Bıyl búkil elimizde 150 jyldyq mereıtoıy atalyp ótip jatqan Álıhan Bókeıhanovtyń «Grıgorıı Nıkolaevıch Potanın» atty maqalasy bar. Sonda Álekeń: «Qazaqty avtonomııa qylsaq, Qaraótkel – Alashtyń ortasy, sonda ýnıversıtet salyp, qazaqtyń ul-qyzyn oqytsaq, «Qozy Kórpesh – Baıandy» shyǵarǵan Shoqan, Abaı, Ahmet, Mirjaqypty tapqan qazaqtyń kim ekenin Eýropa sonda biler edi-aý», – dep jazǵan bolatyn.
Sol Qaraótkelge, ıaǵnı qazirgi Astananyń dál ortasy, elorda ornatýǵa otarlaýshy júıe eshqandaı múmkindik bermedi. Mundaı múmkindik qazaqtyń Azattyǵymen birge keldi. Táýelsiz memleket qurý jáne onyń jańa astanasyn tańdaý baqyty Memleket basshysy, táýelsiz elimizdiń irgesin qalaýshy Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa buıyrdy. Sol kezeńnen bastap Qazaq eliniń jańa tarıhynyń aıshyqty paraqtary ashyldy. Astana qalasy týraly tolǵaýyn Elbasy: «1992 jyly, Qazaqstannyń prezıdenttigine búkil halyq bolyp saılanǵannan keıin, men Aqmolaǵa keldim. Esilden kóldeneń tartylǵan eski kópirdiń ortasynda turyp, ózenge qaradym. Maǵan qalanyń ortasynda aǵyp jatqan ózen bolsa, qashanda sol unaıtyn. О́zen qalaǵa erekshe bir kórik beredi, mártebesin kóteredi. Mysaly, bizde Jaıyqtyń boıynda Atyraý, Syrdarııanyń boıynda Qyzylorda, Tobyldyń boıynda Qostanaı, Ertistiń boıynda Semeı men Kereký ornalasqan. Al álemde qanshama astanalar ylǵı ózen jaǵasyna salynǵan! Sankt-Peterbýrg – Nevada, Máskeý – ózi attas ózende, Parıj – Senada, London – Temzada tur. Onyń ústine Aqmola Qazaqstan men búkil Eýrazııanyń ortalyǵyna ornalasqan» – dep jalpaq jurtqa ashyq aıtqany bar edi. Elordany Almatydan Aqmolaǵa kóshirý táýelsiz memlekettiń alǵashqy strategııalyq sheshimderiniń qatarynda boldy. Bul máseleni Prezıdent N. Nazarbaev tuńǵysh ret 1992 jyly kótergen bolatyn. Joǵarǵy Keńestiń elordany kóshirý týraly sheshimi eldiń asa mańyzdy oqıǵalary hronologııasynda 1994 jylǵy 6 shilde bolyp belgilendi. 1998 jylǵy 6 mamyrǵa deıin Aqmola dep atalǵan Astana, Prezıdenttiń Jarlyǵymen 1997 jylǵy 10 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasynyń elordasy dep jarııalandy. 1998 jylǵy 10 shildede Qazaqstannyń jańa elordasy – Astananyń halyqaralyq dárejede tusaýy kesildi.
Qalyń qatparly qazaq tarıhyna qarasańyz: bir kezde bizdiń elimizdiń birneshe astanasy bolǵan – Saraıshyq, Saýran, Túrkistan, Orynbor, Qyzylorda Almaty. Qazir elordamyzdyń sol jaǵalaýynda burynǵy astana ataýlary sándi de sáýletti kóshelerge berilgen. El tarıhy jańa Astanada osylaısha keremet kórinis taýyp otyr.
«Qazaqtyń qolynan ne keledi?» degen saýaldy qalyń qabaǵyn túksıtip qoıatyndar kóp edi. Ásirese, elimiz Táýelsizdik alǵan alǵashqy synaqty jyldarda. Mine, sondaı asa qıyn kezeńde Prezıdent – Elbasymyz Nursultan Nazarbaev alysty boljaıtyn kóregen qasıetimen keremet sheshim qabyldap, elordasyn ózgertti. Ekonomıkalyq aýyr jaǵdaıǵa qaramastan álem kartasyna óziniń ásemdigimen engen Astana qalasynyń qurylysyn asqan zor táýekelmen bastap ketti.
Bul kúnde Astana halyqaralyq iskerlik jáne mádenı ortalyqqa aınaldy. Qalada ákimshilik, áleýmettik-mádenı, ǵylymı, bilim berý nysandary jáne iskerlik-ortalyqtar, turǵyn úı keshenderi aldyńǵy qatarly memleketter astanalarynyń standarttaryna saı keletin qurylys nysandary boı kóterdi. Azǵantaı ǵana ýaqyttyń ishinde osyndaı zor qarqyn, ǵalamat qulshynys ómirge shyn máninde jańa turpatty zamanaýı qalany ákeldi. Bul taraptaǵy Memleket basshysynyń atqarǵan jumystaryn qandaı dárejedegi erlikke balaýǵa bolatynyn kez kelgen azamat baǵamdaı alady. 2002 jyly sol jaq jaǵalaýda «Báıterek» monýmenti men qazirgi Indýstrııa jáne damý mınıstrligi ornalasqan ǵımarattan basqa qurylys nysanynyń nobaıy da joq bolatyn. Búgingi tańda Astananyń jańa ákimshilik ortalyǵynda Prezıdent rezıdensııasy – Aqorda, Parlament pen Úkimet úıiniń ǵımarattary elordaǵa aıryqsha kórik berip tur. Elordanyń iskerlik ortalyqtarynda qanshama osy zamanǵy ofıster, saýda ortalyqtary, meımanhanalar, al áleýmettik-mádenı ortalyqtarda teatrlar, murajaılar, demalys oryndary, sporttyq nysandar, oıyn-saýyq ortalyqtary paıda boldy.
1998 jyly IýNESKO sheshimimen Astana – «Beıbitshilik qalasy» degen ataýǵa saı dep tanylyp, arnaıy medalmen marapattady. Brazılııada ótken dúnıejúzilik baıqaýda álem boıynsha 12 jas qalanyń ishinen Astana eń joǵary ataqty ıelendi. Astana 1999 jyldyń shilde aıynda IýNESKO-nyń sheshimimen «Álem qalasy» syılyǵyna ıe boldy. Búginde elordamyzdy Máskeý, Mınsk, Kıev, Kıshınev, Tashkent, Rıga, Tbılısı, Baký, Kaır, Islamabad, Berlın, Býdapesht, Varshava, Vılnıýs, Ankara, Gdansk (Polsha), Ýshak (Túrkııa), Bangkok (Taıland), Seýl (Koreıa Respýblıkasy), Amman (Iordanııa Hashımıttik Koroldigi) sekildi álemniń jıyrma qalasymen dostyq jáne baýyrlastyq qarym-qatynastar tyǵyz baılanystyrady. 2000 jyldan bastap, Qazaqstan elordasy Astana Máskeý, Mınsk, Bishkek jáne taǵy da basqa EýrAzEQ-tiń iri qalalary múshelik etetin, áleýmettik jáne iskerlik qatynas salasynda bedeldi uıym bolyp tabylatyn Astanalar men iri qalalardyń halyqaralyq assambleıasyna múshe boldy.
Elbasynyń «Eýrazııa júreginde» atty eńbeginde Aqmola qalasy tarıhynyń órleý kezeńderi sóz bolady. Birinshi órleý kezeńi qazirgi Astana qalasynan bes shaqyrym jerde ornalasqan ortaǵasyrlyq Bozoq qalasynyń gúldený kezeńimen baılanystyrylady. Bozoq qalasy Qypshaq handyǵynyń astanasy bolǵan. Osy aýmaq arqyly HVI ǵasyrda Sibir – Orta Azııa kerýen joly ótken. Taǵy bir eńbeginde «Ortaǵasyrlyq Bozoq qalasyn Aqmolanyń túpki atasy dep sanaýǵa bolady, al onyń sońǵy murageri qazirgi Qazaqstannyń astanasy – Astana qalasy» ekeni aıtylady. Astana qalasynyń mańyna ornalasqan Bozoq qalasynyń orny 1998 jyly anyqtalyp, 1999 jyly Esil arheologııalyq ekspedısııasynyń jetekshisi, akademık Kemal Aqyshev bastaǵan arheologtardyń osy jerde alǵash ret qazba jumystaryn júrgizgeni belgili. L.N. Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń K.Aqyshev atyndaǵy arheologııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Maral Habdýlınanyń paıymdaýynsha, «Bozoq» – túrki-oǵyz termıni. Iаǵnı, kóne túrik memleketteriniń ákimshilik qurylymynyń shyǵys bóliginiń ataýy. Túrik-oǵyzdyń býzýk (boz oq) termıni – tesip ótetin jebe nemese aq jebe degen uǵymdy bildiredi. Sonymen birge, túrki uǵymynda «boz» sózi «boz dala», «aq seleýli qutty qonys» degen maǵynada túsindiriledi. Bozoq qalasy VIII-HVIII ǵasyrlarda ómir súrgen, birneshe kezeńderden turady. Al HIV ǵasyrdan bastap Bozoq qalasy Nura-Esil aımaǵynyń ıslamdanǵan elıtaly rýhanı ortalyǵy bolǵan. Osylaısha, táýelsizdik jyldarynda júrgizilgen irgeli ǵylymı zertteý jumystarynyń nátıjesinde jańa tujyrymdar paıda boldy. Endi Astana qalasynyń hronologııalyq sheńberi burynǵy tarıhı anyqtamalarda jazylyp júrgendeı, Astana «qalasynyń negizin qalaǵan 1830 jylmen» shektelmeıdi, onyń aýqymy keńeıtilip, orta ǵasyrlardaǵy túrki dáýirine deıin jetti. Bul kezeń bizdiń jazba tarıhymyz bastalǵan ýaqytpen de sáıkes keledi. Ekinshi órleý kezeńi keńestik kezeńmen (1920-1990 jj.) baılanysty aıtylady. «О́ziniń qolaıly geografııalyq jaǵdaıynyń arqasynda Keńes ókimeti jyldarynda, Aqmola jerinde qalany odaqtyń temirjol júıesine qosqan jáne kólik aǵynyna ilestirip áketken temirjol magıstraldary salyndy. Bul óz tarapynan ónerkásiptiń ártúrli salalarynyń keń damýyna jáne Aqmolanyń iri kólik torabyna aınalýyna alyp keldi. Uly Otan soǵysy jyldarynda áskerı-kólik toraby boldy. Ekonomıkanyń barlyq salalarynyń damýyna jańa tynysty «tyń dastany» darytty. 1961 jyly Aqmola qalasynyń aty Selınograd bolyp ózgertildi jáne Tyń ólkesiniń ortalyǵyna aınaldy. Osy kezde Aqmola oblysynyń tutastyǵyn saqtap qalý jolynda sol kezdegi Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Jumabek Táshenov ortalyqpen kúresip baqty. Ol Qazaqstannyń bes oblysyn Reseıge qosý týraly N.S.Hrýshevtiń áreketine talaı toıtarys berip, «bul máseleniń sheshilýi bylaı tursyn, tipti kún tártibine qoıylýynyń ózine qarsy boldy». Onyń keńestik «ımperııalyq» kezeńde týyndaǵan jer daýynda Máskeýdegi «birinshige» ashyq qarsylasýy – el taǵdyryn sheshýdegi batyl qadam bolatyn. Úshinshi órleý kezeńi (1991 j. – búginge deıin) Odaqtyń ydyraýy men egemen memleketimizdiń irgesi qalanǵan kezeńmen baılanysty. Bul kezeń Qazaqstan ortalyǵyn, qazirgi Astanaǵa aınalǵan Aqmolaǵa kóshirý, Qazaqstan memlekettiligi damýynyń ózinshe bir jańa kezeńi boldy. Astanaǵa aınalǵannan keıin, qala óz tarıhynyń úshinshi dáýirin bastady.
Jańa Astananyń jarqyn kelbeti qalyptasty. Buryn Astanany tyń ıgerýshilerdiń astanasy retinde bilip kelsek, endi táýelsiz Qazaqstannyń bas qalasyna aınaldy. Jańa, táýelsiz Qazaqstandy beıneleıtin jańa elordamen qazaqstandyqtardyń barlyq urpaqtarynyń armany men úmiti astasyp jatyr. Astana, bir jaǵynan, jańa Qazaqstannyń maqtanyshyna, ekinshi jaǵynan – ulttyq ıdeıany ornyqtyrýdyń jáne eldi biriktirýdiń nyshanyna aınaldy. Ol eldiń ortalyǵynda, tarıhı kezeńderde Eýropa men Azııanyń tranzıttik kúretamyryn baılanystyrǵan, damyǵan ındýstrııalyq óńirde ornalasqan.
Ataqty Makıavellı bylaı depti: «…Qandaı memleket bolmasyn, onyń tynys-tirshiligi ortalyqtan bastaý alýy tıis. Eldiń shetkeri aımaqtaǵy iri qalasynan góri kindigindegi meken alǵashqyda kózge qorash, eleýsizdeý, jupyny bolyp kóringenimen, kele-kele úlken kúsh-qýatqa ıe bolyp, memlekettiń temirqazyǵyna aınalady. О́ıtkeni, ómir, tirshilik – ortada, ortalyqta».
Demek, qazaqtyń júregi qaıda? Astanada. Astana – Elbasy egiz uǵymdaı. El ordasy – ulttyń tiregi, qazaqtyń tilegi. Qyzý tirshiliginiń ordasy. Aıbyndy qalanyń týǵan kúni qutty bola bersin!
Murat BAQTIIаRULY,
Parlament Senatynyń depýtaty