[caption id="attachment_50082" align="aligncenter" width="560"] Foto: pro100-mica.livejournal.com[/caption]
VIII ǵasyrda boı kótergen Hazar qaǵanatynyń patshasy Iosıf ıspan evreıi Hasdaı ıbn Shafrýt degenge jazǵan hatynda: «Edil ózeniniń batysynan Qara teńizge deıingi aralyqtaǵy Tana degen eldiń halqy (Don ózeniniń tómengi aǵysy), arǵysy Qyrymnan soltústiktegi Iýz (túrikshe «Ýzý» – Dnepr) eldi mekenderiniń jurty maǵan alym-salyq tólep turady. Bul ózi tórt aılyq júretin jol boıyndaǵy qumdaı yǵysqan kóp halyq», dep jazǵan.
HIV ǵasyrdaǵy arabtyń saıahatshy-kópesi Ibn Battýt 1325 jyly Aleksandrııa qalasynan shyǵyp, Nil ózenin boılaı júredi. Qara teńiz arqyly Qyrymǵa jetedi. Odan ári Edildiń tómengi aǵysyna jetedi. Ibn Battýttyń kúndeliginde osy saparynda 1333 jyly Altyn Ordanyń astanasy Saraı-Berkede О́zbek hannyń qabyldaýynda bolǵanyn jazady. Saıahatshy odan ári Tana qalasyna jetkendigi jaıly qyzyqtaı áńgimelegen. Júrip ótken jolynyń iz kartasyn túsirgen.
[caption id="attachment_50083" align="aligncenter" width="560"] Foto: massaget.kz[/caption]
Tana qalasy. Tana jurty jaıly derekter bizdiń jyl sanaýymyzdan burynǵy dáýirde de kezdesedi. B.j.s. burynǵy IV ǵasyrda Pıfeı degen Grek saıahatshysy Qara teńizden ótip, qaıtar jolynda teńiz jaǵalaýyn jaıaý aralaǵan. Ol óz kúndeliginde Tana jurtyn Tanaıd dep jazǵan.
Kóne Grek saıahatshylarynyń atasy sanalatyn Gerodot ta Tana jurtyn kózimen kórgen. Ol Tana ózeni jaıly jazǵanda oǵan ıs jalǵaýlyǵyn qosyp, Tanaıs dep jazǵan. Gerodot sol eńbeginde Tanaıs ózeniniń bergi jaǵyn skıfter, arǵy jaǵyn sarmattar mekendeıdi dep atap ótken.
Sol tustaǵy Grektiń Pımen degen taǵy bir saıahatshysy: «Halqy qumdaı jyljyǵan tatarlar (bul jerde tatarlar, dep túrik taıpalaryn aıtqan – J.Sh.)» boıymyzǵa qorqynysh bıletti. Jaǵada qyrýar mal, qyrýar adamdar boılaı kórinip otyrdy. Boıymyzdy úreı bıledi. Alaıda, bul qorqynyshymyz beker bolyp shyqty. Olar bizge tıisken joq. Osylaısha Azaý teńizine jettik», – deıdi. Sonda Pımen Tana ózenimen júzip ótken edi.
[caption id="attachment_50085" align="aligncenter" width="560"] Foto: xatv.ru[/caption]
Bizdiń jyl sanaýymyzdyń basyndaǵy II ǵasyrda Aleksandrııa qalasynan shyqqan Grek saıahatshysy Klavdııa Ptolomeı jazbalarynda Tana jurty men ózenine Gerodot tárizdi ıs jalǵaýyn qosyp, Tanaıs, degen ataý jazyp, bul jurtta sarmattar turady dep jazǵan.
Sonymen, Tana jurty jaıly alǵashqy kelgen oı Tana ózeni Azaý teńizine quıatyn búgingi Don ózeni ekeni, Tana qalasynyń orny kázirgi Dondaǵy Rostov qalasy ekenin baıqaımyz. Bul óńirge sapar shekken kóne grek, arab saıahatshylary jazýlaryna súıensek, tanalar jurty antıkalyq grekterden de, Vızantııalyq pravoslavııalyq grekterden de bólek jurt, eldi meken bolǵanyn baıqaımyz.
Sarmattar Iran tildes halyqtar tobyna jatatyny, olardyń Túrik taıpalarymen qonystas bolǵany tarıhtan belgili. B.z.b. Don ózeniniń Azaý teńizine quıar tómengi saǵasynda sarmattar men Túrik taıpalary mekendegenin orys tarıhshysy V.Mavrodın óziniń «Drevnıaıa Rýs» degen kitabynda aıshyqtap jazǵan bolatyn.
Bul óńirde Iran tildes taıpalar men Túrik taıpalarynyń tarıhı izderi, ásirese jer-sý jáne eldi meken ataýlarynda jaqsy saqtalǵan. Mysaly, Tana teńizi (Azaý), Tana ózeni (Don), Tana qalasy túriktiń Tana taıpasynyń negizgi qonysy bolǵandyqtan, bul óńirdegi jer, sý, taý, qala, teńiz – bári de ortaq Tana ataýymen atalǵan dep tujyrymdaý qısynǵa keledi. Al «Don» degen sóz Osetın tilinde «sý» degen uǵymdy bildiredi eken. Kádimgi ózen sýy. Osetınder Iran tildester tobyna jatatyny jáne olardyń atatekterinde Sarmattarǵa qatystylyǵy bar ekeni belgili.
Iаǵnı, Tana ózeniniń Don atalynyp, ózgerýine sebepker bolǵan grekter de. slavıandar da emes, Iran tildes Sarmattar urpaǵynyń qatysy bolǵandyǵy aıqyndalady. Sarmattardyń ıazyg, roksolan, sırak, aors, alan tárizdi taıpalary bolǵan. Osylardyń ishinde túriktermen kórshiles qonys otyrǵany da, jaýlasqany da, bitimdeskeni de Alan atty atyshýly taıpasy bar.
[caption id="attachment_50086" align="aligncenter" width="560"] Foto: tarih-begalinka.kz[/caption]
Rım saıahatshylarynyń jazýynda alandar b.z. deıingi birinshi ǵasyrda Syrdarııanyń tómengi aǵysynan Aral teńizine deıingi, odan ári Volga ózenine deıin meken etken kóshpendi ári jaýynger halyq bolǵandyǵy keltirilgen. B.z. basyndaǵy qazirgi Qazaqstan jerinen ǵundardyń jappaı ótýine baılanysty alandar batysqa yǵysady da, Azaý teńiziniń shyǵysyndaǵy taıpalar jurtyn ala Kavkaz jotalaryna deıingi aralyqta qonystandy. Alandardyń ekinshi ret aýyr soqqyǵa ushyraýy 1220 jyly boldy. Bul týraly Ábilǵazynyń «Túrik shejiresinde»: «Bul kezde Derbent jolynyń boıynda qypshaqtar men alandar otyr edi. Súbitaı bahadúr qypshaqtarǵa kóp syılyq pen kisi jiberip: «Sizder týysymyzsyzdar, al alandar» - jat jurt, sondyqtan bizben birge bolyńdar» - deıdi. Qypshaqtar monǵoldardyń sózine erip, alandardan bólindi. Qypshaqtyń kómeginen aıyrylǵan soń alandar monǵolǵa tótep bere almady, monǵoldar olardy talap, qyryp, qul etti» dep jazǵany belgili. Alandardan qalǵanynyń endigi qonysy Qazqazdyń soltústik jotalary boldy. Bul óńirde alandarmen irgeles túrik taıpalarynan qurylǵan Kosog degen el bolǵany tarıhtan belgili. Kosog eliniń negizi Sherkesh taıpalarynan quraldy. Orys tarıhshysy N.Karamzınniń zertteýi boıynsha, sherkeshter ózin sol kezdiń ózinde aq, Qazaqpyz, Qazaqııa elimiz dep ataıdy eken. Al, Tanalar bolsa, kosogtarmen irgeles otyrǵan. Hazar patshasy Iosıftiń jazǵan hatyndaǵy «Tanalar eli» deýine qaraǵanda, teńizi de, taýy da, ózeni de, qalasy da Tana atymen atalǵan jurt quramynda ártúrli taıpalar bolǵany daý týǵyzbaıdy. Al, Iran tildes alandar bolsa, bular da tanalarmen irgeles otyrǵan, sol eldiń qadyr-qasıetin bilgen, moıyndaǵan jurt.
[caption id="attachment_50087" align="aligncenter" width="560"] Foto: kk.wikipedia.org[/caption]
Qazaq Sovet ensıklopedııasynda Tana qalasy turǵyndary ishinde túrikter de, alandar da bar ekeni jazylǵan. Sonda Tana qalasyn túrik taıpalary ǵana emes, alandar da óz ortalyǵymyz dep sanaǵandyǵy aıqyndalady.
Alandardyń Tana qalasynda Tana taıpasymen birlesip qonys tepken zamandaǵy ataýy «As» ekenin biz bilemiz be? Iá, Alandardyń kóne ataýy - As. Keıbir derek kózderinde «Iаs» delingeni de kezdesedi.
Al V.V.Radlovtyń Sankt-Peterbýrg baspasynan 1893 jyly jaryqqa shyqqan «Opyt slovarıa Tıýrkskıh narechıı» degen kitabynyń I tomynyń 535-shi betinde, «Alandardyń ertedegi aty – «AS», dep taıǵa tańba basqandaı jazýy bul oıymyzǵa tapjyltpaıtyn dálel bola alady. Olaı bolsa, bizdiń zamanymyzdyń basynda Tana qalasy As jurtynyń da qonysy bolǵan.
Tana álemge shyǵatyn saýda jolyndaǵy qaqpa tárizdi qala bolǵandyqtan, bul mańnan aǵyl-tegil ótken ár eldiń saýdagerleri qalany jergilikti eki taıpa turǵyndary ataýymen biriktirip, bul Ortalyqty As-Tana jurtynyń qalasy degen. Osylaısha el aýzynda Astana atanǵan.
As - Tana jurtyn aınalyp,
Baıtaǵym dep zarlanyp,
degen sóz osyndaı ortalyq, kópshilik, jurt, degen uǵymnan shyqsa kerek.
Tana qalasy toǵyz joldyń torabynda edi. Volgaǵa, Orta Azııaǵa, Soltústik Qazqazǵa, Qytaıǵa, Derbent arqyly Iran men Arab elderine, jalpy aıtqanda, jer áleminiń bar óńirine bul qaladan saýda joldary shyqqan. Alys eldermen aıyrbas, saýda-sattyq jasaý astar men tanalar jurtynyń atyn keń dúnıege tanytýǵa sebepker bolǵan.
Saıahatshylar men ǵalymdardyń jazǵan derekterine súıensek, tarıhqa kóz júgirtsek, Astana atalýy qaı qyrynan, qaı jaǵynan bolsyn osy tujyrymǵa jeteleıdi. As – Iran tildes taıpa, Tana – Túrik taıpasy. Astana bolyp birikkende, eki eldiń etnıkalyq eki túbirli komponnentten turatynyn bildiredi.
Astana qalasy Iran elinde de bar. Qazaq jerinde de bar. Aqtóbe oblysy Qobda aýdany, Qarasý ózeni boıynda Deshti-Qypshaq zamanynan jetken Astana degen qalanyń orny bolǵan. Osynyń ózi aq eki eldiń Astana degen ataýǵa birdeı qatystylyǵyn tanytady. As túbiri Iran tildes bolǵanymen, Tana túbiri Túrki tildes, onyń ishinde Qazaqqa tán ekeni aıqyn. Mysaly, «Don» atalǵan ózenniń bastapqy aty «Tana» bolsa, oǵan quıatyn saǵalary Sal, Qara, Sasyq, Joraq-sal, Egorlyq, Manash tárizdi túrki ataýlarynyń saqtalǵany qaıran qaldyrady.
Azaý teńiziniń kúngeı shyǵysy Túrki taıpalarynyń qonys mekeni bolǵan. Keıin Deshti-Qypshaqqa qaraǵan. Olardyń birden-biri Kýban jeri men Qazqaz jotalary aralyǵyn mekendegen sherkeshter (Kosog) «Qazaqııa» eli bolsa, ekinshi bir shoǵyrlanǵan jeri – Azaý teńizi jaǵalaýyndaǵy tanalar jurty. M.Mavrodınniń: «Kóshpeli Túrik taıpalary endigi jerde Qara teńiz jaǵalaýynyń tolyq qojasy boldy» degen oıy Ábilǵazynyń «Túrik shejiresindegi»: «Oǵyz hannyń zamanynan Shyńǵys hannyń zamanyna deıin Don, Edil, Jaıyq atalatyn bul úsh sýdyń jaǵasynda Qypshaqtan ózge el joq edi», dep jazǵanymen úndes.
[caption id="attachment_50088" align="aligncenter" width="560"] Foto: ult.kz[/caption]
Osy pikirlerdi odan ári órbitkendeı, «Kosog» - Qazaqııa eliniń quramynda, sóz joq, - dep jazdy Muhamedjan Tynyshbaev, - sherkeshterden basqa berish, adaı, tana, ramadan, tama, rýlary boldy, - deı kele – olar «Alshyn», «Qazaq» degen atpen birlesken, - dep túıindeıdi. Osylaısha, tarıhshylardyń jazǵandarynan Qara teńiz ben Azaý teńizi jaǵalaýy Túrki taıpalarynyń ejelgi mekeni bolǵanyn jáne ústem bolaǵnyn tanı túsemiz.
Reseı men Ýkraına jerindegi Ramadan, Odoev, Cherkes, Bırıých tárizdi qalalar men Ýadaı, Altyn, Taman tárizdi jer-sý ataýlary túrki taıpalarynyń tarıhtaǵy qaldyrǵan izderi ekeninde daý joq.
Bul kúnderi Tana atymen atalatyn teńiz de, taý ataýy da, qala da, ózen de basqa ataýlarǵa ózgertilip telingen. Tana jurtyna ár zamanda parsylar men grekter, monǵoldar men orystar qyr kórsetken. Qatarlas jatqan sherkeshter eli tárizdi tanalar jurtynyń da beı bereketke túsken zamany da bolǵan. HIV ǵasyrǵa tán kóptegen derekterde Tana teńizi men Tana qalasy Azaq ataýyna ózgergeni belgili. Keıbir derekterde О́zek jáne Azaý dep te ushyrasady.
Basqa tóngen qara bult el taǵdyryna áser etpeı qoıǵan joq. Teńiz jaǵalaýyndaǵy qaptaǵan qalyń Tana Azaq teńizinen de asyp, Qara teńizdiń arjaq-berjaǵyna qonys aýdarýǵy májbúr boldy. Osyman túrikterine, Reseı jerine sińgenderi boldy. Edil, Jaıyq asyp, Kaspıı mańyna shoǵyrlanǵandary On eki ata Baıulynyń biri bolyp qosylyp, basqadaı da túrik taıpalary qatarynda keıingi HV ǵasyrda «Qazaq» atanyp, Qazaq handyǵynyń quramyna enip, ataqty Jeti baýly Tana urpaqtary retinde qanat jaıdy. HVII ǵasyrdaǵy ataqty Esim hannyń oń qoly, qolbasy bolǵan Jıembet jyraý, HVIII ǵasyrdaǵy qara qyldy qaq jarǵan sheshen Qaraman Malaısary bı – sol tanalar jurtynyń urpaqtary. Azaý (Tana) qalasynda týyp ósken Dospanbet jyraý (HV ǵasyr):
Azaý, Azaý degeniń –
Ál-Ǵusman- pasha jurty eken,
Din-islámniń kirti eken,
Azaýdyń er Dospanbet aǵasy –
Azaýdyń bir buryshyndaı narty eken!, -
dep tolǵansa, endi birde:
Aınala bulaq basy teń,
Azaýlynyń Stambýldan nesi kem.
Azaýlynyń Aımadet Er Dospanbet aǵanyń
Han ulyna nesi joq,
Bı ulynan nesi kem!
Táńiriniń ózi bergen kúninde
Han ulynan artyq edi meniń nesibem!, -
dep jyraý ózi jaıly sıpattaı kele, Azaý qalasynyń Stambýldan kem túspeıtinin, mundaǵy jurttyń erkindigin tanyta jyrlaıdy. Jalpy Azaq, О́zek, Azaý bir qala atyn bildiretin jaǵrapııalyq ataýlar bolsa, Qazaq sózi Qazqaz alqaby men Azaý jaǵalaýyndaǵy túrki taıpalarynda VI ǵasyrdan bastap etnotermın retinde kezdesetinin ǵalymdar joqqa shyǵarmaıdy. Sáken Seıfýllınniń Qazaq tarıhy jaıly jazǵanynda M.Tynyshbaev pen orys tarıhshysy Karamzınge súıenip: «1499 jyly «Ordalyq qazaqtar» jáne «Azovtyq qazaqtar» Oleshıe poselkesine kelip aldy» degen sózdi keltirgen. Sáken aǵamyz bul jerde qazaqty eki bólek elde barlyǵyn aıtyp, etnıkalyq termın retinde bildirip tur. Iаǵnı M.Tynyshbaevtyń «Alshyn» degen el qazaq atanyp, Qara teńiz ben Qazqaz taýlarynyń soltústik jaǵynda bolǵan, keıin ol qazaqtar kóship, Edildiń aıaǵyna kelgen» dep jazýy – tarıhı shyndyq.
[caption id="attachment_50089" align="aligncenter" width="560"] Foto: chaskor.ru[/caption]
Oıymnyń tobyqtaı túıinin aıtar bolsam: «Zahııanyń arǵy jaǵynda Panagııa bar, Panagııadan ary Qazaqııa, Qazaqııanyń syrty Qazqaz taýy, odan arǵy jaǵyn alandar mekendeıdi» dep H ǵasyrda jazǵan Vızantııa ımperatory Konstantın Bagrıanarodnyı aıtqan derekti sózdi kázirgi qazaqqa jetkizgen Baıuzaq Albanı aǵamyzǵa alǵystan basqa aıtarymyz joq. Meniń buǵan qosarym jáne ózimshe alǵashqy adam bolyp pikir aıtarym, alandardyń kóne ataýy – As. Muny Radlov dáleldegen. Al, As (alandar) jurty kóne Tana qalasynda qonystanǵan. Bul qazaq ensıklopedııasynda bar. Tana – On eki ata quramyna engen túrki taıpasy. As-Tana jurty álimsaqtan belgili jáne tarıhta qospasyz móldir kórinedi. Osy sózim sanaǵa toqylar jáne zamandastaryma oı salar degen nıettemin. Bul – Astana ataýynyń qalaı paıda bolǵany jaıly meniń ózimshe pikirim, ózimshe gıpotezam. Meniń jazǵanyma qosyp alar oılar, nemese joqqa shyǵarar pikrler bolsa oǵan da rızamyn.
Jarqyn ShÁKÁRIM
zharkynshakarim.info