Sońǵy aptada kúlli álem qulaq túrgen aıtýly oqıǵalardyń biri, sóz joq, Tokıoda eki kún boıy ótken «Úlken jetiliktiń» sammıti boldy. Jarǵaq qulaǵy túrýli jahan odan janǵa jasyn tastar jarqyn jańalyq kútpese de, álip artynyń baıybyn baǵyp, sana serpilter sara sózderdi dámetkeni anyq. Álbette, qara tuıaq tigilgen, qazan basyn úıirgen bul jıynǵa alystan saptyaıaqqa as quıyp, sabynan qaraýyl qaraǵandaı keıipte kóz tastap otyrǵandar da tabyldy. Sondyqtan álemniń aldyńǵy qatarly 7 eliniń basshylary bas qosqan kezdesý qorytyndysy týrasynda ár alýan pikirler qaıshylyǵynyń bolýy zańdy nárse edi.
Áýeli pozıtıvti saryndaǵy aqparlardan sabaqty ıne tartyp kóreıik. Japonnyń Mıe prefektýrasyndaǵy Ise-Sıme ulttyq parkinde jumysyn aıaqtaǵan sammıttiń sońǵy kúninde oǵan qatysýshy elder lıderleri úsh sessııa ótkizip, qorytyndy deklarasııa qabyldady. Otyrystyń túıini boıynsha budan terrorızm men jemqorlyqqa qarsy kúres, kıberqaýipsizdikti qamtamasyz etý men densaýlyqty jaqsartýǵa yqpal etý, sondaı-aq ınfraqurylymdy jetildirý men áıelderdiń qoǵamdaǵy rólin ilgeri jyljytý sekildi jekelegen máseleler boıynsha tıisti qujattar maquldandy.
Osy tusta álem nazaryn birden ózine buryp áketken oqys oqıǵa oryn aldy. AQSh prezıdenti Barak Obama jıyn biter-bitpeste onyń alańynan birinshi bolyp ketip qalyp, Hırosımaǵa arnaıy atbasyn buryp bardy. Sóıtip, 1945 jyldyń tamyzynda Amerıka áýe kúshteri jasaǵan atom bombasy shabýylynan keıin bulaı qaraı aıaq basqan Qurama Shtattardyń birinshi prezıdenti atandy. Munda Obamanyń baratyny aıtylǵannan álem qaýymdastyǵyn alańdatqan birinshi suraq budan 71 jyl buryn jazyqsyz jurtty qynadaı qyryp salǵan qýatty jarylys úshin onyń jergilikti turǵyndardan keshirim suraıtyn-suramaıtyny týrasynda órbidi. Biraq Aq úıdiń egesi barǵan boıda óziniń mundaı nıeti joq ekenin birden ashyp aıtty. Sondyqtan bylaıǵy jurt úshin onyń munda nege jáne ne úshin kelgeni túsiniksiz kúıinde qalyp qoıdy.
Osynyń sońyn ala sammıttiń kópshilik kóńilinen shyǵa qoımaǵany jaıynda pikir aıtýlar kóbeıdi. Máselen, Reseı Memlekettik dýmasy halyqaralyq ister jónindegi komıtetiniń tóraǵasy Alekseı Pýshkov Twitter-degi óziniń paraqshasyna: «G7 sanksııany sozýdan basqa, birde-bir sheshim qabyldaǵan joq. Eshteńeni qozǵamaǵan jıyn boldy: oǵan bular bir-birlerin kórip, sýshı men sıabý-sıabý jeý úshin ǵana kelgen sııaqty», – dep jazdy. Al Ulybrıtanııanyń áıgili CNN telekompanııasy budan da tereń ketip, «kezdesý aldyn ala josparlanǵandaı tym jatyq bolyp óte qoıǵan joq» degen mazmunda kóńil tolmastyq bildirdi. Muny elektrondy baspasóz Japonııa men AQSh arasyndaǵy alıansty áskerı baǵyttaǵy yntymaqtastyq aýqymyn keńeıtý esebinen nyǵaıta túsýdi kózdegen premer-mınıstr Sındzo Abe áreketiniń Amerıka áskerı bazasy ornalasqan Okınava araly turatyndar tarapynan narazylyqqa ushyraýymen baılanystyra qarastyrdy. Sol sııaqty qarjy kelissózi de jalǵaspady, óıtkeni, elderdiń qarjy mınıstrlerine Abeniń ujymdyq fıskal jónindegi usynysy unaǵan joq, al AQSh mundaı jaǵdaıda ıena baǵamynyń kúrt túsip ketetinin eskertti, dep atap ótti CNN budan ári. Eýroodaq lıderleri premerdiń kóshi-qon daǵdarysy jónindegi kózqarasyna da razy bola qoımady. Sebebi, budan onyń bosqyndardy qabyldaýǵa emes, óz eliniń ishki ekonomıkalyq problemalaryn sheship alýǵa, sonyń ishinde áıelder men qartań adamdardy jumysqa ornalastyrýǵa kóbirek yntaly ekeni baıqalyp qaldy. Sondyqtan Japonııanyń ortaq daǵdarysty eńserýge baǵyttalǵan jumysynyń mazmuny ózine qarjylaı kómek suraýǵa quralatyny G7 elderi basshylaryn qýanta qoıǵan joq.
Brıtanııa BAQ-tary «Úlken jetilik» kezdesýleri jaıynan jazǵanda, kóbine-kóp óz elderiniń Eýroodaqtan shyǵýy máselesi boıynsha daýys berýge qurylatyn referendýmǵa toqtalmaı óte almaıdy. Sammıttiń sońǵy kúni G7 elderi basshylarynyń buǵan kózqarasy anyq baıqaldy. Aǵylshynnyń Financial Times gazeti osy oraıda Brıtanııa EO-dan shyǵa qalǵan jaǵdaı úshin qosymsha jospar jasalyp qoıǵanyn jetkizedi.
VVS atap kórsetkendeı, osy jerde top Brıtanııanyń EO-dan shyǵýy buǵan deıin bastalyp ketken halyqaralyq saýda men ınvestısııa júıesin muqym joıyp jibergeli turǵanyn eskertken. Kezdesýde sondaı-aq Brexit-tiń álem ekonomıkasy úshin úlken qater tóndirýshi kúsh bolatyny da ashyq aıtylǵan. Munyń tabıǵı nárse ekenin G7 elderiniń qarjy mınıstrleri bul sammıttiń aldyndaǵy kezdesýlerinde bildirgen eken. Jıynda sonymen qatar Eýropadaǵy kóshi-qon daǵdarysynyń ǵalamdyq aýqymǵa deıin kóterilip baratyny sóz bolǵan. Osyǵan oraı halyqaralyq qarjy ınstıtýttary men donor-elderden qarjylaı kómek suralatyny belgili bolyp qaldy. VVS budan bólek, jıynda Qytaıdyń aty naqty aıtylmaǵanymen, Ońtústik Qytaı teńizinde sońǵy kezderi qalyptasyp jatqan ahýaldyń alańdatarlyq halde ekeni áńgimege arqaý etilgenin alǵa tartady. Reuters endi Qytaı tarapynyń únsiz qala beretinine shúbá keltiredi. Al G7 lıderleri Tynyq muhıttyń batys aýmaǵynda ekspansııalyq áreketter jasaýdyń endigi jerde úzildi-kesildi qarsylyqqa ushyraıtynyn bir aýyzdan málimdedi. Buǵan ile-shala jaýap qaıtarǵan Qytaı ekijaqty terrıtorııalyq daýǵa úshinshi jaq aralasýy óziniń sabyr sýyn sarqyp jiberetinin jasyrmaı jetkizdi.
Tokıo sammıtiniń este qalarlyq tustary da osylar boldy. Keńes barysynda budan basqa da biraz áńgimeniń tıegi aǵytyldy. Sonyń súbelisi, shamasy, Reseıge engizilgen sanksııanyń áli jalǵasa beretini jónindegi mámile bolsa kerek. О́ıtkeni, ol eki birdeı máseleniń basyn qamtyp ketti. Onyń birinshisi sanksııany jyl sońyna deıin sozý bolsa, ekinshisi munyń Ýkraınadaǵy ahýalǵa baılanystyryla jasalǵanynan kórindi. Osyǵan qatysty sózdi bastap bergen Sındzo Abe Reseıdiń álemdik deńgeıdegi daý-janjaldardy sheshýde, sonyń ishindegi Sırııadaǵy jaǵdaıdy retteýde túıindi ról atqarýy tıis ekenin aıta kelip, bul máselede RF prezıdenti Vladımır Pýtınmen mindetti túrde dıalog júrgizip otyrýdan aıyrylyp qalmaýdy usyndy. Al Brıtanııa úkimetiniń basshysy Devıd Kemeronnyń Máskeý tarapyna arnalyp aıtylǵan sózi buǵan qaraǵanda, qatqyldaý ári naqtylaý shyqty. «G7 elderi RF-ǵa qatysty sanksııany maýsym aıynda sozý qajettigi jóninde ymyra jasasty. Endi «Úlken jetiliktiń» lıderleri Mınsk kelisimi sharttary tolyq oryndalǵansha, qazirgi qoldanysta júrgen sanksııalar kúshi burynǵy qalpynda saqtalyp qalýy tıis dep sanaıdy», – dedi ol. Al Mınsk kelisiminde Ýkraınanyń ońtústik-shyǵys aımaǵyndaǵy ahýaldy retteýdiń qarastyrylǵany belgili.
Sammıtte qabyldanǵan deklarasııanyń qorytyndy bóligi «Úlken jetilik» syrtqy ister mınıstrleriniń Hırosımadaǵy kezdesýlerinen keıin qabyldaǵan kommıýnıkesinen alynypty. Saıası sarapshylar aldyn ala kútkendeı, onda qazirgi tańda Koreı túbeginde qalyptasyp otyrǵan ahýal da qamtylǵan. G7 lıderleri KHDR-dyń ıadrolyq jáne zymyran synaqtaryn júrgizýin synǵa alyp, mundaı árekettiń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń qararyn buzǵandyq bolyp tabylatynyn atap ótedi. Qujatta sondaı-aq, taraptar «Irannyń ballıstıkalyq zymyrandardy synaqtan ótkizýdi jalǵastyrý jóninde sheshim qabyldaǵanyna alańdaýshylyq» bildiredi. Álbette, bul rette Sırııadaǵy daǵdarystyń jaıy da nazardan tys qalmaǵan. Munda G7 elderi jetekshileri «eldiń aýmaǵynda, ásirese, Aleppo mańynda urys qımyldaryn toqtatý jónindegi kelisimdi buzyp otyrǵan Sırııa rejimi» syn sadaǵyna ilinip, Reseı men Irandy Sırııa basshylyǵyna yqpal jasaýǵa shaqyrady. Sońynda álem ekonomıkasyndaǵy qazirgi jaǵdaı birshama qozǵalyp, onda tuıyqtan shyǵatyn joldardyń áli de saqtalyp turǵany aıtylady. Jıynda japon premeri búgingi kúnniń eń basty problemasy álem ekonomıkasy bolyp otyrǵanyn birneshe ret atap ótip, 2008 jylǵy jaǵdaıdyń qaıtalanýy múmkin ekenin eskertkenine qaramastan, kezdesýge qatysýshylardyń qalǵan bóligi ony tolyq qoldap ketpedi. Máselen, Halyqaralyq valıýta qorynyń basqarýshy dırektory Krıstın Lagard qazirgi álemdik ahýaldyń múldem bólek ekenin aıtyp, buǵan qarsy shyqty. Degenmen, ony ózi de jer júzi ekonomıkasynyń sol daǵdarystyń áserinen áli shatqaıaqtap kele jatqanyn jasyra almady.
Sóıtip, Tokıo sammıti álem ekonomıkasy men halyqaralyq jaǵdaıǵa baılanysty túıini tarqatylmaı turǵan máselelerdiń áli kóp ekenin, biraq olardy sheshýdiń naqtyly tásilderi tabyla qoımaǵanyn kórsetip berdi. Osy turǵydan kelgende, «Úlken jetiliktiń» burynǵy problemalardy tizbelep shyqqannan basqa joǵary jetistikke jete almaǵany aıqyn kórinip tur.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan»