Júregi jyrdan jaralǵan

Týra osydan 35 jyl buryn Myrzataı Joldasbekov aǵamyz Jam­byl shyǵar­mashylyǵynan dok­torlyq eńbegin qorǵady. Qyrǵyz Ulttyq ǵylym akade­mııa­synda qazaq-qyrǵyz ǵalym­dary bas qosqan sol jıynda Myr­zekeń: «Jambyl – halyq múd­desin ǵasyrlar boıy arman­daǵan qajymas qamqordyń dás­túrindegi jyrshy, eldiń mu­ńyn muńdaǵan múddeger, jyraý­lyqtyń kóshpeli akademııasy, oıshyl, danyshpan aqyn, týǵan halqynyń ar-namysy, úni, júregi jáne aqıqat shyndyǵy. Ol – epık ári aıtys aqyny, abyz jyraý, ja­ýynger jyrshy, shyn maǵynasyndaǵy zańǵar poezııany jasaýshylardyń eń ulysy. Baıtaq qazaq dalasyn jyrǵa keneltken, osy bir teńdesi joq ónerdi bıikke kótergen, ilgeri damytqan dańǵyl jyraýlardyń eń sońǵy úzdigi – Jambyl!», dedi.

Bárimizge belgili, ǵasyrdan ǵasyr­ǵa jalǵasyp kele jatqan qazaq sóz óneriniń aıshyqty bir salasy – jyraýlyq poezııa. Túrki qa­ǵanaty tusyndaǵy Iolyǵ-tegin, Tonykók, Qazaq handyǵy saltanat qurǵan júz jyldyqtardaǵy jy­raýlarymyz: Sypyra, Asan qaıǵy, Qaztýǵan, Dospambet, Shalkıiz, Jıembet, Aqtanberdi, Buqar, Mahambet, Shóje, Maıkót, Marabaı, t.b.  jyraýlar kóshin ary qaraı da jalǵastyra berýge bolady, onyń tamyryn túrkilik jazbalarmen myńjyldyqtarǵa tereńdetýge negiz bar. Osy jyraýlyq ónerdiń jalǵasy Jambyl da álemdik rýhanı muranyń úzdik úlgileri bolyp tabylatyn Shyǵystyń qıssa-dastandary «Kóruǵyly», «Manas batyr», «1001 tún», «Shahname», «Láıli-Májnún», «Oraq-Mamaı», «Seıit-Battal», «Totykamal», «Qyz Jibek», «Edige», «Shora batyr», «Qabanbaı», «Bógenbaı», «Ernazar men Beket»  jáne óziniń tól dastandary «Suranshy batyr», «О́tegen batyrdy» da uzaq-uzaq jatqa aıtatyn bolǵan.  

Jyraýlardyń barlyǵyna taban astynda sýyryp salyp aıta jóneletin tókpelik, tapqyrlyq, kóripkeldik, danagóılik, ıaǵnı ımprovızatorlyq óner tán. Jambyl árbir dastanyn jyr­laǵanda shabyt oraıyna qaraı, tyńdarman ortasyna baılanys­ty dastandarynyń birneshe nusqasyn aıtatyn bolǵan. Osy oraıda aqyndyq óner tarıhyn tereń zerttegen birtýar ǵalym, akademık Esmaǵambet Ys­maıylov: «Jyraýlar da aqyn, kórkem sóz shyǵarýshy, óner­paz, aýyz ádebıetiniń ókilderi. Jyraýdyń aqynnan ózgesheligi shyǵarmalarynyń saryny men taqyryby biryńǵaı bolyp ke­lýinde. Adam balasyndaǵy qaıǵyny, zardy, el ishindegi aýyrtpalyqty tolǵaý, áleýmet­tik, eldik máselelerdi kóterý, bolashaqty boljap, aqyl aıtyp, batagóılik etý, sheshendik túıinder jasap, tereń oı qoz­ǵaý – jyraýlardyń dástúrli erek­shelikteri», dep atap kórsetedi.

El taǵdyry, ulttyq múdde, eldiń aýyzbirligi, tutastyǵy, halyqtyń bolashaǵy týraly aıtylatyn jyr-tolǵaýlar da jy­raýlyq poezııanyń tusyn­da sharyqtaý bıigine kóteril­gen. Qaztýǵannyń, Aqtanber­diniń, Dospambettiń, Buqar jyraýdyń, Mahambettiń, Súıin­baıdyń tolǵaýlarynda, óleń-jyrlarynda eldik, ulttyq taqy­ryptan bóten dúnıe tappaısyz. Jambyl jyrlaryn, ásirese tolǵaýlary men dastandaryn alsańyz da dál osylaı. Jambyl aqyndyǵynyń altyn júlgesi – ult taǵdyry, el taǵdyry.

Jyraýdyń ótken ǵasyrdyń 30-jyldary jazylǵan «Zamana aǵymy» atty uzaq tolǵaýy – bas­tan aıaq tunyp turǵan jyraýlyq dastan. Qazaq eliniń taǵdyry, júrip ótken joly, kórgen qorlyǵy, shekken azaby, túıip aıtqanda úsh ǵasyrlyq tarıh keń aýqymda jyraýlyq poezııa tilinde sóıleıdi.

«Týǵan elim» atty tolǵaýynda jyraýdyń toqsanǵa kelgen ja­synda artyna burylyp qa­rap týǵan eline sóz arnaýy – jyraý­lyq ónerdiń saf altyndaı úlgisi.

Jol serigi astyndaǵy jalǵyz aty men jan serigi jalǵyz dombyrasyna súıengen jyraýdyń bir ǵana tiregi, bir ǵana súıeneri – «qalyń eli qazaǵy».

Jambyl aldymen halyq taǵdy­ryn jyryna arqaý etedi. Aqyn­nyń sýretkerlik tanym kók­jıegi keıde adamzattyq qun­dy­lyqtar deńgeıine kóteriledi. Beıbit ómirdi murat etetin, kúlli adamzattyq ańsardy, gýma­nızmdi jyrlaıtyn áıgili «Le­nın­gradtyq órenderim» jyr-tolǵaýynyń álem tilderine aýda­rylýy sonyń bir ǵana mysaly. Álemdik deńgeıdegi shynaıy gýmanıst tulǵalar – qazaq jyraýlary bolǵan. Solardyń biri ári biregeıi – jyraý Jambyl.

Aqynnyń alýan taqyryp­tar­dy tolǵaǵanyn ańǵaramyz. О́sıet, ulaǵat, tálim-tárbıe, ta­ǵylym taqyrybyn bylaı qoı­ǵanda, erlik, batyrlyq, ha­lyqtyq taqyrypty kóteretin Jambyldyń qos dastany «Su­ran­shy batyr» men «О́tegen batyr» epostyq jyrlary – jy­raýlyq poezııanyń eń úzdik úlgileri. Eki dastan da  tunyp turǵan tarıh.

Avtor epostyq tanym, epos­tyq poetıka bıiginen oı tolǵap, týyndylarynda halyq taǵdyryn tarıhı retrospektıva aıasynda sýretteıdi. Ultynyń ótkenin bas keıipkeriniń taǵdyr jolymen tutastyra, toǵystyra beınelegende bir halyqtyń tarıhı taǵdyry kóz aldymyzdan ótedi. Metaforalyq teńeýler arqyly qazaq dalasyndaǵy tarıhı jerler men oqıǵalardy qamtyp, aıshyqtap jetkizetin das­tan joldaryna tebirenbeý múmkin emes...

«О́tegen batyr» jyryn Jambyl:

«Qyrǵaýyl ushyp, qaz qonǵan,

Aqqý kelip, jaz bolǵan,

Altaıǵa qara maraldy!

Balyǵy taýdaı týlaǵan,

Baqasy qoıdaı shýlaǵan,

Shortany shorshyp oınaǵan,

Altyn qaımaq Araldy.

Qazaq buryn qul bolǵan,

Kún kórýge muń bolǵan.

Kúndi kórdik, el boldyq,

Asý bermes, ór boldyq.

Osy baq qonǵan tańymda,

Saǵan da ortaq, maǵan da!», degen jyr joldarymen aıaqtaıdy.

Jambyldyń jyraýlyq poe­tı­­ka­lyq dástúrdi jalǵas­tyrý­­shy tulǵasy, jańasha, jań­ǵyrta, túrlendire tereń­det­ken, ór­kendetken aqyndyq qasıetin de erik­siz moıyndaısyz. Burynǵy jyraýlar qoltańbasy Jambyl jyrlarynda qaıta tiriledi, qaıta kókteıdi, jańa zaman, jıyr­masynshy ǵasyr kógi­nen qaıta ún qatqandaı kórinedi.

Sondyqtan onyń jyraýlyq poezııasy jıyrmasynshy ǵasyr­dyń birinshi jartysynda barlyq qyrymen jarqyraı kóringen, kúlli adamzattyń órkenıet bıi­gine kóterilgen, kórkemdik, ádebı qubylys nemese tutas ǵa­syrdyń fenomeni desek, artyq emes.

Osy pikirimizdi akademık Seıit Qasqabasov ta shegeleı túsedi. «HH ǵasyrdyń uly jyraýy» atty kólemdi maqalasynda: «Júz jyl ómiriniń seksen besin óleńmen ótkizgen Jákeń – eki ǵasyrdyń kýási ǵana bolǵan joq. Onyń júz jylǵy ómiri, shyndap kelgende, eki ǵasyrǵa teń edi. О́ıtkeni Jambyl tarıhta sırek kezdesetin, múlde qarama-qarsy eki zamandy kórdi. Ol Qazaq handyǵynyń joıylǵanyn, eliniń otarlyqqa túskenin, qazaq dalasyna Reseıdiń ákimshil-otarshyl basqarý júıesin ornatqanyn, sonymen qatar kórshi jatqan Qoqan handyǵy jasaǵan jaýgershiligin kórdi. Qyzyl ımperııanyń shovınıstik qatygez saıasaty men Alash arystarynyń kópe-kórneý, jazyqsyz atylǵanyn kórdi. 1920–1930 jyldary úsh mıllıon qazaqtyń qoldan jasalǵan  ash­tyqtan qyrylǵanyn kórdi. Sol sebepti Jambyldyń «Keń jatqan baıtaq-ulan shejiremin, tarıhtyń dombyrasyn qolyna alǵan» dep aıtýy tegin emes. Osy kórgeni men bilgeniniń bárin Jákeń óz poezııasyna arqaý etken, ony birde jyraý bolyp, birde jyrshy retinde, birde aqyn bolyp jyrlaǵan, tolǵaǵan, sýrettegen», deıdi. Ǵulama ǵalymnyń osy tereńnen qamtyp, dál ta­ýyp aıtqan aýqymdy sózi Jambyl fenomenine berilgen ádil baǵa.

Tókpe aqyn, aıtys óneriniń de aqtańgeri, tolǵaý, terme janry­nyń da sheberi Jambyl jy­raý­dyń basqa da baǵyttaǵy qundy murasyn tereńdep qamtyp aıta berýge bolady. Biz bul joly osynaý asyl muranyń bir ǵana qyryna – aqynnyń jyraýlyq ónerine ǵana toqtaldyq. Telegeı teńiz muranyń qalǵan qyrlaryn ádebıet tarıhy, ádebıettaný ǵylymy áli de uzaq jyldar zertteıtin bolady.

Qanseıit ÁBDEZULY,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor