Bıylǵy jyldyń tamyz aıynda Reseıdiń Otan soǵysy jyldary qandy maıdan ótken Novosokolnıkı qalasyna 115 jyl tolmaq. Mine, osy batyr qalanyń aıtýly merekesine Qazaqstannan M.Tynyshbaev atyndaǵy Qazaq kólik jáne kommýnıkasııalar akademııasynyń kafedra dosenti, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty Keńes Júsipov qurmetti qonaq retinde shaqyrylyp otyr. Kóziqaraqty oqyrmanda «Reseıdiń túkpirindegi qalamen Qazaqstandaǵy joǵary oqý ornynyń oqytýshysynyń qatysy qansha? Nege tek Keńes Júsipovti shaqyryp otyr?» degen saýaldyń týyndaýy zańdy da. Áńgimeni áriden bastaıyq.
...1943 jyldyń mamyr aıynda Máskeýdegi áıelder mergender mektebin úzdik bitirgen Álııany ákimshilik ádisker-nusqaýshy etip qaldyrýǵa uıǵarady. Alaıda, ójet qyz maıdannyń alǵy shebine suranýyn qoımaı, 1943 jyldyń tamyz aıynan 2-shi Prıbaltıka maıdanynda 54-shi atqyshtar dıvızııasynyń quramynda urysqa qatysyp, mergendigimen kózge túsedi. 1944 jyldyń 14 qańtarynda Novosokolnıkı mańyndaǵy Nasva temirjol stansasy úshin bolǵan urysta qazaqtyń qarshadaı qyzy jaýyngerlerdi sheshýshi shaıqasqa bastap, qaharmandyqpen qaza tabady. Ol kezde batyr qyz 19-ǵa da tolmaǵan órimdeı jas edi.
Keńes Odaǵy tusynda balalardy jastaıynan patrıottyq rýhta tárbıeleý úshin mektepte oktıabrıat, pıoner, komsomol uıymdary qurylyp, ol jemisti jumys jasaǵany belgili. Árıne, bul uıymdardyń jaqsy jumys jasaýy ár mektepte ártúrli jaǵdaıda ótti. Máselen, Kentaý qalasyndaǵy №2 mektep-ınternattyń 5-shi synyp oqýshylary – Álııa atyndaǵy otrıad músheleri ózderi esimin ıelengen batyr apalaryna qandaı da bir qurmet kórsetýdi aldaryna maqsat etip qoıady. Tárbıeshileri maıdanger ustaz Ábden Turjanovtyń bastamasymen Álııa apalaryn este qaldyryp, artynda izdep, suraıtyn eli, jurty bar ekenin bildirý maqsatynda jerlesteriniń atynan batyr qyzymyz jatqan qalaǵa syılyq jasaýdy uıǵarady. Sóıtip, 1973 jyldyń kókteminde otrıad músheleri 20 tonna qara metall, 3 tonna tústi metall jınap, Kentaýdaǵy ekskavator zaýytyna tapsyrady. Odan zaýyt jumysshylary sý jańa №2639-shy ekskavator jasap, oǵan Álııa esimin jazady. Osylaısha Ábden aǵalary 1973 jyldyń maýsym aıynda ózimen birge alty oqýshyny ertip, qazaqtyń batyr qyzy erlikpen qaza bolǵan Pskov oblysynyń Novosokolnıkı aýdanynyń eńbekkerlerine ekskavatordy syıǵa tartýǵa alys saparǵa shyǵady. Sol oqýshy balalardyń ishinde búgingi bizdiń keıipkerimiz Keńes te bar edi. Al sapardy uıymdastyrýshy Ábden aǵanyń ózi de Uly Otan soǵysynyń ardageri, 1-shi Prıbaltıka maıdanyndaǵy №314-shi dıvızııa quramynda shaıqasqan, surapyl soǵystyń otty jyldaryn Álııa Moldaǵulova qan tókken Pskov oblysynda ótkergen, «Lenıngradty qorǵaǵany úshin», «Jaýyngerlik erligi úshin» medaldarynyń ıegeri atanǵan maıdanger ustaz bolatyn.
Syıǵa tartylǵan tehnıka jaıynda sol kezdegi odaqtaǵy ortalyq «Pravda» gazeti (09.07.1973j.) de jazady. Al ekskavator myńdaǵan qala turǵyndary qatysqan mıtıngide Pskov oblystyq «Oblmejkolhozstroı» mekemesiniń ozat mehanızatory Aleksandr Arbýzovqa tapsyrylady. Sol joly kentaýlyq delegasııa Álııa jáne Mánshúk apalarynyń jatqan jerlerine baryp, gúl shoqtaryn qoıyp, rýhtaryna taǵzym etedi. Osy saparda nebári besinshi synyptyń oqýshylary partııa, komsomol, pıoner uıymdary basshylarymen, sondaı-aq soǵys taýqymetin tikeleı kórgen jergilikti halyq ókilderimen kezdesedi. Bul kezdesýlerdegi erekshe bir oqıǵany Keńes bylaı dep eske alady.
– Besinshi synypta oqysaq ta, estııar kezimiz ǵoı. Sondaı bir kezdesýde Grıgorıı Boıkov degen aqsaqal sóılep, Álııanyń súıegin kezinde jerlengen alma aǵashy túbinen qaıta qazyp alyp, 60-shy jyldardyń basynda Monakovodaǵy baýyrlastar zıratyna shashy qap-qara qyzdy kómgeni jaıly aıtqanyn estigen edik. Sondyqtan men Álııa sol Monakovoǵa jerlengen dep esepteımin. Uly Otan soǵysynyń batyrlary ýaqyt ótýine baılanysty, ókinishke qaraı, olardyń kóbisi umytyla bastady, keıbiriniń izdeýshileri joq dese de bolady. Mysaly, Álııa jerlengen Monakovo zıratynda batyr qyzymyzdan basqa Nasva stansasyn azat etýge qatysqan tórt Keńes Odaǵynyń Batyry jatyr. Olar: podpolkovnık Iаn Lıýdvıgovıch Raınberg (ulty latysh), maıor Esed Babastanovıch Salıhov (daǵystan), maıor Alekseı Tımofeevıch Iаkovlev (orys), serjant Prokopıı Ivanovıch Avramkov (belarýs). Áskerı shen boıynsha salystyrsaq, eń tómengisi bizdiń Álııa apamyzda (efreıtor), ataq-dańqty kóbinese basshylar alatynyn eskersek, apamyzdyń erligi kezinde taıǵa tańba basqandaı kórinip turǵan bolýy tıis. 2010 jylǵy, ıaǵnı Novosokolnıkıge barǵan tórtinshi saparymyzda aýdandyq murajaı qyzmetkerinen suraǵanymyzda, olardy izdep kelip jatqan jan joq ekendigin, al qazaqtardyń batyr qyzdaryn umytpaıtyndyǵyna rızashylyǵyn bildirgen edi. Oǵan qosymsha Novosokolnıkı qalasynyń kórikti jerinde, Malyı Ýdraı ózeniniń boıyndaǵy bıiktikte apamyzdyń ózenge qaraǵan úlken músin kelbeti 1979 jyldan beri turǵanyn atap ótkim keledi. Jergilikti bıliktiń aıtýy boıynsha, eskertkish mańaıy patrıottyq aksııalar ótkiziletin ortalyqqa aınalǵan, ıaǵnı Álııa apamyzdyń erligine tek qazaq halqy ǵana emes, orys halqy da tánti degen sóz, – dedi Keńes ótken kúnderge kóz júgirtip.
Iá, ulaǵatty ustazdyń ónegeli isin qazirgi tańda qazaqtyń búgingi naǵyz patrıoty, bala kezden qanyna sińgen otansúıgishtik qasıetke adal qyzmet etip kele jatqan Keńes Júsipov jalǵastyrýda. Onyń qazaqtyń qos batyr qyzdary jerlengen Reseıdiń Pskov oblysynyń Novosokolnıkı jáne Nevel qalalaryna búginge deıin tórt ret joly túsedi. Ekinshi ret 1977 jyly Ábden aǵaıdyń basshylyǵymen 9 synypta oqıtyn alty komsomol múshesimen (burynǵy barǵandardyń ishinde Keńes qana bar) baryp qaıtady. Úshinshi ret 1990 jyly issaparmen Reseıdiń Rjev qalasyna barǵanda, óz qarajatymen arnaıy Novosokolnıkıge soǵyp, apalarynyń beıitterine gúl shoqtaryn qoıyp, rýhtaryna quran baǵyshtap, taǵzym etedi. Al 2010 jyly Uly Jeńistiń 65 jyldyǵyna oraı ózi dáris beretin akademııa basshylyǵy ónerli úsh stýdentimen dástúrdi jalǵastyrý maqsatynda jol shyǵynyn óz moıyndaryna alyp, úshinshi ret jiberedi. Sol joly arada 37 jyl ótkende zeınet jasyndaǵy A.Arbýzovpen kezdeskendegi ystyq yqylasty sózben jetkizý qıyn desedi. Qart eńbek ardageri kentaýlyq mektep oqýshylary men olardy bastap kelgen soǵys ardageri Ábden Turjanovty umytpaı, qashanda eske alatynyn jetkizgen.
Sóıtip, Keńestiń bir ózi eki kórshiles eldiń dostyǵyn nyǵaıtýǵa, eń bastysy, erligimen qazaq halqynyń dańqyn álemge áıgili etken shyǵystyń qos shynary Mánshúk pen Álııanyń ómir jolyn eki halyqtyń urpaǵyna maqtan etip, qaısarlyqtyń belgisin kórsetedi.
Elbasymyz «Qazaqstan-2050» – Strategııasy qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda: «Biz Qazaqstannyń barlyq azamattarynyń otanshyldyq sezimi men óz eline degen súıispenshiligin damytýǵa tıispiz. Jańa qazaqstandyq patrıotızm – elimizdiń jarqyn bolashaǵynyń tiregi», – dep atap ótken bolatyn. Jas urpaqty Otanyn súıýge, ol úshin aıanbaı qyzmet etýge, eljandylyq pen erlikke tárbıeleý degenimiz – Keńes sııaqty azamattardyń osyndaı ultjandy áreketterinen bastaý alsa kerek.
2015 jyldyń maýsym aıynda Aqtóbe jurtshylyǵy qazaq halqynyń dańqty qyzy Á.Moldaǵulovanyń 90 jyldyq mereıtoıyn atap ótti. Oǵan Keńes te shaqyrylady. Toıǵa jalǵyz ózi barmaı Ábden ustazy sekildi M.Tynyshbaev atyndaǵy Qazaq kólik jáne kommýnıkasııalar akademııasynyń jazǵy demalysta júrgen aqtóbelik bir top stýdentterin erte barady. Toıǵa sonymen birge Reseıdiń kórshiles jatqan Orynbor jáne Astrahan oblystarynan qandastarymyz ben Máskeýdegi Á.Moldaǵulova dańǵyly boıynda ornalasqan Álııa atyndaǵy №891 mektepten de delegasııa keledi.
– Qazaqta toı kóp-aq, alaıda bul toıdyń qoǵam ómirinde alatyn orny erekshe. Bul – erliktiń toıy, erlikti ulyqtaý toıy, erlikke taǵzym toıy boldy. Bul toı sonymen birge tek aqtóbelikterdiń ǵana emes, búkil qazaqtyń toıy edi. Sebebi, qazaqta batyr – barshaǵa ortaq, qazaq halqy Álııasyn súıedi, qurmetteıdi. Álııa men Mánshúk tek qazaqtyń ǵana maqtanyshy emes, olardy Reseıde de qurmetteıdi, sondyqtan olardy qazaq jáne orys halyqtary arasyndaǵy dostyqtyń sımvoly desek te bolady», – deıdi Keńes aǵa.
Taǵy bir erekshe aıtyp óterlik jaǵymdy jańalyq, uzaq jyldyq tarıhy bar reseılik baıyrǵy basylym – «Gýdok» gazeti bıylǵy jyldyń 17 mamyr kúngi sanynda Keńes Júsipovtiń «Kazahskıe docherı Rossıı» degen taqyryppen kólemdi maqalasyn jarııalady. 85 jyldyq tarıhy bar atalmysh akademııanyń elimizdiń kólik jáne kommýnıkasııalar salasyna daıyndaǵan bilikti mamandary tek elimiz aýmaǵynda ǵana emes, TMD elderi men Reseıde de eńbek etýde. M.Tynyshbaev atyndaǵy qazaq kólik jáne kommýnıkasııa akademııasy Máskeý transport-ınjenerleri ınstıtýty men Sibir memlekettik jol qatynastary ýnıversıtetimen de tyǵyz baılanys ornatqan. Negizinen jol qatynastaryn qamtıtyn «Gýdok» gazetiniń baıyrǵy oqyrmandary atalmysh akademııada da bar, kitaphanada gazet tigindisi saqtalǵan.
Endi mine, Novosokolnıkı qalasynyń 115 jyldyǵyna arnaıy shaqyrý akademııa basshylyǵynyń atyna kelip, oǵan rektor B.M.Qýanyshev qoldaý bildirip, qarjylyq qıyndyqtarǵa qaramastan jol qarajattaryna kómek kórsetýge ýáde etedi. Bul joly da Keńesti jalǵyz jibermeı, qasyna akademııada oqyp jatqan eki ónerli stýdentti qosyp, 1 tamyz kúni úlken saparǵa shyǵaryp salmaq. Sóıtip, sátin salsa, 5-7 tamyz kúnderi Novosokolnıkıde bolyp, qalanyń mereıtoıyna, ári temirjolshylar kúnine de qatysyp qaıtpaq. О́ıtkeni, qala negizinen temirjolshylar qalasy bolyp sanalady. «Máskeý-Rıga» jáne «Kıev-Sankt-Peterbýrg» baǵyttary boıynsha toraptyq stansadan kúnine 80-ge jýyq jolaýshy jáne júk poezdary ótedi. Endeshe, osyndaı el ómirindegi mańyzdy sharalarǵa qoldaý kórsetken akademııa basshylyǵy men 2010 jyly Novosokolnıkı qalasyndaǵy balalar úıine demeýshilik kórsetip, 15 myń rýbl, zattaı da qarjylaı qarajatyn bergen Keńestiń synyptas dosy, «Abdı» fırmasynyń prezıdenti Ábdibek Bımendıevke alǵystan basqa aıtarymyz joq. Bul joly da Ábdibek synyptasy Neveldegi balalar úıine qaıyrymdylyq qarajatyn berip jibermekshi.
Sondaı-aq 1973, 1977 jyldary Novosokolnıkıde ózderimen kezdesken azamattarmen júzdesýdi de josparlap otyr. Qalanyń mereıtoıyna jáne sol dostarǵa syılyq alýmen qatar, kásibı sýretshige Álııa men Mánshúktiń portretterin maıly boıaýmen salýǵa tapsyrys ta berip qoıypty.
– Qazaqtyń qaharman qyzdary Álııa men Mánshúk Reseı jeriniń sonaý alys túkpirinde ultymyzdyń mereıin ústem etip, qaısar qazaqtyń rýhy men asqaq erligin álemge tanytyp, máńgi uıqyda jatyr. Olardyń erlikke toly qysqa ǵumyry jaıly zertteýshiler jazyp bitti, kózkórgender, ókinishke qaraı, búginde joq. Endigi másele – batyr apalarymyzdyń beıiti sonda jatqandyqtan sol jerdegi jergilikti halyqpen dostyq qatynasty úzip almaı, jastar jaǵy jıi-jıi atbasyn buryp, únemi tyǵyz baılanysta bolǵanymyz abzal, – deıdi úlken júrekti, otanshyl azamat Keńes Júsipov.
Iá, Reseımen eki eldiń arasyndaǵy dostyq qarym-qatynasty nyǵaıta túsýde qos batyr qyzymyzdyń erligin pash etip, jas urpaqqa nasıhattaýda qyryq jyldan beri eńbektenip júrgen akademııanyń qatardaǵy dosenti, 2015 jyldyń úzdik oqytýshysy Keńes Júsipovtiń eńbegi, azamattyq tulǵasy búgingi urpaqqa úlgi-ónege. Stýdentterge ǵana emes, jalpy jastarǵa sanaly tárbıe men sapaly bilim berýde osyndaı taǵylymy men tálimi mol is-sharalar ótkizý – olardyń elin shynaıy súıýge, úlkendi syılaýǵa, ótkendi qadirleýge, óz eliniń tarıhyn tereń bilýge, patrıotızmge tárbıeleýde mańyzy orasan zor. Eń bastysy – Keńes sııaqty azamattyń bul qadamy Otanǵa degen súıispenshilik, patrıotızm degen uǵymdardyń bos sóz emes ekendigine taǵy da bir kóz jetkizedi. Oǵan úlgi – tek qazaqqa ǵana emes, ataǵy muqym Shyǵys halqyna ortaq qos batyr qyzdarymyzdyń óshpeıtin eren erlikteri!
Gúlzeınep Sádirqyzy,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty
Sýretterde: Kentaýdan Pskovka barǵan 6 oqýshy ózderiniń ustazy Á. Turjanovpen birge Á.Moldaǵulova qabiriniń basynda. 1973 jyl; qazaqstandyq oqýshylar delegasııasy Nevel qalasynda. 1973 jyl; K.Júsipov pen A.Arbýzov. 1997 jyl.