El dep eleńdeımiz

– deıdi Qytaıdan saparlap kelgen qandasymyz, qolóner sheberi Janar Eshimhanqyzy Kez kelgen pendeniń keýdesi qazynanyń qoımasy sekildi. Olardyń ishinde armany altyn, maqsaty marjan jandar da joq emes. Ondaı jandardyń ómirge degen kózqarasy, oılaý baǵyty da bólek. Zerdesi de zerek. Sen oılap, josparlap júrgen isti olar jasap qoıǵan bolýy múmkin, al sen istep júrgenniń olar jemisin jep otyrǵan bolýy da yqtımal. Mine, qııal kókjıeginiń keńdigi de osy shyǵar. Qazirgi adamdardyń qııaly tar, oılaý shekarasy shekteýli dep sógip júrgenderdi kóp kezdestiremiz. Olardyń osyndaı bolýy ınternettiń zııany dep damyǵan dáýirge daý aıtyp jatqandar da jeterlik. Árıne, árbir nárseniń aǵy men qarasy, paıdasy men zııany qatar júretini belgili ǵoı. Al ony qaı jaǵyna qaraı paıdalanatyny ol adamnyń aqyl-sanasyna baılanysty bolar. О́ziniń atamekenge degen adaldyǵyn, saltqa degen saqtyǵyn, jurtqa degen janashyrlyǵyn osy ǵalamtor arqyly bildirip júrgen jandardyń biri Janar Eshimhanqyzy. Atajurtqa atbasyn buryp, az kún aıaldaıdy dep estigen soń, áńgimege tartqan bolatynbyz. – Janar, áýeli Qazaqstan deıtin qarashańyraqqa qosh keldińiz deımiz. Qalyń oqyrmanǵa ózińiz jaıly aıtyp berseńiz? – Rahmet. Otan degen sóz oılanǵan adam úshin ot beretin oshaǵy ǵoı. Ony qadirleý, súıý pendeniń peshenesine jazylǵan buıryq ispetti. Men 1979 jyly QHR-dyń Qaramaı qalasynda dúnıege keldim. «Maıtaý» munaı oqý ornynda programmıstke oqydym jáne «Kúıtiń» ýnıversıtetinde aýdarmashy mamandyǵyn támamdadym. – Endi ózińizdiń ǵalamtor arqyly jasap jatqan jumysyńyzǵa toqta­lyp ótseńiz? Bul jumysty qashan bas­tadyńyz? – Qazaq halqy ejelden salt-dástúrge berik, dastarqany baı halyq. Osy qundy­lyqtardy quldyratpaı, keri­sinshe, ári qaraı damytyp, jańǵyrtý úshin 2016 jyldyń 18 naýryzynan bastap qazaqtyń ultjandy 13 qyzy birigip Wechat áleýmettik jelisinde «Janar syrǵalym» atty top quryp, qazaq qyzdary men áıelderine arnap ártúrli ulttardyń taǵamdaryn, dálirek aıtsaq, sýsyndy, kúlsheni, qýyryp daıyndaıtyn taǵamdardy, balmuzdaqty qalaı ázirleý kerektigin sýret jáne beınejazba arqyly kórsetip, úırete bastadyq. Bir topqa 100 adamnan jınap, osy 13 qyzdyń ishinen ustaz taǵaıyndap, ol tirkelgen adamdarǵa sabaq retinde jumysyn júrgizedi. Qazirge deıin taǵam jasaýdy úıretetin toptarymyzdyń sany 30-dan asty. Oǵan tirkelgen 3000-nan astam qyz-kelinshek aspazdyqty tegin úırenýde. Topqa múshe bolǵan arýlar úırengen tamaqtaryn ózderi daıyndap kórip, ustazdaryna sýret arqyly jiberip, baǵasyn alýda. Qazaqtyń qyzdarynyń qolynan bári keledi. Olardyń biletinin jetildirip, bilmeıtinin úıretýge jarasaq, bizdiń toptyń negizgi mindeti oryndaldy der edim. – Toptyń ishinde tamaq daıyndaýdan bólek taǵy qandaı bólimder bar? – Iá, óte oryndy suraq. Biz tek bir bólimmen shektelip qalǵan joqpyz. Birneshe toptar bar. Solarǵa toqtalyp ótsem, «Qazaqy salt» degen tobymyz da ózinshe ózekti dep oılaımyn. Onda el arasynda joıylyp bara jatqan salt-dástúrlerimizden sabaq ótedi. Top quramyndaǵylar ózderiniń bilmegenin bilip, bilgenin tolyqtyra túsedi. Men ózimniń uzatý toıymda syńsý aıtpaǵanmyn. Osy jaı da bul topty ashýyma tikeleı túrtki boldy. Bul, bálkim, saltyma degen salǵyrttyqtyń sıpaty shyǵar. Endi meniń osy qateligimdi izimnen ergen sińlilerim qaıtalamaı, bizdiń top arqyly salt-dástúrdi sanasyna sińirip alsa, jetistiktiń shyńy sol bolar edi. «Qazaq emshiligi» degen tobymyz ar­qyly ata-babamyzdan kele jatqan emshilik dástúrdi dáripteýdemiz. Búgingi tańda kóp adamdar ýkol, dári qoldanýǵa qorqady. Bul jaǵynan kelgende, bizdiń topqa tirkelgen, dertine shıpa izdegen adamdar syrqatyn aıtyp syr aqtaryp, aýrýyna kómek, keńes surap hat jazady. Al oǵan úlkender nemese tabıǵı em jolyn biletin adamdar aqylyn aıtyp, jol kórsetedi. Eki shópti qaınatyp, ebin de, emin de tabýǵa bolatynyn bizdiń qazaq baıaǵyda bilgen ǵoı. Al «Balaýsa bala tili» degen bólim kishkentaı búldirshinderge arnalǵan. Ol jerde olar ózderiniń jattaǵan óleńderin beınejazba arqyly joldap, bir-birimen tanysyp, jańa dostar taýyp jatady. Mysaly, Qytaıda turatyn qazaqtar shetel azamaty esebinde ǵoı. Olardyń basshysy da basqa, ómir súrý ortasy da ózgeshe. Bul toptyń bir mindeti sol jaqta turyp jatqan qazaq balalaryn óziniń ana tilin umytpaýǵa, saltyn saqtaýǵa, tarıhyn tanýǵa talpyndyrý, úıretý bolyp tabylady. Bulardan bólek psıhologııalyq, otbasylyq toptar bar. Ol jerde arnaıy mamandar qyzmet atqarýda. Olardyń negizgi mindeti – qyzdardyń júreginde júrgen saýaldarǵa jaýap berý, psıhologııalyq kúızeliske ushyraǵan jandarǵa dáris oqý, otbasylyq kıkiljińderdi boldyrmaýdyń jolyn izdeý, otbasyndaǵy áıel men erdiń qarym-qatynasyn túsindirý, olardyń ornyn anyqtaý. Sanada sabylysqan san túrli suraqtar adamnyń júıke júıesin juqartatyny aqıqat. Sol sebepti osy topqa tirkelgen árbir adam ózin mazalap júrgen mańyzdy máselelerdiń sheshimin taba alady. Kókeıinde júrgen suraqtyń jaýabyn tabý arqyly jeńildep qalady. – Toptyń atyn «Janar syrǵalym» dep ataýyńyzdyń syry nede? – Joǵaryda atap ótkenimdeı, bizdiń toptyń qurylǵanyna kóp bolǵan joq. Onyń ataýyna keletin bolsam, «Janar»  ózimniń atym. Sol toptyń qurýshysy ári bastamashysy bolǵasyn solaı atadym. Al «syrǵalym» degen sóz arýlarǵa qaratylyp aıtylatyny belgili ǵoı. Osy topty qurýǵa, jumysyn jetildirýge ózimniń sińlilerim septesip seriktes bolǵasyn osylaı ataýdy jón sanadym. Men budan bólek, oıý-órnektermen bezendirilgen kıim-keshek, alqa-monshaq daıyndaýmen aınalysam. Soǵan baılanysty «Janar sirgalim» degen marka da dúnıege kelgen bolatyn. Ulttyq kıimdi ulyq­taý maqsatynda bir kúndi «Ulttyq kıim kııý kúni» nemese «Taqııa kııý kúni» dep belgilesek degen ózimniń oıym bar. Meıli ol Qytaıda bolsyn, meıli Qazaqstanda bolsyn, áıteýir dástúrge ense ǵanıbet bolar edi. Taqııany qadirleýge qatysty aǵalardan kóp ókpe estip jatam. Olar aıtady: «Toıda atalar, aǵalar bata jasaıdy. Olarǵa syılap taqııa kıgizedi. Biraq toıdyń sońynda sol syılanǵan taqııalar ár buryshta shashylyp jatady. Bul bas kıimge degen qurmetsizdik qoı», deıdi. Sol sebepti osy úrdisti engize alsaq, ulttyq kıimge degen uǵym ózgerip, ony qadirleıtinderdiń qarasy kóbeıe túseri sózsiz. Sonymen qatar, men óz qolymmen órnektep jasaǵan oıýly shapandy Qytaı eliniń basshysyna syıǵa tarttym, ol kisiniń qolyna tıdi degen jaqsy habar keldi. Osydan keıin altynmen aptamasam da kúmispen kúptep, ásem oıýlarmen áspettep ázirlegen shapanym Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń da ıyǵynda júrse eken degen nıetpen ol kisige de tartý-taralǵy ákeldim. О́mirde eki armanym bolsa, sonyń biri – Nursultan Ábishulymen eki mınýt bolsa da dıdarlasý. Ol kisige degen syı-sııapatymdy óz qolymmen tabystaý. – Siz osy kásibińizdi bastaǵan kezde Qytaı bıliginiń tarapynan qandaı da bir talap qoıyldy ma? Nemese shekteý boldy ma? – Shekteý joq. Biraq talaptar qoıyldy. Dinı ýaǵyz taratpa, ulttar yntymaǵyna keri áserin tıgizetin áreket jasama degen sharttar boldy. Ol da oryndy dep oılaımyn. Meniń tobyma tirkelgen adamdardyń kóbisi qarapaıym qatardaǵy sharýa adamdary. Olardyń ondaı aram pıǵyldary joq. Nıetteri taza. Tek qana birdeńe úırensem dep, birdeńe bilsem dep talpynady. Áńgimelesken Raýan QAIDAR, «Egemen Qazaqstan»