Joldardyń jadaý keıpi qashan túzeledi?

«Jol muraty – jetý» deıdi qazaq. Álbette, atty saýyrǵa ırek qamshylap, baıtaq dalada bara­qat­pen júretin kóshpendiliktiń kórkem kúnderi qalyp, alyp-ush­pa zamannyń asyǵys minezi búrgen saıyn joldyń qadiri arta túskendeı. Keshegi kúnniń pálsa­pasy – aman-esen jetý bolsa, mobıl­di ýaqyttyń talaby – jedel jetý. Jyldam jetkizetin ushaq pen ushqyr poıyzdardyń puly qara­paıym jolaýshyǵa qoljetimdi bola bermeıdi. Sondyqtan alys jolǵa shyqqanymyz ertegidegi ush­qysh kilemdi qııalymyzda úki­leı júrip, avtobýsqa nemese jeke avtokóligimizge otyramyz. Ulan daladaǵy uzaq jolda oı qaý­malaıdy. Bas-basyna birden kólik tizgindegen kezeńde ortaq ıgilik – jol ınfraqurylymynyń jan jabyrqatatyn jadaý keıpi qashan túzelmek?! Sol soqtaly saýal ási­rese, shyǵys óńiriniń jol­­dary­men kele jatqan jolaý­shy­­lardyń jadynda eriksiz búr ja­ratyny bar. Elimizdegi eń uzaq respýblıkalyq jol – shy­ǵys­qazaq­standyqtarǵa tıesi­li. Oblys aýmaǵyn 3414 sha­qy­­rym res­pýblıkalyq jol basyp ótedi. Ushy-qıyrsyz uzaqty­ǵy ma, jol­shylardyń, jol qury­lys­shy­lary­nyń mımyrt, ónbes eńbegi me, olarǵa bas-kóz bolǵan merdiger-serik­testik jetekshileriniń jaýap­syzdyǵy ma, álde qaıdan qulaq shyǵaram degen qazanshynyń (ten­­der bólýshi mekemelerdiń) er­kin­­degi dúnıe me, áıteýir osy jol­­dyń jaǵdaıy jaqsarǵany neken-saıaq. Jyl saıyn jóndelip jatqan joldyń qashyqtyǵy jón­deý kórmegen júdeý joldyń shı­regine tatymaıdy. Árıne, tıisti meke­melerdiń esebinde munyń bar­lyǵy aǵymdaǵy jóndeý, ortasha jóndeý sııaqty sylap-sıpaıtyn jumystardyń tasasynda qalyp, jalpy jumystyń jaǵdaıy jaqsy sııaqty kórinis beretinin jasyrmaımyz. Osy bultarys-qaltarysy kóp joldyń ústinde ajalmen betpe-bet keletinder azaımaı tur. Qazaqy tanymmen qaıyrǵanda, joldyń jamany joq, jamannan amany joq... Shurq tesik jol kólik ıesin shyrqyratady, asyqqan jolaýshynyń júıkesine batady. Oǵan aıaǵy men qalamy asyraıtyn, únemi jolda júretin tilshi qaýymy bolǵandyqtan kýá-dúrmiz. Jaz kezinde ámanda jolǵa bılet tabyla bermeıdi. Qýanysh pen qaıǵyda bas qosatyn ult bolǵan soń, qalaıda dittegen jerge jetýge tyrysasyń. Jýyrda sondaı sapardan qaıtarda taǵy bılet tappaı, inimizdiń kóligimen jolǵa shyqtyq. Almatydan О́skemendi betke aldyq. Jaqynda shyǵys óńirine jumys saparymen kelgen Elbasy Nursultan Nazarbaev sóz arasynda oblys ortalyǵyna qaraı dańǵyl joldar kele jatqanyn aıtqan edi. Memleket basshysy­nyń «Nurly Jol» baǵdarlama­sy aıasynda Astana – Semeı – О́ske­men, Almaty – Taldyqorǵan – О́ske­men jol­dary zamanaýı talap­tarǵa saı to­lyǵymen qaıta salynýy tıis. «Nurly Jol» baǵdarlamasyn júzege asyrý kóliktik-logıstı­kalyq ınfraqurylymdy damy­tý­­d­yń hab qaǵıdattary boıynsha makroaımaqtardy qalyptastyrý arqyly iske asyrylatyny málim. Iаǵnı, Astanany óńirlermen kún sáýlesi ispettes magıstraldy avtomobıl joldary, temirjoldar men áýe jelileri baılanystyrady. Almaty – О́skemen respýb­lıka­lyq jolynyń alyp shahardan Tal­dy­qorǵanǵa deıingi bóligi aıaqtalýǵa jaqyn qalypty. Al odan bergi joldyń jaǵdaıy máz emes. Tipti, keı tustarda syn kóter­meıtin, sabyryńdy sarqy­l­tatyn, sanańdy sarsyltatyn júdeý jol­dardy basyp óttik. Ásirese, Almaty men Shyǵys Qazaqstan ob­lys­tary­nyń shekarasynan Aıagóz qalasyna deıingi joldyń ábden tozyǵy jetken. Árıne, bul kúre joldar Keńes Odaǵy kezinde salyn­ǵan kóne qurylystardyń biri. Qazirgi kólik tasqyny men júk tasy­maly kólemine eseptel­megen. Sodan da jıi syr bere­di. Dese de, respýblıkalyq már­tebege ıe jol­dyń jyl saıyn júr­gi­ziletin aǵym­daǵy jóndeý jumys­tarynyń ózinen qur qal­ǵany kórinip tur. Oıdym-oıdym, apan­daı shuńqyrlar adymy­ńyz­dy ashtyrmaǵany bylaı tur­syn, kólik­ke obal kórindi. Jań­byr-jań­byr­dyń arasymen júrgen­deı, shuń­q­yr­­lardy sanaǵan, qıra­lań­daǵan júris mandymaıdy. Sodan da ár tusta shońqıǵan kólikter. Biriniń dóń­gelegi jarylsa, biriniń áldebir ból­shegi synǵan. Jolaýshylardyń aı­tar shaǵymy – jol. Dalanyń ap­ta­bynda, jelkemiginde jolda qal­ǵan­nyń azaby jeterlik. Kólik salo­nyn­da qarııa men jas sábı bolsa, jaýap­kershilik júgi tipti molaıa túsedi. – Shyǵys óńirindegi ózekti má­sele – osy shurq tesik joldar dep oılaımyn. О́ıtkeni, aýyly­myz­ǵa bir baryp kelgennen keıingi kólikti qaıta jóndeýden ótkizýdiń ózi qaltaǵa aýyr túsedi, – deıdi jolaı kezikken djıp kóliginiń jarylǵan dóńgelegin aýystyryp jatqan Danııar esimdi júrgizýshi. Ras, birinde bolsa, birinde joq naryq zamany. Sý jańa súı­rik­teı kólikterdiń ózi Shyǵys óńiriniń joldaryna shydas bere bermeıdi. Onyń arasynda bank­ten kelisimshartpen nesıege alyn­ǵany bar, kólik ıelerine ájeptáýir shyǵyn. Aıtalyq, О́skemenge kelgennen soń kóligin teksertken inimizben birge tehnıkalyq jóndeý ortalyqtarynyń arzan qyzmetin izdestirdik. Markasy da, qyzmet kórsetýi de naryqta ortasha sanalatyn jeńil kóliktiń saldyrlap qalǵan júrý bóligin qaıta jóndeýden ótkizý úshin orta eseppen 70-80 myń teńge qajettigi belgili boldy. Osy kólemdegi esep-qısap qaǵazyn qolymyzǵa ustatqan tehnıkalyq dıagnostıka ortalyqtary mamandarynyń aıtýynsha, elimizde qalaaralyq jol dálizderinde jeke kólikpen júrgennen góri ushaq qyzmetin paıdalanǵan áldeqaıda arzanǵa túsedi eken. Árıne, jeke adamǵa. Al otbasyńyzben, basqa da saparlas adamdar bolsa, bul tıimsiz. Sondyqtan, jeńil avtokólikti tańdaýǵa týra keledi. Osy oraıda joldyń dańǵyl bolyp saırap jatýy memleketke de, onyń azamattaryna da ekonomıkalyq turǵydan kóp olja salaryn ańdaýǵa bolady. Respýblıkalyq joldardyń kútimine «QazAvtoDor» mekemesi jaýap beredi. «QazAvtoDor» kásip­or­nynyń Shyǵys Qazaqstan ob­lys­­tyq fılıalyna 11 jol paı­dalaný ýchaskesi men 1 aǵash otyr­­­ǵyzý ýchaskesi qaraıdy. Jú­rip ót­ken jol­dyń jaıyn osy m­e­ke­meniń ob­lys­taǵy jetek­shisi­nen sura­dyq. Fılıal basshysy Ińkár­­bek Atabaevtyń aıtýynsha, bıy­l­ jyl basynda oblys aýma­ǵyn­da­ǵy respýblıkalyq joldar­dy jamap-jasqaýǵa qarajat bólin­gen eken. Tipti, 100 myń shar­shy metr shuqanaqty jabýǵa esep­tel­gen qarajattan (636 mıllıon teńge) jumys aýqymy asyp tú­sip, búginge deıin 155 myń sharshy metrge jýyq shuńqyr jamalyp­ty. Alaıda, jamal­ǵan joldy baı­qa­madyq pa, álde jamalýy tıis jol­dyń aýmaǵy tym kóp pe, joldyń jaǵdaıy álgideı. – Bir mezette joldyń barlyǵyn jasap shyǵýǵa bizdiń múmkindigimiz joq. Oǵan kásipornymyzdyń qýa­ty jetpeıdi. Al Almaty – О́ske­men jolynyń jamalmaı qalýynyń sebebi, biz asfalt-beton ónim­derin shyǵaratyn zaýyttar arasyn­da atalǵan ýchaskege baıqaý jarııa­ladyq. Oblysymyzdyń ońtústik óńirlerine jetkizilýi tıis asfalt materıaly bir aı keshikti. Onyń ishinde semeılik «GorDorStroı» mekemesi shıkizat tasymalyn bir aı kesheýildetti. О́zderiniń obektıvti sebepterin alǵa tarta­tyndyqtan olarǵa esh kiná qoıa almaımyz, – deıdi I.Atabaev. Sondaı-aq, Almaty – О́skemen tas jolyndaǵy jamaý jumys­tarynyń qazir 80 paıyzǵa jýyǵy aıaqtalǵanyn, basqa ýchaskedegi brıgadalardyń kómekke jumyldy­rylyp jatqanyn, aldaǵy 15 kún­de jamaý-jasqaý jumysy to­lyq shegine jetkiziletinin aıtty. Onyń ishinde kóktemgi sel alyp ketken jol bólikteri de bar. Jolaý­­­shylar tasqyny jaz maý­sy­­myn­da kóbeıetindikten, shuń­qyr­­­lardy jamaýdy kúzge salym­ǵa qal­dyrmaı erterek jasaýǵa bolmas pa edi degen oıymyzdy jasyr­madyq. Mekeme dırektory munyń basty sebebi, jergilikti klımat jaǵdaıyna baılanysty ekenin jetkizdi. Onyń ústine bıyl jaýyn-shashyn da qoldy baılap otyr, dedi ol. Taǵy bir másele, mekemeniń óndiristik qýaty jumysty jedel júrgizýge jetińkiremeıdi. Máse­len, eńbek qyzǵan osy maý­sym­da 536 adamdy jumyspen qam­­tysa, qalypty jaǵdaıda kásip­orynda 480 adam qalady. Sonymen qatar, memlekettik satyp alýdyń da mashaqaty mol. Qujattar tas-túıin bolǵansha, kishigirim shuńqyr arandaı apanǵa aınalyp úlgeredi. Árıne, óńirdegi respýblıkalyq joldardy basqarýdyń ulttyq operatory – «QazAvtoJol» ulttyq kompanııasynyń Shyǵys Qazaqstan oblystyq fılıaly. Atalǵan fı­lıal­­dyń jetekshisi Serik Aqtanov­­pen sóıleskenimizde, ol Al­maty – О́skemen jolynyń Taldy­qor­ǵan – Qalbataý ýchaskesine tıesili 352 shaqyrym jolǵa jobalaý-zertteý jumysy júrgizilip, 102 shaqyrymǵa teń О́skemen – Qalbataý avtojolynyń jobalyq-smetalyq qujattary ázirlenip jatqanyn jetkizdi. Bul baǵytty zaım qar­jysy esebinen qaıta jóndeý jos­parlanyp otyr. Mundaıda «Kisi­deginiń kilti aspanda» degen sóz eske túsedi. Iаǵnı, ınvestor tabyl­ǵansha kúre joldy jamap-jasqap tura turýǵa týra keledi. Respýblıkalyq aýqym­da­ǵy joldyń taǵy biri – Om­by – Maıqap­shaǵaı trassasy. Taıaý­da ǵana Zaısan aýdanyna barǵan sa­pa­rymyzda júrip ótken bul jol­dyń Kókpekti aýyly men Boǵas beketi­niń ara­sy­nyń da nasharlyǵyna kóz je­t­kizdik. «QazAvtoJol» AQ fı­lıaly­nyń jetekshisi Serik Qa­sym­­bek­uly «Nurly Jol» ınfra­qury­­lym­dy damytý baǵdarlamasy aıa­synda Omby – Maıqapshaǵaı res­pýblıkalyq avtokólik jolynyń «Ortalyq-Shyǵys» dáliziniń 171 shaqyrymy aıaqtalyp, paıdalanýǵa berilgenin jetkizdi. Bul Pavlo­dar, Semeı, Qalbataý aýyly men О́skemen qalasy aralyǵyn jal­ǵaı­dy. Atalǵan dálizdiń jalpy uzyn­dyǵy 407 shaqyrymdy quraıdy. S.Aqtanovtyń aıtýynsha, qalǵan 236 shaqyrym jol 2019 jylǵa deıin jóndelmek. Aımaqta kólikke qolaısyz jo­­l­dar barshylyq. Jaz maýsy­my óńir turǵyndarynyń sý jaǵa­laı­­­tyn kezi ǵoı. Buqtyrma sý qoı­­masyna aparatyn joldaǵy Osınov­skıı asýynyń jaǵdaıy da aǵymdaǵy jóndeýden ótkenimen asa máz emes. Degenmen, asýdy asa­­tyn qaýipti jol aýmaǵy bol­ǵan­dyq­tan, jol jıekterine qar­sy kele jatqan kólikterdi kórý­ge múm­kindik beretin 15 dana aına, tereń shatqaldarǵa syrǵyp ketýden saqtaıtyn qaýipsizdik jıek­­teri ornatylǵany qýantty. Son­­daı-aq, Alakólge aparatyn Úrjar aýdanyndaǵy joldyń kúrdeli jón­deýden ótip jatqanyna onshaq­ty jyl bolsa da áli aıaqtal­maǵan tus­tary bar. Bul óz kezeginde aǵym­daǵy jóndeý jumystaryn júrgizýge de kedergi keltiredi. О́ıt­keni, tapsyrys berýshiler qar­jyny eki qaıtara shyǵyndaýdy qajet dep tappaıdy. Jýyrda oblys ákimi Danıal Ahmetov oblystyq máslıhat depý­tat­taryna bergen esebinde óńir­degi avtojoldardy kútip ustaýǵa jyl saıyn bıýdjetten 5 mıllıard teńgeden astam qarjy jumsa­la­tynyn aıtqan bolatyn. О́ńir basshysy kúrdeli jóndeýden góri ortasha jóndeýdiń áldeqaıda tıim­di ekendigin únemi aıtyp keledi. Bıyl ortasha jóndeý jumystary uzyn­­dyǵy 228 shaqyrym bola­tyn 16 telimde júrgizilýde. Ala­kól, Sibe kólderine aparatyn, О́skemen – Samar, О́skemen – Bob­rov­ka, Borodýlıha – Shemonaıha baǵy­tyndaǵy jáne Serebrıanka qala­syna kireberis joldar jón­delip jatyr. Sondaı-aq, oblys ákimi respýblıkalyq qazynadan «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha 2,3 mıllıard teńge qosymsha qarjy kelip túskenin, onyń bir bóligin oblystyq deńgeıdegi kúre joldardy jóndeýge baǵyttaýdy, oǵan jumyssyz júrgen turǵyndardy tartýdy tapsyrǵan bolatyn. Iаǵnı, bólingen qarjy bar. Endi jumystyń nátıjesin kútý qaldy. Árıne, aýyzdy qý shóppen súrte berýge de bolmas. О́ńirde jón­­deý­den ótip jatqan taqtaıdaı te­gis joldar bar. Aǵymdaǵy jyly kúrdeli jóndeý jumystary res­pýb­lıkalyq dárejedegi О́ske­men – Zyrıan – Úlken Naryn – Katon­qara­ǵaı – Rahman qaınary jolynyń О́rel men Berel aýyly aralyǵyn qamtyp otyr. Byl­tyr bastalǵan qurylystyń qazir­gi kezde 19 shaqyrymy jóndel­di. Ony keler jyly tolyǵymen aıaq­taý jos­parlanyp otyr. Bul Altaıdaǵy ataqty Rahman qaınary shıpa­jaıyna jetkizetindikten, týrıstik mańyzy erekshe jol sanalady. Degen­men, jekemenshik nysanǵa jatatyn shettegi shıpajaıǵa memleket esebinen qarjy bólgennen góri, oblys turǵyndarynyń ıgili­gine or­taq, jıi qatynaıtyn ishki jol­­darǵa na­zar bólý qajettigi baı­qalady. Máselen, oblys ákimi Aıagóz ben Aqsýat arasyn jal­ǵaı­tyn joldyń jaǵdaıyn byltyr óz kózimen kórgen bolatyn. Bul Qaraǵandy – Aıagóz – Boǵas jolynyń mańyzdy bóligi. Bıyl osy joldyń 78 shaqyrymy kúrdeli jóndeýden ótýde. Bul jol paıdalanýǵa berilgen kezde Al­ma­ty baǵytynan keletin Zaı­san men Tarbaǵataı aýdandary tur­ǵyndarynyń osyǵan deıin Qalbataý arqyly aınalma jolmen qatynap kelgen jolyn eki esege qysqartady. Byltyr ortasha jóndeý jumys­tary 216 shaqyrymdy qamtydy. Al bıyl 105 shaqyrym jol ortasha jóndeýden ótedi. Onyń birazy О́skemen men Semeı arasyn qam­tıdy. Árıne, jol jóndeýdegi seńniń qozǵalǵany qýantady. Dese de, redaksııaǵa qońyraý shalatyn turǵyndardyń bir parasy Semeı – Qaınar tas jolynyń jyry­na qoıylar núkteni de kútip júr­genin aıta ketken lázim. Jol – óńir­diń kúre tamyry. Onymen tir­shilik nári aǵady. Sondyqtan, jón­delgen joldardyń jolyn júdeý joldarymyzǵa da bersin degen óńir turǵyndarynyń ortaq tilegin jetkizgendi jón sanadyq.  Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan» Shyǵys Qazaqstan oblysy