Ádiletti Qazaqstannyń konstıtýsııalyq kórinisi

Álemdik kontekst nemese qubylmaly zamannyń qubylanamasy

Eń áýeli, Konstıtýsııalyq reforma­lardyń jahandyq damý sıkliniń ózge­rýi kontekstinde júrip jatqanyn atap aıtqan abzal. Kanada Premer-mı­nıstriniń Davostaǵy sózimen aıtsaq, qazir álemdegi erejeler qaıta qaralýda. Júıeniń aýqymdy transforma­sııasy, geo­saıası, geoekonomıkalyq jáne máde­nı úrdisterdegi aýqymdy ózgerister men al­paýyt elderdiń qysymy orta der­ja­valardyń jańa shynaıylyqqa ıkem­delýine yqpal etýde. Qarqyndy damy­ǵan ǵylym men tehnologııa jańa dáýirdiń kelbetin qalyptastyrýda. Qaq­tyǵystar artyp, qaıshylyqtar kúsheı­di. Reı Dalıonyń boljamynsha, alda álemdi qarjy daǵ­darysy kútip tur. Sarapshylar álem ekonomıkasynyń ósimi baıaý­lap, halyqaralyq saýda qarqy­ny álsireıdi degen boljam jasaý­da. Damýshy elderge salynatyn jahandyq ınvestısııa kólemi azaıyp barady.

Osyndaı tektonıkalyq óz­gerister kon­teksti jáne saıası qalpyna keltirý áse­rinen azamattarda qundylyqtarǵa degen jańa suranystar týyndaýda. Son­dyqtan qoǵamdy zaman talabyna saı jetildirý úshin kóptegen elder usta­nym­dary men negizgi zańdaryn qaıta qa­raý­da. Máselen, jaqynda Japonııa premer-mınıstri Konstıtýsııaǵa ózge­rister engizý boıynsha usynys jasady. Sol sııaqty Germanııada «Merkeldik modeldiń» ózgerýin nemese Túrkııadaǵy jańa Konstıtýsııa qabyldaýǵa degen talpynystardy aıta alamyz. Osyndaı dúnıe dıdary ózgergen qubylmaly zamanda qubyladan jańylmaý úshin elimizde jańa Konstıtýsııaǵa degen suranystyń bolýy – zańdylyq.

Sonymen qatar Memleket basshysy: «Bul qujat elimiz endi ǵana eńsesin tikteı bastaǵan kezde qabyldanǵanyn eskergen jón. Onda Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńindegi qıyn kúnderdiń izi bar», dep atap kórsetkenindeı, qoldanystaǵy Kons­tıtýsııa – azattyqtyń araıly tańyn­da egemen el retinde tańdaýyn jasap, memlekettik qurylymdardyń irgesi endi bekı bastaǵan kezde jazylǵandyqtan, sol dáýirdiń sıpaty ańǵarylady.

Jańa Konstıtýsııa qabyldaý arqy­ly Qazaqstan bolashaq damý strategııa­syn anyqtaıdy. Kezinde «Qytaı ǵaja­bynyń» negizin qalaǵan Den Sıaopın ba­sym baǵyttar retinde saıası tu­raqty­lyqty saqtaý, tehnologııa jáne ınves­tısııaǵa súıengen ekonomıkany moder­nızasııalaýǵa qajetti jańa damý modelin jasaý, ony álemdik ekonomıka men saıa­sat­qa ıntegrasııalaý jáne ashyq qoǵam men saıası ınstıtýttardy damytýdy usyn­ǵan. Qazaqstan da qazir irgeli refor­malar nátıjesinde damýdyń jańa kezeńi­ne qadam bas­ty, elimizde jańa saıası mádenıet qalyptasyp ke­ledi. Sondyqtan jańa Konstıtýsııa qabyldaý­daǵy basty maqsat – táýelsiz­dik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý, postkeńestik keńistiktiń qısynynan shyǵyp, Qazaqstandy zaman talabyna saı qaıta formattaý, memlekettiń qurylý kezeńin qorytyndylap, damý kezeńiniń basym baǵyttaryn aıqyndaý jáne aldaǵy onjyldyqtarǵa arnalǵan modelin kelesi urpaqqa usyný. Álbette, bul modeldiń Ádiletti Qazaqstan, adal azamat, biregeı qoǵam, ozyq oıly ult tujyrymdamalary irgeta­synda qalyptasýy – zańdylyq. Eldiń damýyna, ultymyzdyń uıy­sýy­na qajetti osy qundylyq­tar qaǵıdaty Ata zańda tolyq qamtylǵan. 

Konstıtýsııanyń ıntellektýaldy-fılosofııalyq negizderi

Usynylyp otyrǵan Konstıtý­sııanyń múldem jańa qujat ekenin onyń preambýlasynan da ańǵarý­ǵa bolady. Halyqtyń birtutas ekenine ekpin bergen bas qujat memlekettilikti nyǵaıta otyryp, Uly dalanyń myńdaǵan jyl­dyq tarıhynyń sabaqtastyǵyn saq­taýǵa, onyń shekarasy men aýmaǵynyń tutastyǵyna qol suǵýǵa bolmaıtynyn naqtylaıdy. Osy rette aıta keterlik jaıt, Qasym-Jomart Kemeluly Senat tóraǵasy qyzme­tin­de júrgen­de, dálirek aıtqanda, 2017 jyly aqpanda tarıhı uǵymdardy Kons­­tı­tý­sııaǵa engizý qajettigin jazǵan bolatyn. Sol sııaqty preambýlada kórse­tilgen Ádiletti Qazaqstan ıdeıasy, Zań men Tártip qaǵıdaty da 2019 jyldan beri aıtylyp kele jatyr. Bul oraıda «Táýelsizdik jáne Otanshyldyq, Birlik jáne Yntymaq, Ádildik jáne Jaýap­ker­shilik, Zań jáne Tártip, Eńbekqorlyq jáne Kásibı biliktilik, Jasampazdyq jáne Jańashyldyq. Ultymyz osy ıdeıa­lyq negizderdi basshylyqqa alsa, boljaýsyz jáne qarqyndy damyp kele jatqan HHI ǵasyrda laıyqty ornyn tabady» degen Memleket basshysynyń bas­ta­malary jańa Konstıtýsııanyń rýhyn qalyptastyrǵany aıqyn ańǵarylady. Sondyqtan jańa Ata zańdy birneshe aıdyń jumysy retinde emes, jyldar jalǵasqan ıntellektýaldyq izdenistiń nátı­jesi dep qaraǵan jón.

Árıne, bul irgeli bastamalar ishinde «Ádiletti Qazaqstan», adal azamat, ozyq oıly ult, birtutas qoǵam uǵymdary – jańa zamanǵa saı týyndaǵan ilkimdi iz­de­nister. Bul týraly Prezıdenttiń «Eli­mizdiń bolashaqtaǵy beınesi san qyrly, ony árkim árqalaı túsinýi múm­kin. Alaıda onyń negizgi sulbasyn «Ádiletti Qazaqstan – Adal azamat – Ozyq oıly ult» degen úsh­­taǵan uǵym arqyly sıpattaýǵa bolady. Bul úsheýi bir-birinen bastaý alady jáne ózara tyǵyz baılanysty» dep atap ótkeni belgili. Rasynda, Adal azamat. Birtutas ult. Ádiletti memleket – bul biz úshin eldiktiń úshtaǵany. Adal azamattar ozyq oıly ultqa aınalady, bereke-birligi jarasqan birtutas qoǵam ǵana ádiletti memleket qura alady. Birine-biri baılanǵan, birine-biri aınalǵan, birinsiz biri joq osy úshtaǵan – bizdiń ulttyq muratymyz. Bul rette qoǵamnyń memleketke, memlekettiń qoǵamǵa senim bildirýi mańyzdy. О́ıtkeni Konstıtýsııa tek quqyqtyq akt emes, ol – qoǵamnyń óz memleketine degen seniminiń kórsetkishi. Sol sebepti jańa Konstıtýsııa arqyly senim men ádilettilikke súıengen jańa qoǵamdyq kelisim jasalýda. 

Adam – basty kapıtal

Konstıtýsııanyń kirispesin­de «adam­nyń jáne azamattyń qu­qyqtary men bostandyqtary múl­tiksiz saqtalady» dep jazylǵan. Sondyqtan Memleket basshysy «Jańa Konstıtýsııa jobasynda «adam memleket úshin emes, memleket adam úshin» qaǵıdaty aıqyndala tústi. Biz 2019 jyldan beri dáıekti túrde osy jolmen júrip kelemiz» dep atap kórsetkendeı, Ata zańnyń birinshi babynda adam men onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary memlekettiń eń joǵa­ry qundy­lyǵy retin­de aıqyndalady. Qol­danystaǵy Kons­tıtýsııada adam quqyqtary qaǵaz júzin­de be­kitilgenimen, júıeniń ózegine aı­nal­maǵan edi. Al jańa Ata zań­­nyń tórin­de adam tur. Adam qu­­qyqtary men bostan­dyqtary búkil júıeniń irgetasy bolyp sanalady. О́mir súrý ár adamnyń ajyratýǵa jáne aıyrýǵa bolmaıtyn quqyǵy retinde belgilenedi. Ár adamnyń ar-ojdan bostan­dyǵyna quqyǵy bar. Adamnyń ar-namysy men qadir-qasıetine qol suǵýǵa, zorlyq-zombylyq jasaý­ǵa, qatygezdik kórsetip, jábir­leýge bolmaıdy. Sóz bostandy­ǵy­na, ǵylymı, tehnıkalyq, kór­kem shyǵarmashylyq erkindi­gine, erkin aqparat alýǵa kepil­dik berilip, senzýraǵa tyıym salynady. Zııatkerlik menshik zańmen qorǵalady.

Eger HH ǵasyrda adam quqyq­tary negizinen saıası erkindiktermen ólshense, búginde olar adamnyń tolyq qaýipsiz ómir súrý keńistigin qamtıdy. Sondyqtan jańa jobada quqyqtardy qorǵaý deklarasııa deńgeıinde qalmaı, naqty quqyqtyq mehanızmder arqyly kúsheıtiledi. О́lim jazasyna tolyq tyıym salý ómirdiń absolıýttik qundylyq ekenin bekitse, jeke ómirge qol suqpaýshylyq nor­masynyń sıfrlyq derekterge deıin keńeıýi qu­qyq­tyq júıeniń jańa shy­naıy­lyqty moıyn­daǵanyn kórsetedi. Konstıtýsııa azamatty tek fızıkalyq álemde ǵana emes, sıfrlyq álemde de qor­ǵaýǵa tıis degen ıdeıanyń quqyqtyq deńgeıde bekitilýi osydan týyndaıdy.

Adamdy dúnıege ákelip, ony azamat retinde qalyptastyratyn – otbasy. Jańa Ata zańda «neke – er men áıeldiń erikti jáne teń quqyly odaǵy» degen tujyrym arqyly qoǵamdaǵy dás­túrli qundylyqtardy saqtap qalý maq­sa­ty kózdeledi. Al adam men otbasyn birge tu­rýǵa jaǵdaı jasaıtyn baspana ekeni bel­gili. Baspanaly bolý – otbasyn nyǵaı­tady, bolashaqqa degen senimin eseleıdi. Túzetýlerdiń ishinen taǵy bir qajetti normany aıta ketý kerek. Konstıtýsııadaǵy «Turǵyn úıge qol suǵýǵa bolmaıdy. Sot sheshiminsiz tur­­ǵyn úıden aıyrýǵa jol berilmeıdi» degen ereje Memleket basshysynyń Úki­met otyrysyndaǵy usynysy­men «tur­ǵyn úıden májbúrlep shyǵarýǵa da sot she­shi­minsiz jol berilmeıdi» dep tolyqtyryldy.

Jańa bas qujatta taǵy bir mańyzdy jaıtqa – qorshaǵan ortany qorǵaýǵa jáne ekologııa máselesine erekshe nazar aýdarylǵan. Árıne, tabıǵat – bizdiń enshi­miz ǵana emes, ol – babalardan jetken bas­ty baılyǵymyz, bolashaqqa taza kúıinde tapsyratyn amanatymyz. Ony kózi­mizdiń qarashyǵyndaı saqtaý – ur­paq aldyndaǵy paryzymyz. Son­dyqtan qujatta adam men eko-júıeniń tutas qaras­­tyrylýy – adal azamat ıdeıasy men «Taza Qazaqstan» baǵdarlamasynyń jańa Kons­tıtýsııadaǵy kórinisi dep baǵalaýǵa bolady. 

Birtutas halyq – biregeı qoǵam

Zańdar ádette qoǵamdyq qa­tynastar júıesinde iske asady. Jańa konstıtýsııalyq logıka qoǵamdy azamat­tardyń jıyntyǵy retinde emes, ortaq qundylyqtar arqyly baılanys­qan áleý­mettik organızm retin­de sıpattaýǵa umtylady. Birlik, qo­ǵamdyq kelisim, mádenı damý, bilim, tarıhı mura, tabı­ǵat­qa jaýapkershilik sııaqty uǵym­dardyń konstıtýsııalyq mátin­de atalýyn osy turǵydan túsi­ný kerek sııaqty. Bul jerde mańyzdy saıası oı jatyr: qo­ǵam­nyń ishki senimi bolmasa, eń jetilgen memlekettik ınstıtýttar da uzaq turaqtaı almaıdy. Sondyqtan qoǵamdyq dıalog, mádenı saıasat jáne bilim júıesi tek áleýmettik baǵdarlamalar emes, memlekettiń qaýip­sizdigi men turaqtylyǵynyń negizgi fak­tor­lary retinde qarastyrylady. Osylaısha, memleket qoǵamdy basqarý obektisi retinde emes, qoǵam memleket ómiriniń tiregi retinde túsindiriletin modelge qaraı jyljıdy.

Ata zańnyń kirispesinde halyq bir­tutas retinde sıpattalady. Osy bir­aýyz sóz arqyly kóp másele túıinin tarqa­typ otyrǵan sııaqty. Búginde el azamattary ózderin birtutas qazaq ultynyń múshesi sezinetin jáne azamattyq bire­geılik qalyptasyp, oǵan degen sura­nys bar ekenin eskersek, bul formýla qoǵamdyq biregeılikti kúsheıtýge baǵyt­talǵanyn kórse­tedi. Demek birlik azamattyq ke­lisim arqyly qamtamasyz etilýge tıis degen tujyrym usynylady.

Konstıtýsııanyń 4-ba­byn­da halyq – mem­­le­ket­tik bıliktiń birden-bir bas­taýy jáne Egemen­dik ıesi retinde kórse­tiledi. Osy oraıda oıǵa bir jaıt túsedi: «Egemendik» sózin alǵash qalamger Sher­­han Murtaza Túrkııa sapary­­nan keıin engizgeni belgi­li. Bul – Túr­kııa Respýblıkasy Parlamentiniń qabyr­ǵasyna jazylǵan «Egemendiktiń ıesi – halyq» degen sózden alynǵan edi.

Sonymen qatar Konstıtýsııada alǵash ret ulttyq ereksheligimiz ben tarıhymyz, qoǵamdyq qun­dy­lyqtarymyz basty orynǵa qoıy­lady. Bul jaı dek­la­rasııa emes, kim ekenimizdi jáne qaı­da bet al­ǵanymyzdy zań turǵysynan be­­ki­tý. Sondyqtan Ata zańda birlik pen ke­lisimniń negizderi nyǵaıa túsedi.

Biregeılik týraly sóz bol­ǵanda, Qazaqstan halqy Assam­bleıasy týraly aıt­paı kete almaımyz. Árıne, As­sambleıa ózi­niń 30 jyldyq tarıhynda eli­miz­­diń birligine, etnostar ara­syndaǵy yntymaqtyń artýyna, Qazaqstandy ortaq otanymyz dep túsinetin býynnyń qalyptasýyna yqpal etti. Sondyqtan onyń Halyq keńesiniń quramyna enýi – ádiletti baǵa. Halyq keńesi­niń quzyreti de, múmkindigi de Assambleıadan keń ekenin eskersek, bul transformasııa ulttyq biregeılik pen ádilet qaǵıdatyna tolyq sáıkes keledi. Endi eshkim belgili bir etnostyq toptyń nemese Assambleıa múshesi bolǵany úshin ǵana Parlamentke kelmeıdi, barlyq qazaqstandyqtyń quqyǵy men múmkindigi teń. Bul rette elimiz úshin «Ártúrli kózqaras – birtutas ult» qaǵıdaty mańyz­dy. Sondyqtan qoǵam­da ultyna qaraı erekshelenýge umtyl­ǵan kez kelgen áreketke, azamattar­dy tiline, dinine bola arandatýǵa, ıakı kemsitýge múlde jol bermeıtin orta qalyp­tastyrý qajet.

Osy oraıda bir jaıtqa toqtala ketken jón. Keıingi jyldary álemde «ásirese ońshyldyq» pen «ýltra ultshyldyq» qubyly­synyń beleń alýy baıqalady. Shyǵys Eýropanyń birqatar elderinde úkimetke ońshyl partııa­lar keldi, qoǵam­da ońshyl kósh­basshylar men qozǵa­lystardyń tanymaldyǵy eselene tústi, onyń buqaralyq mádenıettegi kórinisi de qarqyn alyp keledi. Bul rette ýltra ultshyldyq qoǵamnyń ishki tutastyǵyna syzat túsireri anyq. Ulttyq qundylyqty qorǵaý men nasıhattaý mańyzdy, biraq ol azamattyq teńdik, adam quqyqtary jáne ózge mádenıetterdi qurmetteý prın­sıpterimen qatar júrýge tıis. О́ıtkeni ulttyń shynaıy kúshi – ár alýandyqty baǵalap, ortaq ıgilik úshin birige alýyn­da. Árıne qazirgi geosaıası kontekstte keıbir ulttar, tipten tutas aımaqtar ásire ultshyldyq­tyń jetegine ketip jatqanyn baıqaımyz. Bul bir jaǵynan sıkldi tarıhtyń qaıtalanýy, tipten keıbir ǵalymdar jazǵandaı áleýmettik ózgeristerge degen reaksııanyń nátıjesi. Bálkim, obektıvti shynaıylyq dese bolady. Degenmen ultshyldyqtyń radıkaldy formasy qaýipti, al onyń jıi aparar joly – kataklızmder. Sol sebepti bul taqyryp óte sezimtal.

Sondyqtan bolsa kerek, bas qujatta jaýapty ári jasampaz otan­shyldyq uǵymy naqty jazy­­lady. О́ıtkeni ult upaıy uran­shyldyqpen túgendelmeıdi. Otan­shyldyq, memleketshildik – mem­­lekettiń múddesin óz múd­desi­nen joǵary qoıý ári el múddesi jo­lynda eńbek etý. Ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń «El búgin­shil, meniki erteń úshin» degen áıgi­li sózi osyndaıda eske túsedi. En­deshe jańa Konstıtýsııa da eldiń erteńin, aıqyndaıtyn qujat ekeni anyq. 

Ozyq oıly ult

Prezıdent Qyzylordada ótken Ulttyq quryl­taıda elimizdegi sıfr­landyrý úde­risiniń ınstıtý­sıonaldyq-quqyq­­tyq negizin Ata zańǵa engizý týraly usy­nys aıtty. Sonyń negizinde Ata zań­da «bilim, ǵylym men ınnovasııa qundy­lyqtaryn baǵdarǵa alý» basymdyq retin­de belgilenip, osy salalardy damytýdy memleket qyzmetiniń strategııalyq baǵyty dep tanydy.

Rasynda HHI ǵasyrda jasandy ıntellekt arqyly ǵylymı progress, tehnologııa úderisi óte jyldam júrip jatyr. Joǵary tehnologııa adamnyń kúndelikti ómirine, quqyqtary men bos­tandyqtaryna tikeleı áserin tıgizý­de. Ekonomıka negi­zinen sıfrlyq plat­formalarǵa kóshti, memlekettik qyzmetter onlaın formatqa ótti, derek­ter ulttyq resýrsqa aınaldy, al aqparattyq qaýipsizdik áskerı qaýip­siz­dikpen teń qarastyryla bastady. Bu­ryn memleket azamatty ákimshilik tetik­ter arqyly basqarsa, búgin memleket azamatqa kórsetiletin qyzmet sapasy ar­qyly baǵalana­dy. Sol sııaqty, quqyq­tyq júıe fızıkalyq keńistikti retteý­ge ǵana baǵyttalǵan bolsa, búgin ol vır­týaldy keńistikti de qamtýǵa tıis. Osyndaı jaǵdaıda quqyqtyq negiz ózger­­meı qalsa, ol shyndyq­tan artta qalady. Sondyqtan jańa Ata zańdy damý men jal­py bas­qarý fılosofııasynyń óz­gerýi retinde qarastyrý qajet.

Osy rette qoǵamda «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń jekelegen óńirleriniń eko­nomıkasyn qar­­qyndy damytý maq­satynda qarjy salasyna qatysty arnaýly quqyqtyq rejim men «qarqyndy damıtyn qala» arnaýly quqyqtyq rejimi kons­tıtýsııalyq zańdarǵa sáıkes belgi­lenýi múmkin» degen erejege baılanys­ty talqylaýlar bolyp jatqany belgili. Bul jerde másele «Alatau Cıty» jáne «Astana Qarjy» ortalyǵy (AIFC) sııaqty qurylymdar týraly ekeni anyq. Bizdińshe, jańa tehnologııalardyń ortalyǵyna aınalatyn «Alatau Cıty» – bolashaqtyń qalasy, ult­tyq armannyń materııaǵa aınalǵan formasy, sondyqtan tehnokrat ult bolý jolyndaǵy mańyzdy qadam, elimiz úshin álemdik damý kóshinen qalmaýdyń bir múmkinshiligi.

Kóptegen konstıtýsııalar ótken tájirıbeni bekitýge baǵyt­talsa, jańa joba­da bolashaq ur­paq aldyndaǵy jaýap­kershi­lik­tiń tikeleı kórsetilýi memle­ket­tiń uzaqmerzimdi damý fılosofııa­syn quqyqtyq deńgeıde bekitý áreketi retin­de kórinedi. Mem­lekettik saıasattyń basym­dyqtary qatarynda adam kapıtaly, bilim, ǵylym jáne ın­novasııanyń kórsetilýi eldiń damý baǵyty tabıǵı resýrs­tarǵa ǵana emes, bilim ekonomıkasyna súıenýge tıis degen strategııalyq sıgnal retinde qabyldanady. Osylaısha, Konstıtýsııa tek búgingi basqa­rýdy retteıtin qujat emes, uzaq­merzimdi ulttyq damý mode­liniń quqyqtyq negizine aınalady. 

Ádiletti memleket

Jańa Ata zań – Ádiletti Qazaqstan­nyń konstıtýsııalyq kórinisi ispetti. Konstıtýsııa jobasyna engen normalar, eń aldymen, «Kúshti Prezıdent – yqpal­dy Parlament – esep beretin Úkimet» tujyrymdamasyna negizdeledi. Shyn máninde, bul – memleketti basqarýdyń jańa júıesin qalyptastyrý degen sóz. Sol arqyly elimizdegi saıası arhıtektýra túbegeıli ózgerdi. Bul elimizdiń uzaqmerzimdi saıası damý baǵytyn aıqyndaıdy. О́ıtkeni Konstıtýsııanyń 2-babyna «Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Egemendigi, Táýelsizdigi, ýnıtarlyǵy, aýmaqtyq tutastyǵy men basqarý úlgisi ózgermeıdi» dep jazylǵan.

Bas qujat arqyly saıası ıns­­tıtýt­tardyń ózara áreke­tin­de jańa teńgerim paıda bol­dy. Prezıdenttik basqarý forma­synyń naqtylanýy, Vıse-prezı­dent qyzmetiniń qaıta engizilýi, kásibı bir palataly Parlament, onyń baqylaý fýnksııalaryn kúsheıtý, Úkimettiń saıa­sı jaýap­kershiligin naqtylaý sııaqty usynystar basqarý júıe­siniń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Bul rette bılik­tiń tepe-teńdigi men jaýapkershiligi naq­ty quqyqtyq mehanızmder arqyly qam­tamasyz etilgen. Sol arqyly endi jurt­shylyq «kim keledi?» dep emes, «júıe qa­laı jumys isteıdi?» dep oılana bastaıdy.

Quqyqtyq memleket, ádildik, zań men tártip, ashyqtyq jáne qoǵamdyq keli­sim qaǵıdatta­ry Konstıtýsııada beki­tilgen. Qazaqstan Respýblıkasy demokra­tııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde tanylǵan. Parlamenttiń róli Quryltaı negizinde jańǵyrtylyp, saıası ókildiktiń mazmuny jańa talaptarǵa saı qaıta qaralǵan. Parlamentte endi Prezı­dent kvotasy bolmaıdy, depýtattar bárine birdeı tártippen saılanady. Halyq keńesi – turaqty dıalog alańy jáne azamattyq qoǵamnyń úni, ulttyń minberi retinde aıqyndalǵan. Bul rette túgel túrki jurtyna etene tanys Quryltaı uǵymynyń jańa deńgeıge kóterilýimen birge «Keńes» sóziniń mán-maǵynasy da ultymyz úshin mańyzdy. «Halyq keńesi», «Han keńesi», «Bıler keńesi» bolǵanyn tarıhtan bilemiz.

Qoryta aıtqanda, tarıhı kezeń bizden asqan jaýapkershilikti talap etedi. Tarıh tolqynynda birtutas halyq, adam quqyqtary qorǵalǵan biregeı qoǵam, ekono­mıkalyq jáne ǵylymı-tehno­lo­gııalyq damýǵa qadam basqan ozyq oıly ult jáne táýelsizdik pen tutastyq­ty qam­­tamasyz etken ádiletti memleket bolý úshin qundylyqtaryn qaıta qa­rap, qa­­lyptastyratyn Konstıtýsııa qa­jet. Son­dyqtan aldaǵy refe­rendým mańyzdy.

Darhan QYDYRÁLI,

senator, akademık