Ulttyq bolmys pen salt-sanaǵa soqqy beredi
Qazaqta «Pyshaqty bos ustasań, qoldy keser» degen tamasha sóz bar. Pyshaq – sýyq qarý, qural. Sol sııaqty ınternet te qural. Biraq, bul – «ystyq qural», ol adamnyń sanasyna áser etip, onyń bizge bóten mádenıet normalaryn tasymaldaýdaǵy, lokaldyq qundylyq pen jahandyq qundylyqtar básekelestigi maıdanyndaǵy basty tetikke aınalyp úlgerdi. Sondyqtan, ınternettiń qazaq qoǵamyna «áseri men keri áseri» ǵylymı turǵydan saraptalýy tıis.
О́tken ǵasyrda adamdy onyń quralyna qaraı baǵalap, damyǵan, órkenıetti jáne jabaıy dep bóldik. Adam jáne qural arasyndaǵy qatynasty órkenıettilik ólshemi dep tanydyq. Onyń bilimin, tanymyn, ǵylymyn, tehnıkasyn, tehnologııasyn, ekzıstensıaldyq ereksheligin damý dep túsindik. Ras, bul – damý. Biraq, ar men quqyqtyń, adamdyq sıpattyń saqtalýy men baıandylyǵyna qyzmet etse ǵana damý deýge keledi. Árıne, ǵylym men tehnologııa adam eńbegin jeńildetip, erkindigi men baqytyna qyzmet etedi. Ol jetistik, árıne. Osy kúnge deıin órkenıet dep adamdyq qalypty emes, onyń tehnıkasyn kórsettik. Bul jerde tereń epıstemıologııalyq, bolmystyq problema bar. Sol quraldardy oılap tapqan adamǵa kóńil bólýdi umytyp kettik. Din, mádenıet, órkenıetti evolıýsııalyq dıalektıkalyq damýdyń satylary, baspaldaqtary dep baǵaladyq. Bular keshe bolatyn. Búgin keshegi ıdeologııalar qulap, «qyrǵıqabaq soǵys kezeńi» aıaqtalyp, erkindikke qol endi jetkende ǵana adamdy adam etken qundylyqtar men tanymdarǵa, mádenıetine, dinine, basqasha anyqtamalar jasaı bastadyq. Búgin sol álemdegi keshegi pozıtıvıstik tendensııa negizinde jasalǵan anyqtamalar qaıtadan «antropologııalyq» sıpatqa ıe bola bastap edi.
Netken shapshańdyq, netken qysym deseńizshi. Osy anyqtamalardyń ózi jyldam ózgeriske ushyrap jatqandyǵyn endi sezip, qaıtadan qubylysqa úńile bastadyq. Búgin aqparattyq qoǵam, ınternet qoǵamy degen tirkes qulaqqa bóten bolmaı qaldy. Osy aqparattyq qoǵam degen ne, onyń máni ne? Onyń mánine kóńil bólinip jatyr ma? Jalpy, ınternet degen ne? Bizdiń qoǵamda osylardy tanymaı jatyp-aq, «ınternet qoǵamy» degen shynaıy qubylysqa aınalyp shyǵa keldi. Internet búgingi ǵylym men tehnıkanyń jetistigi, úzdik aqparat tehnıkasy, tehnologııasy, adamǵa kerek qural.
Biz bul quraldy qoldanýymyz qajet, sonymen qatar, onyń ózimizge, qaýipsizdigimizge, bolmystyq, adamdyq, ulttyq, mádenı qalyptarymyzdyń saqtalýyn qamtamasyz etetin «qoldaný erejelerin» de qalyptastyrýymyz kerek sııaqty. Sebebi, ınternet eski men jańanyń, burynǵy men qazirginiń arasyndaǵy ólshemder men qundylyqtardyń qunsyzdanýyn qospaǵanda, adam sanasynda, onyń ulttyq bolmysy men tanymy tóńireginde «belgisiz» qubylystardyń paıda bolýyna áser etýde. Adamnyń ony tanýy da ońaı bolmaı tur. Al kez kelgen «belgisizdik» ol úreı týdyrady.
Kezinde qazaq bolmysynan ajyrap qaldy. Onyń sebebi, keńestik ıdeologııa dedik. Sodan ınternasıonalızm, kosmopolıtızm degen qubylystarǵa sol keńestik ateızmniń, ıdeologııanyń yqpaly boldy dedik, sosyn oǵan qarsy shyqtyq. Táýelsizdigimizdi jarııalaǵanda, ózimizdiń ulttyq, mádenı, dinı bolmysymyzdy qaıta jandandyramyz degen úmit oty tutana bastady. Endi qarasańyz, qandaıda bir ıdeologııa nemese memlekettiń qysymynsyz-aq, sol baıaǵy ınternasıonalızm men kosmopolıtızm odan beter saltanat quryp otyr. О́ıtkeni, ınternet normalar men moraldyq etıkalyq qundylyqtarǵa erkin enip, basa kóktep, ózine qaraı beıimdep, eskini talqandap, sanany sansyratýda.
Bul qubylys qoǵamda áleýmettik, ekonomıkalyq, tehnologııalyq tepe-teńdikke kereǵar áser etýde. Aqparattyq qaýipsizdikte, ıaǵnı ınternet terrorızm men ekstremızmdi tasymaldaýshy, jaıýshy qural ǵana emes, ózi de úreıdiń kózine aınaldy. Qazaq osy tusta da ekiudaı pikirde.
Búginde sol ýaqyttyń ótken shaǵyna, ıaǵnı tarıhqa mán berilmeıtin boldy. Keshe munyń sebebin, keńestik materıalıstik dıalektıkaǵa súıengen ıdeologııadan kóretin edik, endi búgingi osy ótkendi joqqa shyǵarýdy kimnen kórerimizdi bilmeı dal bolýdamyz. Adam sanasyndaǵy dılemmadan, ýaqyttyń osy shaqtaǵy qysymynan qashyp qutylǵysy keledi. Másele, adam ýaqyttan qutyla almasa, onda qaı keńistiktiń sharttarymen qozǵalady. Qaı mádenıet, qaı moraldyq shablondarmen amal etedi? Demek, ol adam ýaqytpen onyń talabymen úndesý erejelerin ózi qalyptastyrýy tıis. Olaı bolsa, «menin» qalyptastyrǵan keńistigin de ózine arqalaýǵa týra keledi. Keńistik te buryn kıeli, qasıetti sanalatyn. Ol – pana, ol – otan, ol kindik qan tamǵan jer retinde memlekettiń de, mádenıettiń de, dinniń de barlyq qundylyq ataýlynyń izi bar, kesteli sana qalyby bar jeke bolmys edi.
Al qazir dinı tanymdyq aqparattar eshqandaı keńistikti de, tarıhty da, aqıqat shablonyn da, durys pen burysty da, jazylǵan mátindi de, óz otany men otbasyndaǵy ustazyn da bedelsiz kúıge túsirip, ınternettegi aqparat ortalyqqa aınaldy. Ol aqparatta jahandyq aqıqat tuǵyryndaǵy qysym óziniń ornyn kórsetip otyr. Mine, aqparatty berý tásili men sińirý negizindegi ǵasyrlar boıy qalyptasqan ádister men tájirıbeler eskirip, ornyna bir ortalyqtandyrylǵan ınternet qubylysy keldi. Iаǵnı, adamdy ishki tynyshtyqqa jetkizetin, tereń oı, fılosofııa, moral, din, memleket, meshit, mektep, otbasy sııaqty ınstıtýttar da ınternet qubylysynyń aldynda, burynǵy qalypty fýnksııalaryn júzege asyra almaıtyn jaǵdaıda otyr. Bul ınstıtýttardyń eń birinshi ekzıstensııalyq belgisi ol bedel, avtorıtet bolatyn. Osy bedel olarǵa quqyqtyq norma qoıý múmkindigin beretin.
Endi sol bedelderi álsirep, psıhologııalyq epıstemıologııalyq daǵdarysqa túsýde. Mysaly, burynǵy dástúrli qazaq otbasynda, kishkentaı bala, úlkender otyrǵan jerge ruqsatsyz kirmeý, sózderin bólmeý, áńgimelerine aralaspaý sııaqty normalar da eskirdi. Búgingi bala ınternette otyryp-aq, ákesiniń «nemen qalaı aınalysatynyn» bile alady. Osyndaı otbasynda jas erekshelikterine qatysty qabattar men shekteýler qupııa qalmady. Sosyn bala ákesin bedel emes, teń quqyqtaǵy, bir shańyraqtyń astynda birge kúneltetin adam retinde qabyldaı bastaıdy. Nátıjede qundylyq ataýly qunsyzdanyp, ortaq degen normalar da ydyrap, adam sanasy da sansyrap jatqandaı áser beredi. Ásirese, adamnyń ary, namysy, qundylyǵy, shekteý men tyıymdy anyqtaıtyn ortaq quqyqtyq normalardyń da pikirleri eskirip barady. Mysaly, buryn, erkindik, quqyq normalary memleketten memleketke, dáýir men dáýirge qaraı ózgerip otyrsa, qazir osy quqyq pen qylmys túsinikteri men tanymdaryn da anyqtaý, zertteý, taldaý da qıyn qubylysqa aınaldy.
Internette shekara joq. Keńistik, yqpal etý aımaǵy degen atymen joq. Sosyn ýaqyty da jyldam. Bul oǵan degen «tabynýshylyqty» da alyp keldi. Mádenıet, ult ókilderi de, zııalylar da, otbasyndaǵy aqsaqal da jastarǵa qarap, olardyń ýaqyty osy, zamanyna qaraı adamy degen dep, sharasyzdyq tanytady. Jastarǵa osy ınternet arqyly beretin basqa balama usynýǵa kelgende sharasyz. Sosyn, árıne, basqa belsendi mádenıet ókilderi, belsendilikti óz qolyna alady. Bul jerde belsendilik dep ınternetti qalaı óz paıdamyzǵa, qundylyqtarymyzǵa qyzmet etetindeı etip júıeleý tetikteri týraly aıtyp otyrmyz.
Elimizde de, jahanda da terrorızmmen jáne ekstremızmmen kúresý óte ózekti másele bolyp tur. Bul qubylystyń kóringen beti ǵana, astary tereńde jatyr. Degenmen, bul qanshalyqty saıası bolsa, sonshalyqty da sana máselesi. Al endi ınternet, aqparat tehnologııalary da osy adam sanasyna áser etýshi toptar men qabattardyń, ortalyqtardyń eń basty quraly ekendigi jasyryn emes. Ekstremızm saıasat, sonymen qatar, sana máselesi bolyp otyrǵan tusta, ınternettegi qaýipti saıttardy baqylaý qajet bolsa, buǵattaý qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Negizdemesi de qaýipsizdik sharasy úshin. Qanshama jastar sol arqyly sanasy ýlanyp, qylmysqa baryp jatyr. Biraq bul is saıttardy tek buǵattaýmen ǵana bitpes. Kerisinshe, sol saıttyń ıdeologııasyna naqty ıdeologııamen jaýap berýdi ári jyldam áreketti qajet etetin ortalyqtardy daıyndaý qajet. Ol da adam, maman faktory. Qazir terrorızm máselesi tek bir eldiń ǵana emes, jalpyhalyqtyq, halyqaralyq deńgeıge jetti. «Internettik qylmys» degen tirkes te qulaqqa úırenshikti bolyp barady. Demek, ınternettik qylmyspen kúresý de halyqaralyq sharttar men qalyptardy qajet etedi degen sóz.
Aqparattyq qaýipsizdik máselesi – sanaǵa arnalǵan ustanym. Demek, maqsattylyq birinshi orynǵa shyqty degen sóz. Iаǵnı, ınternette aqparattyń tek maǵlumattyq, tanymdyq qyry ǵana emes, onyń maqsatyna da erekshe kóńil bólýimiz qajet. Sebebi, qylmys, onyń quqyqtyq maqsaty men nıetine, ıdeologııasyna qarap saraptalady. О́ıtkeni, biz memleketpiz, ultpyz. Bul qabattar bolmystyq qabattar, ıaǵnı qundylyqtardan turady. Al rýhanı qundylyqtar turaqty bolsa ǵana adamnyń sanasynda, ishte de, syrtta da tynyshtyq bolady.
Jalpy, ınternet – ol qural ǵana. Ony qalaı qoldansańyz, solaı paıdaly bolady. Ony ózimizge, memlekettik, ulttyq, dinı tanymdyq, órkenıettik, moraldyq turǵydan paıdalanýdyń erejesi men mazmunyn qalyptastyrmaıynsha, úreı ortalyǵy bolýdan ada bolmaıdy. Ol úshin de «ınternet qubylysyn» fılosofııalyq turǵydan da zerttep, saralap alǵan abzal.
Dosaı KENJETAI,
fılosofııa jáne teologııa ǵylymdarynyń doktory,
professor
ASTANA