Qoshkeniń Álıhany

Bıyl Alash qozǵalysynyń kósemi Álıhan Bókeıhanovtyń 150 jyldyq mereıtoıy IýNESKO kóleminde atalyp ótip jatyr. Al kelesi jyly Alashorda qozǵalysynyń qurylǵanyna bir ǵasyr tolady. Osyndaı mereıli mejeler qarsańynda Álıhan jáne Alash qozǵalysyna qatysty tyń tarıhı pikirlerdi oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz. Álıhan negizin qalaǵan Alash qozǵalysynyń, Alashorda úkimetiniń saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq, mádenı-rýhanı, aǵartýshylyq muraty keńestik bıliktiń maqsat-múddesimen bir bolmady. Keńestik júıe ıdeologııalyq turǵydaǵy qarsylasty qatygezdikpen bolsa da joıýǵa tyrysty. Aqyry, qandy repressııa men qýǵyn-súrgin, urpaq sanasynan el ardaqtylarynyń esimderin maqsatty túrde alastatýǵa árekettelgen josparly jumys júrgizildi. HH ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda «Alash» qozǵaly­syna degen qoǵam túsinigi óz­gere bastady. Sol ýaqytta bir kezde Alashty qaralaǵan oqy­ǵandar endi ony ulyqtaı bas­tady. Abaısha aıtqanda, «Adam­dy zaman bılemek» te shyǵar. Nemese, Mirjaqyptyń sózimen sóılegende, «Bul kúngi kóp kósem­der, Suraımyn sonda qaı­da ediń?» deý­ge de bolady. Alaıda, onyń bárin biz taǵy­lym alý úshin kerek dep bilemiz. Osy oraıda Álıhannyń jáne onyń zamandastarynyń ult tarıhyndaǵy tıisti baǵasyn anyqtaǵanda, taǵy da Alash dáýiri qaıratkerleriniń pikirlerin temirqazyqtaı ustanýymyz kerek degen oıdamyz. Álıhan tulǵasyna onyń kózi tirisinde baǵasyn bergen Alash oqymystysy Qoshke Kemeń­ger­ulynyń kózqarasyna arnaıy toqtalý kerek dep sanaımyz. Biz búginde Maǵjannyń aqyndyǵy degende áýeli Júsipbektiń áıgili zertteýin sóz etemiz. Ahmettanýda Muhtar Áýezulynyń «Ahańnyń elý jyldyq toıy» atty maqa­lasynyń orny bir bólek dep sanaımyz. Sol sekildi, Álıhan Bókeıhannyń tarıhı tulǵasyn baǵalaǵanda, aldymen, onyń za­man­dastarynyń, sonyń ishinde Qoshke Kemeńgerulynyń da eńbek­terin qaperde ustaýymyz kerek. Bul kúnde Alash qozǵalysy tarıhyn sóz etkende onyń eki tolqyny bolǵanyn kórsetemiz. Alǵashqy tolqyndy 1905 jylǵy Qarqaraly petısııasynan keıin ómirge kelgen ult-azattyq qoz­ǵalys ókilderi qurady. Onyń quramynda, negizinen, Reseıdiń irgeli oqý oryndarynda bilim alǵan, orys arasynda jańasha eýropalyq tárbıe kórgen Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Muhamet­jan Tynyshpaıuly, Aıdarhan Turlybaıuly, Jaqyp Aqpaıuly, Otynshy Áljanuly, Halel Dos­muhameduly syndy qazaq zııalylary boldy. Aǵa býyn Alash qozǵalysy ómirge Alash partııasy men Alashorda úkimetin ákeldi. Bılikke bolshevıkter kelgennen keıin Alash kósemderi saıa­sı bılikten yǵystyrylyp, olardyń ornyn ini býyn Alash qozǵalysynyń jastary bas­ty. Olar patshalyq kezde qalyptasa bas­tap, «Birlik» pen «Jas azamatty» týdyrdy. Keıin «Jastarǵa jańa jol» dep ózderiniń baǵdar­lamalaryn belgiledi. Eki tolqyn Alash qozǵalysyn biriktiretin bas­ty eki jaǵdaı bar. Birinshiden, eki tolqyn da ult múd­desin birinshi orynǵa qoıyp, ne istese de, ne jazsa da ulttyq turǵydan bas­taý­ǵa qarekettendi. Ekinshiden, eki tolqyn­nyń bári derlik jıyrmasynshy-otyzynshy jyldardaǵy keńestik saıası qýǵyn-súrginniń qur­bandaryna aınaldy. Osy oraıda Álıhan aǵa býyn Alash qozǵalysynyń kósemi bolsa, Qosh­ke – ini býynnyń jar­qyn ókili deýge negiz bar. Qoshke Kemeńgerulynyń eń­bekterinde Álıhan Bókeıhan esimi kóp jerde kezdesedi. Olar­dy saraptaǵanda biz mynadaı oı túıe­miz. Álıhannyń kózi tiri­sinde onyń qazaq tarıhyndaǵy ádil tulǵasyn Qoshke joǵary baǵalaǵan. Qoshkeniń 1924 jyly Máskeýden «Qazaq tarıhynan» atty kitaby jaryq kórdi. Bul zertteýdi ǵalym Ombyda 1922 jyl­dyń aıaǵynda jazyp bitir­di. Jı­naq Názir Tóre­qululy basqa­ratyn «Kúnshyǵys» baspasynan shyqty. Kitap bes bólimnen turady. Olarda qazaq qoǵamyna qatysty mynadaı taqyryptar bar: «Meńgerý jaıy», «Ramat jaıy», «Áskerlik jaıy», «Din jaıy», «Oqý jaıy», «Jer jaıy», «Rý jaıy», «Qarsy qoz­ǵalystar», «Qazaq han­darynyń mádenı maq­suttary», «Mádenıleý orys qan­daı úlgi berdi?», «Minez, quqyq jaıy», «Aýyl­sharýashylyǵynyń jaıy», «Kásip­shildik jaıy», «Den­­saýlyq jaıy». Jalpy, osy kúni Qoshkeniń «Qazaq tarıhynan» atty zertteýi tarıhshylar tarapynan óziniń tıisti baǵasyn áli alǵan joq deýge negiz bar. Kitapta atalatyn tarıhı tulǵalarǵa berilgen baǵa (Ábilhaıyr han, Kenesary men Naýryzbaı, Shoqan, Ybyraı, Abaı, Álıhan, t.b. Alash qaırat­kerleri), HVIII, HIH jáne HH ǵasyrdyń basynda qazaq qoǵa­mynda bolǵan saıası-áleýmettik jaǵdaı, patshalyq Reseıdiń otarlaý saıasatynyń sebebi men saldary syndy máseleler biz úshin búgin óte baǵaly dep esepteımiz. My­saly, Qoshke Kemeńgeruly Reseı úki­meti qazaq dalasyna qara­shekpendilerdi ne maqsatpen qonystandyrǵanyn osy eń­beginde búkpesiz ashyq aıtyp ketken. «Soń­ǵy kezde úkimettiń qusha­ǵyn ashyp, kelim­sekterge jár­dem kórsetip, neshe jyldaı alym-shyǵynynan azat qylyp, qazaq jerine shegirtkedeı qapta­týynyń mánisi: 1) Ishki Reseıdegi qarashekpenderdiń, baılardyń jerine aýyz sala bastaýynan. 2) Mal baqqan orys baılary Sibirge kelip ornyǵa bastaǵan soń, bularǵa jumysker kerek boldy. Baıdyń tilin dalada qaldyrmaıtyn úkimettiń, baı­lardyń jumyskeri degeninen. 3) Sho­qyndyrý maqsutynan. 4) Ke­limsek pen qazaqty jaýlas­tyryp, saıasatqa qaratpaıyq degeninen. 5) Bárinen de kúshti pikir: qazaqty jaýyngerlikten bezdirip, aıdaýyna júretin, urǵanyna kónetin halyq qylý maqsutynan» (Kemeńgeruly Q. Úsh tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. 1-t. – Almaty: Alash, 2005. 50 b.). Qoshke kitabynda HIH ǵasyr­dyń ekinshi jartysynda qazaq ishinde ultshyldyq negizin sal­ǵan azamattardy ataǵanda, aldymen, Shoqandy, odan keıin Ybyraı Altynsarındi já­ne jaýyngerlik jolmen kúre­sýge shaqyrǵan Sultanǵazy Ýálı­hanovty kórsetedi. «Osy úsheýi ultshyldyqtyń ushqynyn shashyratyp, ot berdi. Irge qalap, tý kóterdi», – deıdi Qoshke. Bulardyń seýip ketken ultshyldyq ush­qynyn eki ǵasyr toǵysynda jańa býyn qazaq oqyǵandary jandandyrdy degen oı bildiredi. 1888 jyly Ombydan shyǵa bastaǵan «Dala ýalaıatynyń gazetin» úkimet ne maqsutpen basqanyn anyq aıtqan qalamger onyń betinde qazaqtan kimder eńbekterin ja­rııalaǵanyna da toqtalady: «Mun­da qazaqtyń oqyǵan azamat­ta­rynyń birsypyrasy jazýshy bolsa da, iske tatyr mańyzdy sózder, áleýmet máseleleri Álı­han Bókeıhanov pen Júsip Kó­peevtiń qalamynan-aq shyqqany kórinedi. Álıhannyń buqarany jaqtaǵandyǵy, tóre­lerdi shym­shyǵandyǵy, Shoqannyń kita­byn oqysyn, ne tyńnan ózi jol salsyn – áıteýir soqyrǵa taıaq ustatqandaı kórinip tur. Bas­qalardiki – negizi baldyr-bat­paqtaý, azdap ádebıet bólimi de bolǵan». Bul pikir, birinshiden, Álıhannyń qalamyna berilgen joǵary baǵa bolsa, ekinshiden, sol ýaqytta qalyptasa bastaǵan qazaq tildi baspasózge aıtylǵan ádil syn ekendigin moıyndaımyz. Osylaısha, qazaq qoǵamynda oryn alǵan saıası, áleýmettik, aǵar­týshylyq baǵyttaǵy túrli eleýli oqıǵalarǵa sıpattama bere kele Qoshke Reseıdiń Mem­lekettik Dýmasyna saılanǵan qazaqtar jaıly da aıtady. Osy jerde de ǵalym Álıhannyń ornyn basqalardan joǵary baǵa­laǵanyn kóremiz: «Naýannyń batasymen Qosshyǵuldyń depýtat bolǵandyǵy – buǵan dálel. Bilimimen joldy alǵan bir Álıhan bolmasa, basqa oqyǵan azamattar oqýynyń arqasynda depýtat bolǵan joq. Nar shókken analyǵymen depýtat bolysty. Bul neni kórsetedi? Ol kezdegi qalyń qazaqtyń vyborlyq bolǵan jaqsylarynyń dýmany bolys saılaýynda ustaǵandyqty kórsetedi». Iаǵnı, Memlekettik Dýmaǵa saılaýdy qazaqtar bolys saılaýy dep túsindi dep syn aıtady Qoshke. Qazaqtyń oqyǵandary 1905 jylǵa deıin túrli saıası partııalarda júrse de, ózi kirgen partııa arqyly qazaq halqyn alǵa súıreımin dep sendi. Osyn­daı qıyn-qystaý zamanda qazaqqa, aldymen, saıası partııa men áleýmettiń saıası jolyn silteıtin baǵdarlama qajet bolǵandyǵyn kórsetedi Qoshke. Úkimet ózi saılaǵan Dýmany óziniń yrqyna kónetindeı etip qaıta jasaqtaǵanyn, buratanalardyń quqyǵy buzylǵandyǵyn, jer men din máselesi ýshyǵyp bara jatqandyǵyn kórgen qazaq oqyǵandary saıası kúrestiń bel­sendi jolyna túsedi. Osy jolda basyn báıgege tigip, qazaq halqynyń saıası kúresin Álıhan Bókeıhan bastaǵanyn Qoshke ádil jazady: «Úkimettiń qara qýǵyn jasaǵan kúnderinde, aıdaýyna da, abaqtysyna da shydap, el úshin basyn qurban qylǵan at tóbelindeı ǵana azamat toby boldy. Bul topty baýlyǵan – Álıhan. Álıhannyń qazaq eline istegen tarıhı qyzmeti: ádebı til týýyna sebep boldy, ózine ergen topty dinı fanatızmge qarsy tárbıeledi. Budan baryp tatardan irgesin aýlaq salǵan qazaq ulty týdy». Osylaısha, ult kósemi Álıhan Bókeı­hannyń qazaq úshin qadiriniń ornyn anyq baıqap, Qoshke Kemeń­geruly 1922 jyldyń ózinde-aq onyń tulǵasyna ádiletti týra baǵany berdi. Osy baǵa Álıhan aqtal­ǵannan keıin jekelegen ádebıettanýshy ǵalymdardyń eńbek­terinde ǵana aıtyldy. Shyn­dap qaraǵanda, Qoshke sóziniń bizge berer taǵylymy zor. Bul kóz­qarastyń 1924 jyly Odaq kin­digi Máskeýde jarııalanǵan kitapta basylyp shyqqandyǵy – qyzyqty jaıt. Birinshiden, osy sekildi pikir kóptiń kóńilinde bolsa da, dál sol ýaqytta ony ashyq jazýǵa eshkim qulyqty bolmady. Keńes úkimeti ornaǵan qoǵamda Alashorda úkimetiniń tóraǵasy bolǵan Álıhannyń saıası tulǵasyna qatysty oqy­ǵandar arasynda birkelki pikir bolmady. Alash qozǵalysy bol­shevıkterdiń jaýy bolǵanyn jaza bastaǵan jańa úkimettiń sholaq belsendileri Álıhannyń tarıhı eńbegin elemek túgili, ony ashyq qaralaýǵa kiristi. Álıhan ózi Máskeýde úıqamaqta boldy. Tarıhı-memýar­lyq kórkem shy­ǵarmalarda Álıhan tulǵasy jaǵymsyz obraz retinde somdaldy. Qoshke ult kóseminiń el aldyn­daǵy eńbegin ádil baǵalaı kele, onyń oryndamaǵan bir mańyzdy isin de atap kórsetedi: «Biraq Álıhannyń qazaq aldynda ótemegen boryshy: bili­mimen Eýropanyń tańdamaly oqymystylaryna teń túsip, qurdas bolsa da, qazaqty salmaqtaǵan, keleshekke baǵyt kórsetken «pándi eńbek» istemegeni. Júregi bala, ımany taza, shynshyl, senimshil Álıhanǵa qara turmystyń kirine bylǵanyp, saıasat sandalyna túskenshe pán jolyna túsip, jospar kórsetý kerek edi. Saıasattyń bultaq, sultaǵy kóp, ol aldaýdy kerek qylady. Álıhanda bul minez joq». Bile-bilsek, mundaı sıpatta Álıhanǵa onyń kózi tirisinde ýáj aıtqan jalǵyz Qoshke boldy. Álıhannyń bilimi Eýropa oqymystylarymen teń dárejede eken, degenmen, ol óziniń halqyna saıası kúrestiń baǵyt-baǵdaryn silteıtin pán kitabyn jazyp qal­dyrmaǵan. «Rasynda Álıhan saıası iske ezilgen eli úshin amalsyzdan kirdi. Ultyn óte súıgen júregi, biraz jyldar Álıhannyń dýma pikirine qarsy joldarǵa da túsirdi. Basqa jurttardyń basshylary tyrym-tyraqaı bolyp shet patshalyqtarǵa shyǵyp ketkende, Álıhannyń qonys aýdarmaı qalýy da – elin súıgendikke dálel», – deıdi Qoshke. Alash kóseminiń minezi, bolmysy, bilimpazdyǵy, saıası qaırat­kerligi, ultyn rııasyz súıetindigi jaqsy kórsetilgen Qoshkeniń sózinen biz mynadaı oı túıemiz. Qoshkeniń kózqarasynda Álıhan Bókeıhan: El úshin basyn qurban qylǵan azamat toptyń basy; Ádebı tildiń týýyna sebep bolǵan kósemsózshi; Eldi dinı fanatızmge qarsy tárbıe­legen qaıratker; Bilimi Eýropanyń tańdaýly oqymys­tylarymen teń ǵalym; Júregi bala, ımany taza, shynshyl, senimshil, saıasattyń bultaq, sultaǵyna barmaıtyn adal jan. Qoshkeniń kitaby jaryq kór­gen «Kún­shyǵys» baspasynyń qyzme­tine Álıhannyń da tartyl­ǵanyn onyń ómirbaıanynan bile­miz. Iаǵnı, Álıhan baspadan shy­ǵatyn eńbekterge saraptama jasa­ǵan bolý kerek. Qoshkeniń atalǵan eńbeginde Álıhannyń eskertý jasaǵan tustarynyń bolǵany buǵan dálel. Ol eskertýler mátin ishinde jaqshaǵa alynyp berilgen. Eskertýler sońynan Álıhan birde «Qyr balasy» dep, endi birde «Q.B.» dep qol qoıǵan. Qoshkeniń eńbeginde qazaqty máde­nıet qoǵamyna súıreıtin sharttardy kór­setetin jer bar. Avtor qazaqtyń saıası kúreske túsken oqyǵandarynyń ha­lyq­qa paıda ákelmeıtin kesel minezderi qaıdan shyqqandyǵyn keń taratyp jazady: «Baqkúndestik, básekeshildik, jaıaý ósek­shildik, kek alǵyshtyq júrgen jerde qara halyqtyń qamy qarastyryla ma? Ásirese, tereń jardyń qabaǵynda turǵan qazaq eli keń jazyqqa shyǵa alar ma? Halyq paıdasyna degen jeńil plandar (aýrýlary bylaı tursyn) turmys júzinde iske asar ma? Joq, tipti joq. Sondyqtan, baqqumarlyqty, kek alǵyshtyqty, jaıaý ósekshildikti joǵaltatyn saıası-áleýmettik tárbıeni kúsheıtýdi birinshi jolǵa qoıyp otyrmyn». Qoshkeniń osy pikirinen keıin Álıhan mynadaı eskertý ja­zady: «Isany esekke minip Qudystyń aldyna alyp kelgenine eki myń jylǵa tolyp qaldy. Sol Isa aıtqan: «Jaqynyńdy súı». Jaqyny – adam balasy. Isanyń úmbeti – Eýropa jurtynyń minezi qandaı? Bular qylmaǵan jamandyq bar ma? Isa týǵanda minip júrgen esek bilim arqasynda avto­mobıl, aeroplanǵa aıyrbas­taldy. Minez baıaǵy taz qalpynda». Jazýshy Qalmuqan Isabaev 1974 jyly jaryq kórgen «О́­tkelde» atty tarıhı romanynda HH ǵasyr basyndaǵy Omby­daǵy qazaq jastarynyń saıası ómirin sýretteıdi. Shyǵarma sıýjetinde qalada jumys isteıtin «Birlik» uıymynyń tirshiligi keń baıandalady. Uıymnyń beldi músheleriniń biri – Kóshke esimdi keıipker. Ol – Alash partııasyn jaqtap sóıleıtin, Álıhan Bókeıhandy kósem sanaıtyn ultshyl retinde kórsetiledi. Kóshkeniń ómirdegi prototıpi – Qoshke Ke­meń­­geruly bolǵany túsinikti jaıt. Omby­ǵa alasapyran jyldary Álıhannyń kelgeni, ony alashshyl jastar qoldaǵany da tarıhı shyndyq. «О́tkelde» romanynda Álıhan men Qoshke ómirinen derek bere­tin tómendegideı joldar bar: «Jigitter, dedi Kóshke, – Álekeń erteń osyndaǵy qazaq balalarymen dıdarlasam ba deıdi. Osy­ǵan demokratııashyldardy shaqy­ramyz ba, joq pa? – Keregi joq, – dedi bireý. – Shaqyrý kerek, – dedi ekinshi bireý. Múmkin Álekeń­niń nasıhatyn estigennen keıin alyp otyrǵan joldarynan taıar... Álıhannan keıin Kóshkeniń ózi sóılep, Lenın men bolshevık partııasyn beı-bereket jamandap shyqty da, «Birlik» uıymynyń búginnen bastap Alash partııasymen ólse bir shuńqyrdan, shyqsa, bir tóbeden tabylatynyn aıtyp ant berdi». Arhıv materıaldaryna qanyq ári Qosh­keniń jerlesi, baıanaýyl­dyq Qalmuqan Isabaevtyń shyn­dyqqa negizdelip jazylǵan romanyna senýge bolady. Qosh­ke Álıhan bastaǵan Alash qoz­ǵaly­synyń tileýlesi ǵana bolǵan joq, ol qaıratkerligimen, shyǵar­ma­shylyǵymen patshalyq Reseı kezinde de, Keńes ókimeti tusynda da ultshyldyq baǵy­tynan aınymady. Alash qozǵalysy degende, aldymen, oǵan negiz bolǵan HH ǵasyr basyndaǵy qoǵamdaǵy saıası-áleý­mettik oqıǵalardy túsinemiz. Qoz­ǵalysty bastaǵan kósemderdi kóz aldymyzǵa elestetemiz. Kósem­derdi qoldaǵan zııalylardy, el serkelerin ataımyz. Odan keıin Alash qozǵalysyna qatysy bar azamattardyń tutastaı qýǵyn­dalǵanyn, olardyń jetpis jyl boıy aqtalmaǵanyn, áli de bolsa ol tulǵa­larǵa ádil tarıhı baǵasy berilmeı jatqandyǵyna keıımiz. Biraq, bul oraıda myna máseleni anyqtap alǵanymyz oryndy. Basqasyn bylaı qoıǵanda, búgin­gi táýelsiz Qazaqstan jeriniń aýmaǵyn, negizgi shekarasyn sol Alash qaıratkerleri belgilep edi ǵoı. Sol úshin ǵana olardy ulyqtap, istep ketken eńbekterin dárip­teýden, nasıhattaýdan ja­lyq­paýymyz kerek. Qaıyrbek KEMEŃGER, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ qazaq ádebıeti kafedrasynyń dosenti