Kezinde AQSh-tyń otyz toǵyzynshy Prezıdenti Djımmı Karterdiń Ulttyq qaýipsizdik máseleleri jónindegi keńesshisi bolǵan, sol sııaqty, osy alpaýyt memlekettiń syrtqy saıasatynyń suńǵyla sarapshysy ári kúni búginge deıin attan túspeı kele jatqan ıdeology Zbıgnev Bzejınskııdiń «Strategııalyq kózqaras: Amerıka jáne álemdik bıliktiń daǵdarysy» («Strategic Vision: America and the Crisis of Global Power») atty monografııasy 2013 jyly jaryqqa shyqqan boıda, «New York Times» gazeti ony eń tańdamaly týyndylar sanatyna qosqan bolatyn. Sondaı-aq, belgili synshy ári Pýlıtser syılyǵynyń ıegeri Mıchıko Kakýtanı atalmysh kitaptyń avtory týraly: «Álemniń gravıtasııalyq ózeginiń Batystan Shyǵysqa qaraı oıysa bastaǵan dál búgingideı sheshýshi sátin, quralaıdy kózge atqan mergendeı, ýáli de ótkir tilimen dóp basqan», – dep lebiz bildirse, AQSh-tyń 2006-2011 jyldar aralyǵyndaǵy qorǵanys mınıstri – Robert Geıts jańa týyndyǵa bergen óz baǵasyn bylaısha túıindepti: «Asa qajetti ári der kezinde soǵylǵan uıqyashar qońyraý. Eger Amerıka qordalanyp qalǵan ishki daǵdarystaryn sátti aýyzdyqtaı almasa, onyń halyqaralyq saldarynyń qaıda aparyp soqtyratyny týraly tushymdy saraptama jatyr munda... Ádettegideı, oqyrmanyn birden úıirip áketetin Bzejınskıı usynyp otyrǵan bul oıly kitapty mindetti túrde oqý paryz».
Aıtsa aıtqandaı-aq, óz týyndysynda Z.Bzejınskıı búgingi tańda álem memleketteriniń bir-birimen tyǵyz baılanysty jáne bir-birine óte táýeldi ekenin tilge tıek ete otyryp, planeta betindegi adamzat úshin, eń kókeıkesti másele zamanaýı syn-qaterlerden qalaı aman qalýdyń amaldaryn izdestirý bolyp otyrǵanyn kóldeneń tartady. Sonymen qatar, Z.Bzejınskıı, ádette, aqparat quraldarynyń nazarynan bir sát te tys qalmaıtyn halyqaralyq jańjaldar men qarýly qaqtyǵystardyń qazirgi kezde tasada qalyp qoıa beretinine de nazar aýdarady.
Avtordyń pikirinshe, qara bulttaı tónip kele jatqan ekologııalyq, klımattyq, áleýmettik-ekonomıkalyq, azyq-túliktik jáne demografııalyq syn-qaterlerdiń aldyn alýǵa nemese olardy boldyrmaýǵa baǵyttalǵan túbegeıli sharalardy, ázirshe, alpaýyt memleketter qolǵa ala qoıǵan joq. Olaı bolsa, dál qazir geosaıası turaqtylyqqa qol jetkizý de múmkin emes. Al geosaıası turaqtylyq bolmaǵan jerde jahandyq yqpaldastyq sharalardyń tolyq iske asýynyń da ekitalaı ekeni kókeıge qonymdy túıindelgen.
Sonymen qatar, avtor jahandyq bılik vektorynyń ózgerýi men saıası silkinisterdiń kúsheıýi búgingi halyqaralyq jaǵdaıdyń óte jyldam shıelenisýine tikeleı túrtki bolyp otyrǵanyn jasyrmaıdy. Mysaly, Qytaıdyń yqpaly ósken saıyn ol memleket pen Reseı, Indııa nemese Brazılııa taraptarynyń arasynda tabıǵı resýrstar men qaýipsizdikke nemese ekonomıkalyq basymdyqtarǵa baǵyttalǵan saıystardyń údeı túsetinine jáne munyń saldary bolashaqta oryn alatyn syn-qaterler men shıelenisterge uryndyratynyna da shek keltirmeıdi jáne mundaı is-áreketter, óz kezeginde, Amerıka Qurama Shtattaryn da ózge memlekettermen yqpaldasýǵa nemese tıimdi geosaıası áriptestik ornatýǵa ıtermeleıtinin kóldeneń tartady.
Joǵaryda atalǵan máselelerdi jan-jaqty zerdeleı otyryp, atalmysh týyndysynda Z.Bzejınskıı búgingi Amerıka men jahandyq bıliktiń daǵdarysyna qatysty tórt kókeıkesti saýaldy kóldeneń tartady.
Birinshiden, avtor jahandyq bıliktiń ózgeriske ushyrap, Batystan Shyǵysqa qaraı oıysýynyń sebebin qalaı túsindirýge bolady jáne bul úderiske qalyptasyp otyrǵan jańa álemdik bolmys pen adamzattyń oıanyp kele jatqan saıası belsendiliginiń qandaı yqpaly bar?
Ekinshiden, Amerıkanyń burynǵy tartymdylyǵy nege báseńdep keledi jáne onyń halyqaralyq arenadaǵy quldyraýynyń basty belgileri qandaı? Sonymen qatar, beıbitshilikpen aıaqtalǵan qyrǵı-qabaq soǵystyń nátıjesinde qol jetkizgen jahandyq múmkindikterinen AQSh qalaısha aıyrylyp qaldy? Endigi jerde Amerıkany qaıta serpiltetin kúsh qandaı bolmaq? Sosyn, AQSh-qa burynǵy álemdik basymdyǵyn qaıta qalpyna keltirý úshin, endigi jerde qandaı geosaıası baǵyt ustaný kerek degen sekildi kókeıkesti máselelerdi de avtor aınalyp ótpeıdi.
Úshinshiden, eger Amerıka quldyrap, óziniń jahandyq basymdyǵy men bıliginen múlde aıyrylyp qalatyn bolsa, munyń geosaıası saldary qandaı bolady jáne mundaı quldyraýdyń tikeleı qurbandary kimder bolmaq? Sosyn, bul syn-qaterlerdiń jıyrma birinshi ǵasyrdaǵy jalpyplanetalyq máselelerge tıgizetin yqpaly qandaı bolady? Sondaı-aq, avtor 2025 jylǵa qaraı álemdik arenadaǵy Amerıkaǵa tán basymdyq sıpatqa Qytaı ıe bola ala ma degen rıtorıkalyq suraqtardyń jaýabyn da qosa izdeıdi.
Tórtinshiden, 2025 jyldan ármen qaraı qaıta túleýge múddeli Amerıka óziniń uzaqmerzimdi geosaıası nysanalaryn qalaı aıqyndaýy kerek jáne óziniń dástúrli eýropalyq odaqtastarymen qanattasa otyryp, burynǵydan da zor ári qýatty Batysty qalyptastyrý maqsatynda AQSh Reseı men Túrkııany ishke tartýdyń tıimdi joldaryn qalaı úılestire alady? Sonymen qatar, Amerıka óziniń Shyǵystaǵy qos múddesiniń arasyndaǵy tepe-teńdikti buzyp almaı, bir qalypty ustaýǵa qalaı qol jetkize alady? Onyń birinshisi Qytaımen yqpaldasýǵa baǵyttalǵan múdde bolsa, ekinshisi Azııadaǵy Amerıkanyń konstrýktıvti róliniń tek Qytaımen ǵana shektelip qalmaýyn jáne eń bastysy, Azııa keńistigindegi qaýipti shıelenister men qaqtyǵystarǵa arandap qalmaýdyń amaldaryn muqııat oılastyrý bolyp tabylady.
Atalmysh saýaldardyń jaýabyn izdestirý barysynda avtor AQSh-tyń taıaý bolashaqtaǵy róli áli de bolsa salmaqty bolatynyna senimdi ekenin jasyrmaıdy. Solaı bola turǵanmen, búkilálemdik geosaıası tartylys osiniń Batystan Shyǵysqa qaraı jyljıtynyn da jadynan shyǵarmaıdy. Sondyqtan da bolar, jańa Shyǵyspen jahandyq baılanys ornatatyn jańa Amerıkanyń ekonomıkalyq turǵydan qýatty, áleýmettik turǵydan tartymdy, jaýapkershilik turǵysynan pármendi, strategııalyq turǵydan saq, halyqaralyq turǵydan abyroıly jáne tarıhı turǵydan ónegeli bolýyn kókseıdi jáne olaı bolmaǵan jaǵdaıda alpaýyt eldiń dittegen maqsatyna jetýiniń múlde ońaı bolmaıtynyn da ashyq aıtady.
Aldyna joǵarydaǵydaı irgeli maqsattar qoıǵan Amerıkanyń búgingi jaı-kúıi qandaı degen kókeıkesti suraq ta týyndy avtoryn mazalaıtyny aıqyn kórinip tur. Bul máselege kelgende de Z.Bzejınskıı óz oıyn búgip qalmaıdy. Ashy shyndyqtyń betin aıqara ashyp tastaıdy. Munyń dáleli sońǵy saýalǵa berilgen jaýaptan anyq baıqalady. Máselen, avtordyń pikirinshe, Amerıkanyń búgingi bolmysy men kóńil-kúıi máz emes. О́ıtkeni, tarıhı turǵydan kelgende, Amerıkanyń quldyraýdan qashyp qutyla almaıtyn nyshandy sıpattary barshylyq. Alaıda, bóri aryǵyn bildirmes, syrtqa júnin qampaıtar demekshi, avtor álgindeı sıpattardyń jańalyq emes ekenin eskerte kelip, pessımızmge boı aldyrmaýǵa jón silteıdi.
Ádil AHMETOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri