Arqalyq artta qalmaıdy

Osydan 60 jyl buryn Arqadaǵy saıyn dalada Arqalyq qalasynyń qazyǵy qaǵylǵan edi. Bul ataýly kúndi arqalyqtyqtar bıyl kúzde atap ótpek. Jarty ǵasyrdan astam kezeńde qala ýaqyttyń kóptegen ózgeristerin bastan keshti. Qazir Arqalyq qaıta túlep keledi. Ol aýqymdy jumystardyń arqasynda múmkin bolyp otyr. Bul jaıynda qala ákiminiń orynbasary Qaırat ÁBIShEV gazet tilshisine áńgimelep berdi. – Qaırat Tynymbaıuly, Arqa­­lyqtyń tarıhy arnaıy áńgi­­meniń jelisine laıyq. Qala­nyń búgingi kelbetin aıtqanda aldy­men neni tilge tıek eter edińiz? – Árıne, buryn Torǵaı ob­ly­synyń ortalyǵy bolǵan Arqa­lyq búginde elimizdegi kóp­tegen mono­qala­lardyń qatarynda. Biraq qala shaǵyn bolǵanymen, bul Qostanaı oblysynyń negiz­gi agrarly-ın­dýstrııalyq óńir­leriniń biri bolyp sanalady. Munda «Qazaqstan alıýmınııi» aksıonerlik qoǵamyna qarasty Torǵaı boksıt-ken bas­qarmasy yrǵaqty jumys istep tur. Atal­mysh óndiris oshaǵynda óner­kásip óniminiń kólemi 1,5 mıllıard teńgeni qurady, bul qaladaǵy jalpy ónerkásip óndirisi kóleminiń 61 paıyzyn quraıdy. Mekeme qala men qala mańyndaǵy 900-den astam adamdy jumyspen qamtyp otyr. Sondyqtan qala qurýshy óndiris te osy mekeme bolyp sanalady. Jyl basynan beri ken basqarmasy 121,2 myń tonna boksıt, 65 myń tonna otqa tózimdi saz balshyq óndirdi. Munymen qosa shaǵyn qalada «Alıýmınstroı» qurylys kompanııasy, «Torǵaı elevatory», «Arqalyq aýyl sharýashylyǵy tájirıbe stansasy», «Agroın­terp­tısa» jaýapkershiligi shek­teýli seriktestikteri sekildi aýyl sharýashylyǵy ónimderin óń­­d­eı­­­tin, óndiretin ónerkásip oryn­dary óz kásibin dóńgeletip otyr. Aty Qazaqstanda ǵana emes, shetel­­derge de tanyla bastaǵan «Agro­ın­­terptısa» qus fabrıkasy ju­myrt­qa óndirý isin júıeli jolǵa qoıǵan. Qaladaǵy naýbaıhanalar halyqqa sapaly ónimderin usyný­da. Jalpy bıylǵy jyl­dyń aıaǵy­na deıin Arqalyq qalasy boıyn­sha ónerkásip óndirisi 6,5 mıl­lıard teńgeniń ónimin óndiredi dep otyrmyz. Arqalyq qalasyna onyń irge­sin­degi eldi mekender men sharýa­shy­lyqtar da qaraıdy. Son­dyq­tan aýyl sharýashylyǵy bizdiń qalanyń ereksheligi desek te bolady. Bul baǵytta mal sharýa­shylyǵyn damytýǵa kóńil bólip otyrmyz. Oblystyń ońtústik óńirin­de jańbyr az jaýady, qar da qa­lyń túspeıdi, sondyqtan eginniń túsimi de soltústik aýdandardaǵy sekil­di asa tabysty bola bermeıdi. Degen­men, bıylǵy jalpy egis­tik alqabynyń kólemi 280 myń gek­tar­dy qurady. Onyń ishinde 273 278 ga jerge astyq tuqymdas dándi daqyldar septik, bul burynǵydan 11 myń gektarǵa kóp degen sóz. Arqalyq mańaıy mal sharýa­shyly­ǵyn da damytýǵa qolaıly jer. Mal sharýashylyǵyna kóńil bólingen saıyn odan óndiri­le­tin ónim kólemi de arta túsip otyr. Ilgerileýimizdi aıtý úshin kórsetkishterimizge kóńil aýdar­ǵym kelip otyr. 2016 jyldyń 1 shi­l­desine asyl tuqymdy mal sharýa­­shy­lyǵy ónimderiniń kólemi 2 mlrd. 643 mln. teńgeni qurady. Bul ótken jyldyń osy merzimimen saly­s­tyrǵanda edáýir kóp. 1811,7 tonna et, 8809,2 tonna sút, 45 mln. 936 myń 200 dana jumyrtqa óndirildi. Arqalyq qalasy boıynsha 2016 jyldyń 1 shildesine asyl tuqymdy iri qara 20 193 basqa jetti. Qazirgi ýaqytta óńirde asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtýge baǵyttalǵan josparly is-sharalardy júzege asyrýǵa kiristik. Memlekettik «Sybaǵa» baǵdarlamasy mal basyn kóbeıtýdiń tetigine aınal­ǵany qýantady. 2011-2015 jyl­dar aralyǵynda Arqalyq qalasy­nyń sharýa qojalyqtary osy baǵ­darlama aıasynda 895 bas analyq jáne 45 bas asyl tuqymdy buqa satyp aldy. 2016 jyly osy baǵ­dar­lama aıasynda jyl basynan beri «Nurdáýlet» sharýa qojalyǵy 43 bas analyq mal aldy. Aldaǵy ýaqytta jumys jalǵasyn tabatynyna senimimiz mol. – Osydan birer jyl buryn Arqalyq – Shubarkól baǵy­tyn­­daǵy temirjol paıdalanýǵa beril­­di. Arqalyqty tuıyqtan shy­­ǵar­­ǵan jol qazir ne berip otyr? – Ras, Arqalyq – Shubarkól baǵy­tyndaǵy temirjol Arqalyq qala­synyń tóńiregindegi ómirdi bu­ryn­ǵydan jandandyrdy. Jol paı­dalanýǵa berilgeli júzdiń syrtynda adam onyń boıynan turaqty jumysyn tapty. Jalǵyztal stan­sa­synda 20 adam jumysqa tur­dy. Temirjol jelisiniń salynýy Arqalyq qalasyn tuıyqtan shy­ǵar­dy. Qalaǵa buryn temirjol kirmegendikten taýar tasymaly týraly túsinik bolmaıtyn. Al naryq kezinde tasymalsyz ekonomıka alǵa baspaıtyny belgili. Qazir Arqalyq qalasynan tıelgen júk Qazaqstannyń qaı shalǵaıyna bolsa da jetedi, odan da ári jibe­rýge múmkindik týdy. Temir­jol ar­qalyqtyqtardyń júrip-turýyna da qolaılylyq ákel­di. Arqalyq, Jalǵyztal, Teri­­saq­qan, Maıbulaq, Nurdala, Doroj­­nyı, Shubarkól stansalaryna toqtaıtyn № 812I poıyzy kúnara júredi. – Qazir ınvestısııa tartpaı óńirlerdi, sharýashylyqtyń belgili bir salasyn damytý múm­kin emes. Bul oraıda Arqa­lyqta ne bitip jatyr? – Bıyldan bastar bolsaq, jyldyń alǵashqy tórt aıynda qala ekonomıkasyn damytýǵa 63 mıllıon teńge kóleminde ınvestısııa tartyldy. Árıne, damý barysynda atqarǵan isti ótken ýaqytpen salystyryp otyramyz. Bul ınves­tısııa­nyń kólemi ótken jylǵy osy merzimmen salystyrǵanda az. Biraq onyń da sebebi bar. О́tken jyly «Arqalyq – Shubarkól» temir­jolynyń qurylysyna bólingen qarjynyń esebinen ınvestısııa kólemi de artqan edi. Osy jyly qalaǵa barlyǵy 6,4 mıllıard teńge kóleminde ınvestısııa tartamyz degen josparymyz bar. Osy maqsatta Arqalyqtyń ekonomıkasyn negizinen eki «zákirli» ınvestısııalyq joba arqyly ártaraptandyrýdy júzege asyramyz. Qalada ornalasqan «Agro­ın­terptısa» qus fabrıkasyn jańǵyrtý jáne damytý arqy­ly jylyna 300 mıllıon dana jumyrt­qa óndiretin qýattylyqqa qol jetkizsek deımiz. Ekinshi joba boıynsha «Nur jaılaý NS» jaýapkershiligi shek­teý­li seriktestiginde Aberdın-Angýs asyl tuqymdy 2 609 bas iri qara mal ósirilip jatyr. Aldaǵy ýa­qyt­ta atalǵan sharýashylyqta 1000 basqa arnalǵan bordaqylaý alańy salynady dep josparlanýda. So­ny­men qatar, Arqalyq óńiri jylq­y sharýashylyǵyn damytýǵa qolaıly. Sondaı-aq, Indýstrııalan­dyrý kartasyna kirgen ınvestı­sııa­lyq jobalarymyz bar. Arqa­lyq qalasynda Aqjal kenishi­nen alynǵan nefrıtoıd óńdeý qýattylyǵyn jylyna 531 myń tonnaǵa jetkizýdi maqsat ettik. Oǵan «Ak-Tas SK» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi bilek sybanyp otyr, jobanyń quny 1,8 mıl­lıard teńge qurady, onyń 1 mıl­lıard 229 myń teńgesin kásip­oryn óz qarajaty esebinen sal­maq. Qazir eýropalyq ozyq jab­dyq­tar jetkizýge jáne basqa da kelisim jumystary qolǵa alyndy. Bul joba júzege asqanda 88 adam turaqty jumys ornymen qamtamasyz etiledi. Arqalyq qalasynda «Ogne- ý­por­­hımstroı» kásiporny jylyna 48 myń tonna otqa tózimdi materıal shyǵaratyn zaýyt salmaqshy. Bul da qala ekonomıkasyn arttyratyn joba bolmaq. Quny 900 mıllıon teńge turatyn bul zaýyt 2017 jyly ónimin bere bastaıdy, onda 64 adamǵa jumys tabylmaq. Sonymen qatar, bızneske memleket tarapynan berilip otyrǵan kómektiń qomaqty ekenin aıta ketken jón. Bıyl «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda bólingen 268 mıllıon teńge qarjynyń arqasynda «Agroınterptısa» qus fabrıkasyna elektr qýaty jetkilikti bolýy úshin qosymsha ınfraqurylymdyq jumystar, ıaǵnı qosymsha stansa salynady. – Shaǵyn jáne orta bız­nes­tiń ekonomıkany damytý­sh­y kúshi týraly aıtylyp ­keledi. Bıznestiń osy túri Arqa­lyq sekildi shaǵyn, mono­qala turǵyndary úshin tabys tabýdyń, ekonomıkany damytý­dyń kepiline aınalyp otyr ma? – Shaǵyn jáne orta bıznesti damytý tek monoqalalar úshin ǵana emes, jalpy elimiz ekonomıkasyn damytýdyń bir kepili bolady. Damyǵan elderdiń ekonomıkasyn órge súırep otyrǵan shıkizat sektory nemese tek iri óndiris emes, naq osy shaǵyn jáne orta bıznes ekeni aıtylyp júr. Qazir Arqalyqta shaǵyn kásipkerliktiń 2 myń 622 nysany jumys istep tur. Onyń ishinde 1 myń 499 nysan jeke kásipkerlik, qalǵany shaǵyn jáne orta bıznes kásiporyndary bolyp sanalady. Bıyl ótken jylǵa qaraǵanda bıznestiń osy túri qataryna 12 nysan qosyldy. О́tken jyly óńirlik úılestirý keńesiniń qoldaýymen 270 mıllıon teńge turatyn 25 jobany osy shaǵyn jáne orta bıznes kásiporyndary júzege asyrdy. Kásipkerlerdiń 188,9 mıllıon teńge nesıe alǵan 12 jobasy sýbsıdııalandy. Quny 29,7 mıllıon teńge bolatyn 10 jobanyń kepildigi qamtamasyz etildi. 3 joba 8,4 mıllıon teńge grant utyp aldy. Kásipkerlerge 45 mıllıon teńgege shaǵyn nesıeler berildi. Mine, osyndaı memlekettik kómekterdiń arqasynda 46 jańa jumys orny ashyldy. Kásipkerlerge izdenis kerek, olardyń tyń, jańa bastamalary bolmasa qarjy bólingenimen jumys durys júrmeıdi nemese aqsha jelge ushady. Aldaǵy ýaqytta kásipkerlermen tize qosyp jumys júrgizýdi jalǵastyrýdy oılas­tyryp otyrmyz. Onda ásirese, eki másele aıyryqsha nazarda bolady. Birinshiden, kásipkerlikke tal­pynǵan qalalyqtardyń memle­kettik qoldaý sharalaryna belsene qatysýyn qamtamasyz etemiz. Ekinshiden, jergilikti aýyl sharýa­shylyǵy taýarlaryn óndi­rý­shiler óndirgen ónimder jármeń­kesin ótkizýdi yrǵaqty túrde jalǵastyramyz. Bul shara óziniń nátıjesin beredi. – Arqalyq qalasynyń bir «bas aýrýy» mazýt ekenin bilemiz. Qala jylý berý kezeńinde qym­bat mazýtty paıdalana bere me, álde onyń basqa joly tabyla ma? – Bıyl jylytý maýsymynda 21523 tonna mazýt alynǵan bolatyn. Sonyń 20530 tonnasyn jarattyq, aldyńǵy jylǵy qal­dyq­pen qosa eseptegende qazir qolda artylǵan 2530 tonna mazýt bar. Úki­met mazýt úshin jylyna 920 768 800 teńge bóledi. Árıne, bul Arqa­lyq sekildi shaǵyn qala úshin qo­maq­ty qarjy. Mazýtty kómirge aýys­tyrýdy burynnan oılastyryp kele­miz. Osy ýaqytqa deıin qalaǵa kómir tasıtyn temirjol bolmady, al qazir «Arqalyq – Shubarkól» temir­jol jelisi kelgeli ol másele sheshi­min tapty. Alaıda, qalany jy­ly­týdy kómirge aýystyrý úshin qazan­dyqty soǵan laıyqtap qaıta ja­saýymyz qajet. Bul jumys ońaı­l­yqpen júzege aspaıdy, oǵan kólem­di qarjy kerek. Ol qarjy myn­a­d­aı ekonomıkalyq qıyn ýa­qyt­­ta qolǵa tımeı tur. Aldaǵy ýa­­qyt­­­ta sheshimin tabady dep oılaımyn. – Qalada qurylys qalaı júrip jatyr? Sońǵy jyldary turǵyndardyń qonys toıy bolyp tura ma, qansha úı salynyp, qansha páter berildi? – Árıne, úı salynbasa qala da óspes edi. Osyndaǵy «Alıý­mınstroı» JShS óz qara­jatyna aldyńǵy jyly 60 páterli turǵyn úıdi paıdalanýǵa bergen edi, endi bıyl da 63 otbasy qonys toıyn toılaǵaly otyr. «Qazaqstan temir joly» AQ óz qyzmetkerlerine arnap qaladan 45 páterli bir úı jáne qalaǵa qarasty Jalǵyztal aýylynda eki páterli eki úı salyp berdi. Sonymen qatar, «ABS-Jarkól» JShS qala ortasynda 24 páterli turǵyn úıdi saýda-keńse jáne turǵyn jaılarǵa arnap kúrdeli jóndeýden ótkizip, bıyl paıdalanýǵa bermek. Munymen qosa qazir qala turǵyndarynyń jer telimderin alyp, óz qarajatyna salǵan úıleriniń qatary kóbeıgen. Bul qalanyń ekonomıkalyq jaǵy­nan eńsesin kóterip kele ja­tqan­dy­ǵynyń, turǵyndar senimdili­gi­niń artqanyn bildiredi. Mysaly, 2014 jyly 1200 sharshy metr turǵyn úı, al 2015 jyly 2329 sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Qalada turǵyn úı-kommý­nal­dyq sharýashylyǵyn jańǵyrtý, jetil­dirý jumystary júrgizilip keledi. 30 kóp qabatty úı kondomınıýmge tirkeldi, taǵy da 27 kóp qabatty úıdiń qujattary tirkeýge ázirlenýde. – Turǵyn úı degende, 90-shy jyldary Arqalyqta tutastaı shaǵyn turǵyn aýdan úıleriniń bos qalǵany eske túsedi. Olardy buzyp, ornyn tegistep tastaý jumys­tary bastalǵan edi, osy­nyń aıaǵy ne boldy? – Iá, qalanyń ortasynda bos qalǵan ǵımarattar keıin jón­delip, paıdalanýǵa berildi. Al qalanyń shetindegi tutas shaǵyn aýdandy qalpyna keltirýdiń qar­jy­laı jáne áleýmettik jaǵy­nan da mańyzy bolǵan joq. Qańy­rap qańqasy qalǵan úıler qala­nyń kórkin de buzady jáne qyl­mystyq oqıǵalardyń da ornyna aınalady. Sondyqtan olardy buzyp, syryp tastap, ornyn kóriktendirip jatyrmyz. Bul jumys 2014-2015 jyldary oryndaldy. Respýblıkalyq bıýdjetten bólingen 893 mln. teńgege 117 kóp qabatty jaramsyz úı buzyldy. Bı­yl ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa qa­ramaı, Arqalyqtaǵy qazaq jasós­pi­rim­der teatryn, mektepti kúrdeli jóndeýden ótkizemiz. Jalpy alǵan­da, Ar­­qalyq aldaǵy kezde damı beredi. Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA,  «Egemen Qazaqstan» ARQALYQ