Tumandy qala Chýnsın

nemese Jibek joly boıyndaǵy zamanaýı úrdis Bul kúnderi Aspanasty elindegi qazaqstandyq jýrnalısterdiń issapary márege jetti dese de bolady. Beıjińnen bastap Qytaıdyń batysyna  birde ushaqpen, birde júrdek poıyzdarmen jyljyp otyrdyq. Al apta sońynda eki kún aıaldaǵan Chýnsın – Qytaı ókimetine tikeleı baǵy­natyn bes qalanyń biri. Qysqartylǵanda jaı ǵana Iýı degen ataýǵa ıe qalanyń halqy búginde 33 mıllıon 710 myńǵa jetken. Qaı jaǵynan alyp qarasań da qaryshtap damyp bara jatqan Chýnsın qurǵaqta da, jerde jáne áýede de álemniń 180 elimen keshendi kóliktik-kommýnıkasııalyq baılanys arqyly saýda-sattyq baılanystaryn ornatyp otyrǵan jaıy bar. Taý-tasty, oıly-qyrly jerde ornalasqan Chýnsın Qytaıdyń basqa qalalaryna uqsamaıdy dese de bolady. Sýbtropıkalyq aımaqtaǵy Chýnsın de tumandy qala. Aǵylyp jatqan týrıster. «Dámdi taǵamdar astanasy» atanǵan onyń Qytaıdyń qalalarynan basqa da aıyrmashylyǵy kóp. Qazirgi tańda Chýnsınniń Qazaq­stan­men baılanysy jyldam nyǵaıyp kele jatqanyn aıtý kerek. Qalaı desek te Qazaqstan – Qytaı úshin TMD keńis­ti­gindegi Reseıden keıingi eń úlken eko­nomıkalyq áriptes. Jáne Qazaq­stan Qytaı-Eýropa temir joly baǵytyn­daǵy eń úlken aýmaqty alyp jatqan el. Reti kelip turǵanda osy tamyzdyń aıaǵynda Chýnsınnen shyqqan arnaý­ly delegasııa Qytaıdan keletin úlken delegasııaǵa qosylyp, Astana men Almatyda aýqymdy sharalar uıymdastyratyndyǵyn aıta ketken jón. Bizdiń bul elde kórgen jetistikterdiń barlyǵy derlik Qazaqstanda tamyz aıynyń aıaǵy men qyrkúıektiń basynda ótetin kórmelerden tabylatyn bolady. Qazaqstandyq jýrnalısterdiń osy eldegi issaparynyń máni de «Bir beldeý, bir jol» strategııasyn nyǵaıtýdyń qamy. Al qazaqstandyq jýrnalısterdiń «Qy­taıdy sezin» dep atalatyn  is­saparyn uıymdastyrýǵa Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Memlekettik keńe­siniń Aqparattyq bıýrosy uıytqy bolǵanyn eske sala keteıik. Jıyrma jyldan bergi bul brendti shara aıasynda Aspanasty eline talaı eldiń jýrnalısteriniń tabany tıgen. Sonymen, Chýnsın qalasynda bizdi Sychýan provınsııasynyń nasıhat bóliminiń bastyǵy Chjoý Bo myrza qarsy alyp, sońǵy ýaqytta Qytaıdyń eń damy­ǵan óńirlerine qatysty aqparattar­men bólisti. Bul qalada biz birqatar ón­diristik nysandardyń jumysymen tanys­qan bolsaq, sonyń kópshiligi sońǵy 20-25 jylda ashylǵan jáne ashyq aqpa­rattyq saıasat olardyń damýyna aıtar­lyqtaı septigin tıgizip otyr desek bolady. Eger qazaqstandyq jýrnalıster Qytaıdyń ońtústiginde ornalasqan provınsııalarda kúnine – 7, joq degende 5-6 nysandy kózben kórip, suhbattar júrgizip otyrsa, bizdi qarsy alǵan kompanııalarǵa óndirdeı jastar jetekshilik etetindigi nazardan tys qalǵan joq. Iаnszy ózenin emip jatqan,  Szıalın­szıan men Iаnszy arnalary túıisetin Chýnsın qaı jaǵynan alyp qarasań da Qytaı eliniń eń mańyzdy bes qalasynyń biri. 1891 jyly bul qalada saýda porty salynǵannan keıin-aq qaryshtap, eldegi eń baıyrǵy alty óndiristik bazanyń birine aınalǵan. Ekonomıkasy damyǵan, elektrondy-aqparattyq ındýstrııasy qaryshtaǵan qalada kózimizben kórgen nysandardyń árqaısysy jeke maqalaǵa júk bolarlyq. О́ıtkeni álemde eń iri óndiristik 500 kásiporyn bolsa, onyń 128-i osy Chýnsınde. Al qazirge attyń jalynda, túıeniń qomynda ketip bara jatqandaı, qyzyqty da kúrdeli issaparda aýzymyzǵa birden ilinetini jelden energııa qýatyn alýda 9 birdeı iri jobamen, ǵylymı zertteýlermen aınalysyp otyrǵan jáne onyń arnaıy qurylǵylaryn shyǵaryp, qurastyryp, ornatatyn «Godıan» korporasııasynyń enshiles kompanııalarynyń jumysy bolmaq. Úsh myń jyldyq Qytaı órke­nıe­tinde sońǵy 800 jyldaǵy naqty tarı­hı shejire men jádigerlerge ıe Chýnsın birinshi kezekte aqparattyq tehno­logııalarynyń damýymen kózge túsedi. Mıllıondaǵan halqy bar qalada bıznesti ǵalamtor jelileriniń kómegimen dóńgeletip otyrǵan jańa zaman jastary Qytaıdy damýdyń jańa deńgeıine kóterip otyrǵanyn aıtý lázim. Máselen, Chýnsın qalasyndaǵy 1862 jyly qurylǵan, qazir jeńil avtomobılder shyǵaratyn «Changan» kompanııasynyń júrgizýshisiz júretin jeńil kóligi bizdiń jýrnalısterdi qatty qyzyqtyrdy. Qazirge pılotsyz mashınany jappaı minip júrgen halyq joq. Biraq bul kólik synaqtan ótýde. Biz barǵanda GPS arqyly basqa­rýǵa bolatyn júrgizýshisiz mashına Beıjińnen júrip kelgen eken. Chýn­sınge deıingi 2 myń shaqyrymdy 7 kúnde pılotsyz júrip ótken. Degenmen «Changan» avtomobıl kompanııasy bul kóliktiń joǵary jyldamdyqtaǵy trassalarǵa arnalǵanyn aıtady. Jyldamdyǵy saǵatyna 120 shaqyrymǵa jetetin kólikti 2018 jyldan bastap shyǵarý kózdelinip otyrǵan jaıy bar. qala ishinde jolaýshylar tasymaldaıtyn balama túri de jasalynyp jatqan kórinedi. Qazirde ınjenerler onyń keıbir basqarý tetikterin jetildirý ústinde. Mundaı mashınanyń baǵasy shamamen 20 myń AQSh dollaryndaı bolady dep kútilýde. Chýnsın qalasyna biz gazet betterinde qaıta oralatyn bolamyz. Máselen, bizdiń oqyrmandarǵa álemge aldyńdaǵy qaınap turǵan ydysta óziń pisiretin «Ho go» tamaqtarymen aty shyqqan as mázirleri qyzyqty bolýy tıis.  Aǵylshyndar «Ystyq qazandyq», orystar, «Kıtaıskıı samovar» dep ataıtyn Inmın Choý myrzanyń dámdeýishter shyǵaratyn týrıstik parkine búginde jylyna 300 myńdaı týrıst keledi. Zeınetke shyqqan soń bes adammen qyzyq bir bıznesti bastaǵan 74 jastaǵy Inmın Choýdyń qazirgi mıllıondaǵan tabysy ózgelerge úlgi bolary sózsiz. Sol sııaqty «Aqyldy úı» júıesi men monorelsti aspaly metro joldary, basqa da Chýnsınnen kórgen-túıgender qyzyqty maqalalarǵa suranyp-aq tur. Eń bastysy, ejelgi kórshimiz Qytaı bıznestiń barlyq salalarynda, qurlyqtaǵy temir jol tasymalynda, alys-beris, barys-kelistegi baılanystardy damytýǵa baryn salyp otyrǵany baıqalady. Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan» – Chýnsınnen (QHR)