Shyny kerek, búginde biz buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanatyn san alýan ókimder men zańdarǵa kóp mán bermeı jatamyz. Alaıda, sol resmı qujattardyń astarynda kóptegen túıtkildi máselelerdiń sheshimi bar. Máselen, «Tólemder jáne tólem júıeleri týraly» zańǵa sáıkes, bankter kez kelgen tólem komıssııasynyń kólemin klıentke aldyn ala aıtýy tıis. Sondaı-aq, kelisimshartta kórsetilgen komıssııany bank ózdigimen kótere almaıdy. Al zeınetker, múgedek jáne taǵy basqa áleýmettik kómek alatyn azamattar nesıe tóleýdi keshiktirip jatsa, olardyń aqshasyn buǵattaýǵa ruqsat joq. Osy zańnyń asa ózekti ári mańyzdy bir tusy, aldaǵy ýaqytta shetelden aqsha alatyn úkimettik emes uıymdar, jeke jáne zańdy tulǵalar ol qarjyny ashyq kórsetip, tıisti esebin tapsyrýy qajet. Bylaısha aıtqanda, sheteldik qarjyǵa qoǵamdyq baqylaý ornatý josparlanǵan. Sebebi, barlyq málimetter ashyq túrde jarııalanady.
Memlekettik kirister komıtetiniń basshysy Dáýlet Erǵojınniń sózine qaraǵanda, sheteldik qarjy boıynsha baqylaýǵa jatatyn úsh baǵyt bar. Olar – zańdy kómek kórsetý, saýalnama men monıtorıng jasaý, sondaı-aq tıisti aqparatty taldaý úshin jınaý. Mine, osyndaı jumyspen aınalysatyn úkimettik emes uıymdar, jeke jáne zańdy tulǵalar deklarasııany elektrondy túrde, ıa bolmasa qaǵaz júzinde tapsyrýy tıis. Ony atalǵan úsh qyzmettiń bireýi boıynsha kelisimshart jasasqan sátten bastap on kúnniń ishinde tapsyrý qajet.
«Sosyn 45 kúnnen keıin ol aqsha qaıda jáne qalaı jumsalǵany týraly keńeıtilgen esep tapsyrylýy shart. Biz ol aqparatty ashyq túrde óz saıtymyzǵa jarııalaıtyn bolamyz. Qazaqstan azamattary, jalpy qoǵam ondaı aqshanyń qaıda jumsalyp jatqanyn bilýi kerek. Osy oraıda aıta keter negizgi másele, jańa zańnyń keri kúshi joq, ıaǵnı buǵan deıin shetelden keletin aqshanyń qalaı jumsalǵanyn eshkim teksermeıdi. Máselen, zań qazannyń 11-inen bastap kúshine enedi. Demek, sol ýaqyttan bastap jańa sharttar oryndala bastaıdy», deıdi D.Erǵojın.
Degenmen, eski kelisimsharttarǵa ózgerister engiziletin bolsa, jańa zańnyń talaptary sol qujattarǵa da taralady. Iаǵnı, burynǵy kelisimder boıynsha qyzmet kórsetý túrin, ıa bolmasa qujattyń maqsatyn ózgertýge jol berilmeıdi.
Ashyǵyn aıtý kerek, qoǵamdyq qaýipsizdik pen el tynyshtyǵy úshin ondaı talaptyń bolǵany durys. Degenmen, bul Qazaqstannyń óz betinshe qolǵa alyp jatqan bastamasy emes, ol – halyqaralyq sharttardyń talaby. Strasbýrg konvensııasyna sáıkes, Qazaqstan qarjylyq baqylaý organdarynyń aqparat almasýyna atsalysýǵa mindetti. Bul degenimiz, sheteldik mekemeler suraý salyp, belgili bir qarjynyń aýdarylǵanyn, ıa aýdarylmaǵanyn naqtylasa, biz ol týraly aqparatty birden berýimiz kerek.
«Negizi, AQSh, Reseı, Ulybrıtanııa, Qytaı, Izraıl sııaqty eldermen salystyrǵanda, Qazaqstannyń osy saladaǵy zańnamasy onsha qatal emes. Bizde baqylaýdan góri zańnamanyń áleýmettik jaǵy, bylaısha aıtqanda, adamnyń jeke jaýapkershiligine basymdyq beriledi. Máselen, basqa elde ádilet organdarynda tirkelý kerek, esep berý kerek. Ony istemese, qylmystyq jazaǵa tartady. Al Qazaqstanda ákimshilik jaza qarastyrylǵan. Basqa eshqandaı shara joq», deıdi komıtet basshysy.
Iá, álemdik tájirıbeni alyp qarasaq, shetelderde úkimettik emes uıymdar arqyly ózge memleketterden keletin qarjyny qatań baqylap otyrady. Máselen, AQSh-ta qoǵamdyq uıym tirkeýge turmaı jatyp, sheteldik qarjyny alsa, oǵan 10 myń dollar kóleminde aıyppul salynady, ıa bolmasa 5 jylǵa túrmege jaýyp tastaıdy. Amerıkada osy zań qabyldanǵanyna 78 jyl bolypty. Kórshi Reseı de osy máselege qatań qaraıdy. Ol jerde aıyppuldyń kólemi 27 myń dollardy qurap otyr. Al keıbir memleketterde qoǵamdyq uıymdar arqyly sheteldik qarjyny tartýǵa múldem tyıym salynǵan. Bizde bolsa, qylmystyq jaza joq, tek ákimshilik jaýapkershilik qana qarastyrylǵan.
Jańa zań áli kúshine engen joq. Aldaǵy bir-bir jarym aıdyń ishinde sheteldik qarjy boıynsha esep berý mehanızmi ázirlenip, «elektrondy úkimet» portalyna engiziletin bolady. Osylaısha, úkimettik emes uıymdar men jeke tulǵalar sheteldik qarjy týraly deklarasııany úıden shyqpaı-aq elektrondy túrde tapsyra alady.
Qazaqstandaǵy úkimettik emes uıymdar zańnyń osy talabyn oryndaýǵa qarsy emes. Degenmen, memleket tarapynan bıýdjettik baǵdarlamalardy der kezinde oryndap, memlekettik satyp alýlar boıynsha konkýrstardy ýaqytynda ótkizýdi surap otyr. «Sonda úkimettik emes uıymdardyń qarjylyq jaǵdaıy oıdaǵydaı bolady», deıdi olar.
Arman ASQAR,
Jýrnalıst