Qysta jazýyn, jazda qazýyn toqtatpaǵan

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, belgili arheolog Sáıden Joldasbaıuly jaıynda Qaı kezeńde bolsyn, qoǵamdyq ómirdiń, onyń ishinde qoǵamdyq sananyń quramdas bir bóligi jáne jetekshi ári qozǵaýshy kúshi bolyp sanalatyn tarıh ǵylymy qashan­da óz ishindegi ártúrli pikirler men oılardyń ózara kúresimen, básekesimen qyzyqty, sonysymen kúrdeli. Tarıh ǵylymynyń qoǵamda alatyn erekshe mańyzyn erterek túsingen dúnıeniń tórt buryshyndaǵy alpaýyt elderdiń bıleýshileri oǵan asa kóp kóńil bólip, birinshiden, tarıhshylarǵa óz bılikteriniń «kıeliligin» tarıhı turǵyda dáleldetýge, ekin­shiden, óz halqynyń tarıhyn basqalardan joǵary qoıdyryp, ózderine baǵynyshty bolǵan elder men halyqtardyń tarıhyn tómendetip kórsetýge tapsyrmalar berip otyrǵan. Biz muny elimizdiń sońǵy 2-3 ǵasyrlyq tarıhy men tarıhnamasynan anyq baıqaımyz. Sonyń saldarynan elimizdiń táýelsizdik alǵanyna shırek ǵasyr ýaqyt bolsa da, otandyq tarıhnamamyzda «qazaqtar tek kóshpeli bolǵan», «qazaqtarda memleket bolmaǵan», «qazaqtar tek bertin kezde paıda bolǵan», «qazaqtarda qalalar bolmaǵan» jáne taǵy basqa osyndaı saryndaǵy tujyrymdar aıtylyp qalyp júr. Bul degenimiz  otarlyq kezeńdegi ústem bolǵan «ǵylymı» tujyrymdardyń sana­myzǵa tereńdep engendiginiń kórinisi bolsa kerek. Mundaı tujyrymdarǵa qazaq jurtynyń jekelegen ǵalym­dary árqashan da qarsy shyǵyp, óz pikirlerin ǵylymı turǵyda dáleldep otyrdy. Sondaı ǵa­lym­­dardyń biri Sáıden Jol­dasbaıuly bolatyn. Ol 1975 jyly qorǵaǵan «XVI-XVIII ǵasyrlardaǵy qazaqtardyń qystaý­lary men turaqtary» atty kan­dıdattyq dıssertasııasynda «jalǵan» tujyrymdardy uzaq jyldarǵy arheologııalyq qazba jumystarynyń nátıjesinde tabylǵan derekterge súıenip synǵa alady. S.Joldasbaevtyń ǵylymı jańalyqtary týraly onyń dıssertasııalyq jumysyna birinshi opponent bolǵan akademık Álkeı Marǵulan qorǵaý barysynda bylaı dep sóılegen eken: «...Búgingi kúnge deıin tarıhshylar qazaq halqyn tek qana kóshpeli bolǵan dep kelse, dıssertant bul pikirdi joqqa shyǵaryp, qazaqtardyń sonymen birge, eginshilikpen aınalysqanyn, otyryqshy ómir súrgenin jáne turaqty mekenderde turǵanyn dáleldep otyr». Ataqty akademıktiń aıtqan sózine qarap, S.Joldas­baı­uly­nyń sol jyldary ashqan ja­ńalyqtaryn bir jaǵynan, kózsiz erlik deýge de, ekinshi ja­ǵynan, ǵylymǵa degen adaldyq deý­ge de bolady. Sebebi, «qazaqtar tek qana kóshpeli bolǵan» degen ús­tem pikirlerge sol jyldary qarsy shyǵý – naǵyz erlikke teń is bolatyn. S.Joldasbaıulyna óziniń tyń tujyrymdaryn qor­ǵaýdyń qanshama qıyn, kúrdeli bolǵanyn qorǵaǵandar ǵana túsine alady. Qorǵaý barysyn­da qanshama qarsy pikirler aı­tylsa da, izdenýshi óziniń Oń­tústik Qazaqstanda, Ortalyq Qazaqstanda júrgizgen qazba jumystarynyń materıaldarymen dálelder keltire otyryp, óz tujyrymdaryn qorǵap shyǵady. О́tken ǵasyrdyń 70-jylda­rynyń ortasynda tarıh ǵyly­myndaǵy qatyp qalǵan máńgi muz­dyqtaı tujyrymdarǵa soqqy bergen S.Joldasbaıuly búgingi kúnderi ǵylymnyń bıik shyńdaryn baǵyndyryp, tarıhshylarymyz ben arheologtarymyzdyń aqsaqaldarynyń birine aınalyp otyr. Tarıh ǵylymdarynyń dok­tory, professor, birneshe qo­­ǵamdyq akademııanyń múshesi, Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Qa­zaq-Túrik ýnıversıteti janyn­daǵy Arheologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Sáıden Joldasbaıuly Almaty oblysynyń Uıǵyr aýdanyndaǵy Úlken dıqan aýylynda dúnıege keldi. Ol elge qadirli otbasy Ilipbaev Joldasbaı men Ilipbaeva Kúpashtyń tuńǵyshy. Kishi dıqan aýylyndaǵy on jyldyq mektepti bitirip, áskerı boryshyn ótep kelgen soń, 1958 jyly qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetine oqýǵa túsedi. Ol oqyǵan 1958-1963 jyldary qazaq tarıhyna qatysty oqý­lyqtardy aıtpaǵanda, arnaıy zertteýlerdiń ózi mardymsyz bolatyn. Sol mardymsyz áde­bıet­terde qazaqtardyń «tek kósh­peli» mal sharýashylyǵymen aına­lysqandyǵy ǵana aıtylatyn. S.Joldasbaıulynyń arheolog bolýyna onyń tarıh fa­kýltetindegi kóp ustaz­dary­nyń biri – qazaqtan shyqqan tuńǵysh kásibı arheolog, arheo­logııa mamandyǵy boıynsha alǵashqy tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Ábdimanap Orazbaev kóp yqpal jasaıdy. Stýdent S.Joldasbaıuly ustazynyń arheologııa ǵylymy, Qazaqstan arheologııasy jáne onyń bolashaǵy jónindegi dáristerin tyńdap, jaz shyǵa ustazymen birge arheo­logııalyq ekspedısııalarǵa qa­tysady. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde mynadaı bir jaqsy dástúr bar. Ol – ýnıversıtette jumys istep júrgen professorlardyń bári derlik, birinshiden, ýnı­ver­sıtettiń túlekteri bolsa, ekinshiden, olardyń bári stý­denttik jyldary ǵylymı úıir­melerdiń belsendi músheleri bolǵan. S.Joldasbaıuly da us­tazynyń jetekshiligimen stýdenttik úıirmelerde arheologııa taqyryptary boıynsha ǵylymı baıandamalar jasaıdy. Onyń ǵylymı baıandamasy úzdik dep tanylyp, stýdentterdiń odaqtyq deńgeıdegi ǵylymı forýmyna usynylady. 1962 jyly Lenıngrad qalasynda ótken VIII Búkilodaqtyq stýdentter konferensııasyna qatysyp, óziniń alǵashqy zertteýiniń nátıjelerin baıandaıdy. 1969-1975 jyldary S.Jol­dasbaıuly naǵyz arheo­logııalyq mektepte shyńdalady. K.Aqyshev basqaratyn Ońtústik Qazaqstan keshendi arheologııalyq ekspe­dısııasynyń quramyndaǵy pa­leoetnografııalyq topqa je­tek­shilik etedi. Túrkistan, Sozaq óńirlerinde kóptegen orta­ǵa­syrlyq turaqtar men qala-be­kinisterdi qazyp, arheo­lo­gııalyq zertteýler jasaıdy. Osy qazba jumystarynyń barysynda ol alǵash ret qazaqtardyń baý-baqshalyqpen, eginshilikpen aınalysqanyn dáleldeıtin naqty materıaldar tabady. Bul zattaı materıaldar S.Joldasbaıulyna «qazaqtar tek kóshpeli bolǵan» degen tujyrymnyń jalǵan eke­nin dáleldeýge negiz bolady. S.Joldasbaıuly qol jet­kizgen jetistigimen shektelmeı, endi búkil Jetisý óńiriniń or­taǵasyrlyq tarıhyn zertteýge bel býady. Onyń bul oılaryn ustazy K.Aqyshev qoldaıdy jáne oǵan ǵylymı keńesshi bolýǵa kelisimin beredi. Osylaısha, ǵa­lymnyń uzaq jyldarǵa sozylǵan ǵylymı izdenisteri odan ári jalǵasady. Ǵalymnyń áriptesi, akademık K.Baıpaqovtyń jazýynsha, S.Joldasbaıuly osy jyldary Jetisý óńirinde 250-den asa qystaý-turaqtar men 400-deı qonystardy zerttegen. Ǵalymnyń Jetisý tarıhyna arnalǵan monografııasy Otan tarıhyndaǵy kúrdeli bir­neshe máseleni sheship berdi. Onda avtordyń ashqan jańa­lyqtary men jasaǵan ǵylymı tujyrymdaryn bylaısha qys­qasha yqshamdap berýge bolady: a) qazaq halqynyń Jetisý taıpalary osy óńirde bizdiń zamanymyzǵa deıin jartylaı otyryqshy ómir súrgen; á) XV-XVIII ǵǵ. Jetisýdaǵy qazaqtardyń qystaýlaryndaǵy qurylys júıeleri osy aımaqtaǵy ejelgi úısinderdiń qystaýlaryndaǵy qurylys júıelerimen uqsas ekendigi anyqtalyp, Jetisý óńiri – qazaq taıpalarynyń birneshe myńjyldar boıy atamekeni bolǵandyǵy dáleldenedi, osy tujyrym qazaqtar Jetisýǵa tek XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ǵana qonystana bastaǵan degen pikirlerdiń qate ekendigin dáleldeıdi; b) Jetisýdaǵy qa­­zaq qystaýlarynyń qury­ly­sy Ortalyq Qazaqstan men Shyǵys Qazaqstandaǵy qys­taýlar júıesimen uqsastyǵy anyqtalyp, oǵan ortaq etnıkalyq baı­lanystyń negiz bolǵandyǵy dá­lel­denedi; v) jartylaı otyryqshylyq kúni búginge deıin saqtalǵan tarıhı sózder men sóz tirkesteri arqyly kórsetiledi; g) alǵash ret kóshpeli, jartylaı kóshpeli, jartylaı otyryqshy mal sharýashylyǵy degen uǵym­darǵa ǵylymı anyqtamalar men túsindirmeler beriledi; ǵ) qystaýlardaǵy mekenjaılarda qys aılarynda «káń» atty jylytý júıesiniń bolǵandyǵy jáne ony qazirgi kúndegi – tehnologııa negizinde qaıta qoldansa, onyń ekonomıkalyq tıimdiligi óte joǵary bolatyndyǵy aıqyn­dalady; d) arheologııalyq qazba jumystary barysynda tabylǵan oıý-órnek, áshekeı buıymdary, ásirese, qoshqar múıizdi órnek­ter, Qazaqstannyń ózge de aı­maqtarynan tabylǵan osyndaı sıpattaǵy eskertkishtermen salystyrylyp, olardyń ózara uqsastyǵy dáleldenedi. Professor óziniń ǵylymı izdenisterin pedagogıkalyq qyzmetpen qatar júrgizgen ustaz-ǵalym. Ol ár jyldary qazirgi Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń tarıh fakýltetinde u­stazdyq qyzmette boldy. 2002 jyldan kúni búginge deıin professor S.Joldasbaıuly Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Qazaq-Túrik ýnıversıtetinde «Arheologııa jáne etnologııa» kafedrasynyń meńgerýshisi, odan keıin ýnıversıtet janyn­daǵy Arheologııa ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynyń dırek­tory qyzmetin atqaryp kele­di. Ol aspırant kezinde Túr­kis­tan óńirindegi qalalar men qonystardy, turaqtardy jetek­shileriniń basshylyǵymen zertteýdi bastaǵan bolatyn. Ara­da elý jyldaı ýaqyt óte kele onyń basshylyǵymen shákirtteri bul isti odan ári jalǵastyrýda. Ásirese, onyń zertteý baǵytynda Syǵanaq qalasynyń alatyn orny erekshe. Qalany qazý úshin qanshama kúsh-jiger jumsalǵany aǵaıymyzdyń ózine ǵana aıan. Birneshe jyldyq arheologııalyq zertteý qorytyndysy retinde 2010 jyly onyń «Ortaǵasyrlyq Syǵanaq qalasy (H-HVIII ǵǵ.)» atty eńbegi tórt tilde jaryq kór­di. Zertteý jumystary áli kún­ge deıin jalǵasýda. S.Joldasbaıulynyń kóp qyrly jumystarynyń birine – orta mektepter men joǵary oqý oryndaryna arnap Qazaqstan tarıhynan oqýlyqtar jazýy jatady. Elimiz táýelsizdik alǵan­nan keıingi alǵashqy jyldary qazaq tilinde, joǵary oqý oryndarynyń stýdentterine Qazaqstan tarıhynyń oqýlyq­tary bolmaǵany barshaǵa málim. Osyndaı qajettilikti sezingen S.Joldasbaıuly 1995 jyly «Ejelgi jáne orta ǵasyrdaǵy Qazaq­stan» atty oqýlyq shyǵa­ryp, stýdentter qaýymynyń suranystaryn abyroımen óteýge tyrysty. Bul oqýlyq stýdentter arasynda úlken suranystarǵa ıe bolǵandyqtan, aǵamyz 2010 jyly bul oqýlyǵyn qaıta tolyqtyryp, kólemin birneshe ese kóbeıtip, óte jaqsy dızaınmen «Ejelgi jáne orta ǵasyrdaǵy Qazaq eliniń tarıhy» degen ataýmen «Kitap» baspasynan shyǵardy. Qazirgi kúnde ǵalymnyń bul oqýlyǵy stýdentterdiń qoly­nan túspeıtin kitaptardyń birine aınalǵanyn kúnde kórip júr­miz. Ol Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń tapsyrýymen 2003 jyly orta mekteptiń 7-synybyna arnalǵan «Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵy men hrestomatııasyn, ádisker-ustazdarmen birge oqytý ádistemesin, sondaı-aq, arnaıy baǵyttaǵy jalpy bilim beretin mekteptiń 10-sy­nyptarynyń oqýshylaryna arnap oqýlyq pen hrestomatııany baspadan shyǵardy. Professor S.Joldasbaıulynyń bul oqý­lyqtary orys jáne uıǵyr til­derine aýdarylǵan. Búgingi kúnge deıin ol mektep oqýshylary men JOO-nyń stýdentterine arnalǵan Qazaqstan tarıhy boıyn­sha jalpy sany 34 oqýlyq, oqý quralyn, oqý-ádistemelek quraldaryn jáne hrestomatııalardy jaryqqa shyǵarypty. О́z mamandyǵyn súıetin jáne oǵan berile qyzmet etetin adamdar ýaqytpen sanaspaıdy. Professor S.Joldasbaıuly da atqan tań men batqan kúnmen eseptespeı, qysta jazýyn, jazda qazýyn toqtatqan emes. Bereket KÁRIBAEV, QR UǴA korrespondent-múshesi, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory ALMATY