Keıingi ýaqytta telefon arqyly jasalatyn alaıaqtyq kóbeıip, jeke shot arqyly júretin kúmándi aqsha aınalymy artty. Osyǵan baılanysty qarjy retteýshileri baqylaýdy kúsheıtip, jańa talaptar engizdi.
Eń áýeli bankterge kúmándi operasııalardy ýaqytsha toqtatý quqyǵy berildi. Eger klıent alaıaqtardyń psıhologııalyq qysymymen aqsha aýdarýǵa áreket jasap, bank eskertýin elemese, operasııa 24 saǵatqa deıin toqtatylýy múmkin. Ulttyq bank tóraǵasynyń burynǵy orynbasary Berik Sholpanqulov bul tetiktiń mánin bylaı túsindirgen edi: «Eger adam ózgeniń yqpalyna túsip, alaıaqtarǵa qarajat aýdarsa, bank operasııany ýaqytsha toqtatyp, klıentti bólimshege shaqyra alady. Mundaı jaǵdaıda azamat bankke jaqyn týysymen birge kelýi kerek. Týysy onyń áreketiniń sanaly ekenin rastaýǵa tıis. Bul shara emosııaǵa berilip, asyǵys sheshim qabyldaýdyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Sebebi alaıaqtar kóbine adamnyń qorqynyshyn, abyrjýyn paıdalanyp, óz paıdasyna qaraı shuǵyl sheshim qabyldatýǵa tyrysady».
Ulttyq bank taǵy bir ózekti máselege nazar aýdardy. Keıingi ýaqytta tólem kartalaryn zańsyz buǵattaý arqyly jasalatyn telefon alaıaqtyǵy jıilegen. Qaskúnemder azamattardyń jeke derekterin fıshıngtik saıttardan, qoǵamdyq oryndardaǵy saýalnamalardan, áleýmettik jelilerden nemese marketpleısterden jınaıdy. Sol málimetterdi paıdalanyp, qarjy uıymdarynyń baılanys ortalyǵyna klıenttiń atynan habarlasady da, karta joǵaldy degen jalǵan aqparat beredi. Bank birden kartany buǵattaıdy.
Keıin alaıaqtar azamatqa ózderi qońyraý shalyp, ózin bank qaýipsizdigi qyzmetiniń nemese quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkeri retinde tanystyrady. «Kartany qaıta ashý» nemese «aqshany qaýipsiz shotqa aýdarý» degen syltaýmen hat arqyly keletin kodtardy, ınternet bankıng qupııasózderin nemese CVV, CVC kodtardy suraıdy. Mundaı jaǵdaıda asyǵystyqqa barmaı, aldymen kartanyń artqy betindegi nemese mobıldi qosymshada kórsetilgen resmı nómir arqyly bankke habarlasyp, mán-jaıdy anyqtap alý kerek.
Budan bólek, bankomat mańynda jasalatyn alaıaqtyq ta bar. Qaskúnemder «kartam buǵattaldy», «búlindi» nemese «lımıt asyp ketti» dep úshinshi tulǵalarǵa aqsha aýdarýǵa kómektesýdi suraıdy. Bul – dropperlik áreket jáne zańǵa qaıshy. Dropperlik degenimiz – óz shotyń arqyly bógde adamdardyń qarajatyn ótkizýge kómektesý. Ol úshin syıaqy ýáde etilýi múmkin, biraq jaýapkershilik azamattyń ózine júkteledi.
Qarjy retteýshisi azamattarǵa bank kartasyn eshkimge bermeýdi, onyń derekterin jarııa etpeýdi, belgisiz adamdarǵa aqsha aýdarmaýdy eskertedi. Qarjy uıymdarynyń qyzmetkerleri eshqashan SMS-kod nemese qupııasóz suramaıdy. Olar mobıldi qurylǵyǵa qashyqtan qol jetkizýge arnalǵan qosymshalardy ornatýdy talap etpeıdi. Ulttyq bank qyzmetkerleri aýdıo nemese beıne qońyraý shalmaıdy, jeke tulǵalardyń shottaryna qyzmet kórsetpeıdi, ınvestısııalyq qorlarǵa aqsha salýdy usynbaıdy, qarajatty saqtandyrýmen aınalyspaıdy, halyqpen tikeleı esep aıyrysý júrgizbeıdi. Eger azamat alaıaqtyq áreketke tap bolsa, quqyq qorǵaý organdaryna resmı túrde aryz bergeni jón.
Qazir qaýipsizdikti kúsheıtý úshin avtomattandyrylǵan tekserý júıeleri de engizilip jatyr. Mysaly, Kaspi.kz kompanııasynda qaýipsizdik júıesi kúmándi operasııany anyqtasa, mobıldi qosymsha arqyly qońyraý shalýy múmkin. Bul ádetten tys aýdarym nemese satyp alý jaǵdaıynda iske asady. Sondaı-aq Kaspi dúkeninde tapsyrysqa qatysty suraqtardy naqtylaý úshin qosymsha arqyly aýdıoqońyraý jasalýy múmkin. Habarlamada dúkenniń ataýy men taýar kórsetiledi.
Baqylaý tek alaıaqtyqpen shektelmeıdi. Jeke tulǵalardyń kartalaryna turaqty túsetin aýdarymdarǵa da nazar aýdarylyp otyr. Eger bir shotqa qatarynan 3 aı boıy aı saıyn 100 odan da kóp ártúrli jiberýshiden aqsha tússe, mundaı operasııalar kúdikti dep tanylýy múmkin. Aýdarymdarǵa aldymen bankterdiń ózi taldaý júrgizedi. Olar tólem maqsatyn kórip, operasııa sıpatyn baǵalaıdy. Eger qarajat jıi ári ártúrli adamdardan túsip, túsindirmesiz aýdarylsa, bank jasyryn kásipkerlik qyzmet bar dep kúdiktenýi kádik. Ondaı jaǵdaıda klıent qarajattyń qaıdan, ne maqsatta túskenin túsindirýi kerek. Al óz shottary arasyndaǵy aýdarymdar, mysaly kartadan depozıtke nemese kerisinshe aqsha aýdarý – kásipkerlik qyzmetke jatpaıdy ári kúsheıtilgen baqylaýǵa alynbaıdy.
Keńse qyzmetkerleri arasynda týǵan kúnge nemese basqa da ortaq is-sharaǵa aqsha jınaý dástúri bar. Mundaı aýdarymdar «jasyryn kásipkerlik qyzmet retinde qarastyrylmaı ma?» degen saýal kóptiń kókeıinde tur. Bul máselege jaýap bergen Qarjy vıse-mınıstri Erjan Birjanovtyń aıtýynsha, barlyq mobıldi aýdarym júıede kórinip turǵanymen, onyń bári kúdik týǵyza bermeıdi. Memleket turmystyq nemese ujymdyq maqsatta aqsha jınaýǵa shekteý qoıyp otyrǵan joq. Iаǵnı áriptester arasynda týǵan kúnge nemese ortaq is-sharaǵa jınalǵan qarajat úshin eshkim jaýapkershilikke tartylmaıdy.
«Biz bul suraqty birneshe ret túsindirdik. Eger bir adamǵa aı saıyn qatarynan 3 aı boıy 100 túrli adamnan aqsha túsip otyrsa, bul turaqty tabys dep sanalyp, kúdik týǵyzady. Sebebi bir adam aı saıyn áriptesterinen týǵan kúnge nemese basqa sharaǵa aqsha jınaı bermeıdi ǵoı. Al eger adam áriptesterinen bir ret aqsha jınasa, ekinshi ret taǵy bir ortaq maqsatpen jınasa, ol júıede kórinip turady, oǵan eshqandaı shara qoldanbaımyz. Al eger azamat taýar satyp, ártúrli adamdardan júıeli túrde aqsha alyp otyrsa, ony da júıeden kóremiz. Biraq osyndaı faktorlar anyqtalǵan kúnniń ózinde birden aıyppul salyp, tekseris júrgizbeımiz», deıdi E.Birjanov.
Demek, másele – aqsha kóleminde emes, onyń kartaǵa turaqty túsýinde. Bir rettik, túsinikti maqsattaǵy aýdarymdar másele týdyrmaıdy. Al aı saıyn kóp adamnan qaıtalanyp túsetin qarajat kásipkerlik belgisi retinde qaralýy múmkin. Vıse-mınıstr buǵan deıin salyq organdarynda ár azamatqa qatysty sıfrlyq qarjy kartasy bar ekenin de aıtqan bolatyn. Onda túrli memlekettik bazalardan jınalǵan málimetter saqtalady. Adamnyń tabysy, shyǵysy, qarjylyq operasııalary osy júıe arqyly salystyrylyp otyrady. Demek, keńsedegi dástúrli aqsha jınaý qalypty tájirıbe bolyp qala beredi.