Qazaqstannyń beıbitsúıgish qadamdary reseılik ǵalymdar tarapynan joǵary baǵaǵa ıe boldy
Keshe Máskeýde Qazaqstan elshiligi jáne Reseı memlekettik gýmanıtarlyq ýnıversıtetiniń uıymdastyrýymen «Iаdrolyq qarýsyz álem úshin kúres jolyndaǵy 25 jyl: Semeı polıgonyn jabýdan N.Á.Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesindegi jahandyq bastamalarǵa» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizildi.
Dúnıe júzindegi eń úlken atom synaq alańynyń Elbasy Jarlyǵymen jabylǵanyna shırek ǵasyr tolýyna arnalǵan alqaly jıynǵa qatysýshylardyń bári biraýyzdan bizdiń elimizdiń beıbitsúıgish qadamdaryna joǵary baǵa bergenin birden atap kórsetkenimiz jón. Osy oraıda, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń eren eńbek sińirip, sarqylmas saıası erik-jiger tanytqany erekshe aıtyldy.
Qaharynan jahan qaımyqqan Keńes Odaǵynyń áli taramaǵan kezinde mundaı batyl qadamǵa barý shynymen kózsiz erlikke para-par edi. Sol tusta qoǵamǵa dendeı engen demokratııa, jarııalylyqtyń arqasynda kókiregine sáýle túsip, kózi ashyla bastaǵan kópshilik aty ultymyzdyń tólqujatyna aınalǵan uly Abaı týǵan kıeli ólkedegi aınalasyna ólim sepken alapat jarylystardy toqtatýdy talap etip, kóterilip ketti. Qyryq jyl boıǵy qyrǵyn synaqtardan halqymyz tartqan qasirettiń aýyrtpalyǵynan qara jer qaıysty. Apat aımaǵyndaǵy aǵaıyndarymyzdyń ashy taǵdyry Kreml qonaqtarynyń qaperine kirip shyqpady. Qujattarda kórsetilgendeı, «elsiz» mekendegi essizdikter jalǵasa berdi. Qanshama adam buryn-sońdy kezdespegen belgisiz keselderge ushyrap, ana dúnıege attanyp jatty. Dárigerler olardyń dál dıagnozyn qoıýdan qoryqty. О́ıtkeni, bastary ekeý emes bolatyn. Otyzynshy jyldar oıranynda totalıtarlyq júıeniń zulmatynan ábden zárezap bolǵan zııaly qaýym ókilderi de ishterinen qan jylaǵandarymen, ashyq qarsy shyǵa almady. Sondaǵy soıqandardy aıǵaqtaıtyn derekter men dáıekterdi oqysań, tóbe shashyń tik turady. Konferensııa bastalmas buryn kórsetilgen fılm kókeıimizdegi kóp qyjyldy qaıta qozǵap jibergenin nesine jasyraıyq.
Mándi májiliste máıekti pikir bildirgen Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseı Federasııasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Marat Tájın bizdiń memleketimizdiń ıadrolyq qarýdan bas tartýy Elbasymyzdyń úsh negizge súıengen aıqyn ustanymymen aıshyqtalatynyna toqtaldy. Birinshiden, qaterli qarý aıaǵynan qaz turǵan jas memlekettiń qaýipsizdigine turaqty kepildik bermeıtin edi. Ekinshiden, ekonomıkany jańasha qurý qajettiligi iri kólemdegi ınvestısııalardy talap etti. Ondaı qomaqty qarjylar elimizge tek ıadrolyq qarýdan arylǵannan keıin ǵana keldi. Úshinshiden, aımaq qaýipsizdigi aıryqsha qadam jasaýdy qajetsindi. Prezıdentimizdiń izgilikti is-qımylynyń nátıjesinde shıryqqan aımaqtyq shıelenisterdiń túıini sheshildi. Alasapyrandy paıdalanyp, ıadrolyq bombamyzben «bólisýge» qolqa salǵandar da bolmaı qalǵan joq.
Eskerte ketetin bir jaıt, Aýǵanstandaǵy, barlyq ortalyqazııalyq shekaralardaǵy jaǵdaıdyń asqynýyna jeti jyl qalǵan-tuǵyn. Salıqaly saıasat ustanýdyń arqasynda Qazaqstan halyqaralyq arenadaǵy baıypty da baısaldy oıynshyǵa aınaldy. Ekonomıkasy qaryshtaı damyp, birqatar aımaqtyq qaterlerdi bylaı qoıǵanda, keıbir jahandyq qaýipsizdikke qatysty ıgi sharalardyń basyn qaıyrdy. Eger Fransııa men Ulybrıtanııanyń ıadrolyq áleýetin qosa alǵandaǵydan áldeqaıda qýatty jarylǵysh materıaldar teris pıǵylda bireýlerdiń qolyna tússe, onyń aıaǵy qaıda aparyp soǵatynyn oılaýdyń ózi qorqynyshty. Sondyqtan, Nursultan Nazarbaevtyń bul qadamynyń tarıhı mańyzy orasan zor ekendigi talas týdyrmasy anyq.
Odan ári oı órbitken elshi Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesiniń negizgi ózegi bolashaqta ıadrolyq qarýdan tolyqtaı bas tartý ıdeıasy ekendigin alǵa tartty. Ol, sondaı-aq, mundaı maqsatqa dál qazirgi tańda qol jetkizý múmkin emestigin, áńgime bul jerde satylap júzege asar strategııa jóninde bolyp otyrǵanyn, onda ıadrolyq qarýdan azat aımaqtardy kóbeıtýdiń naqty mehanızmderiniń biri usynylǵanyn, al bul problemany gýmanıtarlyq turǵydan paıymdaý ekenin eskertti.
Sóziniń sońynda dıplomat Berııa men Kýrchatov Shyǵys Qazaqstanda ıadrolyq synaq polıgonyn ashý jóninde sheshim qabyldaǵanda, bul arany bos jatqan keńistik retinde baǵalaǵanyn, al shyndyǵynda, osynaý ólkeniń ulttyq mádenıetimizde aıryqsha oryn alatynyn, baǵzy zamandardaǵy Altaı órkenıetiniń ajyramas bóligi bolǵanyn, sol sebepti, el Prezıdentiniń Jarlyǵy tarıhı jadymyzdy jańǵyrtyp, tarıhı sanamyzdy qaıta qalpyna keltirýge áserin tıgizetinin tilge tıek etti.
Jıyn qonaqtaryna jyly shyraı bildirgen Reseı memlekettik gýmanıtarlyq ýnıversıtetiniń birinshi prorektory Aleksandr Bezborodov ózderinde ejelden kórshiles eki eldiń qarym-qatynasyn oqytýǵa oıdaǵydaı kóńil bólinetindigin aıtty. Búgingi stýdentterge KSRO tarıhyn oqytý erte dáýirlermen salystyrǵanda qıynǵa soǵatynyn da jasyrmady. Qazaqstandyqtar beıbitshilik jolyndaǵy nebir baǵaly bastamalarǵa muryndyq bolyp júrgenine súısinis tanytty. Parasatty basshyǵa baǵynǵan jurttyń juldyzy álbette ońynan týatyndyǵyna senim bildirdi.
Mártebeli minbege kóterilgen Qazaqstan Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Erjan Ashyqbaev alapat synaqtardan azap shekken elimiz ıadrolyq qarýsyz álemniń mereıli jetistikteri basty baǵyt sanalatynyn naqty mysaldarmen saralady. Dúnıe júzindegi kúsh-qýaty jaǵynan tórtinshi oryndaǵy arsenaldan óz erkimen bas tartqan Qazaqstan, beınelep aıtqanda, ıadrolyq qarýsyz álemge aparatyn joldyń tıimdi modelin qalyptastyrǵanyn jáne ony planetanyń barlyq elderine paıdalanýǵa usynatynyna ekpin túsirdi. Memleket basshysy óziniń manıfesinde álemdik qoǵamdastyq nazaryn ıadrolyq qarýsyzdanýǵa qaraı qozǵalys kóptegen órkendi ózgeristerdi, jańa sıpattaǵy kópjaqty saıası sheshimderdi, halyqaralyq qarym-qatynastardy, qaltqysyz senimdi talap etetindigine aýdarady. Taıaýda Astanada ótken «Iаdrolyq qarýsyz álem qurý» atty halyqaralyq konferensııanyń qorytyndy qujatynda manıfestegi mándi máseleler jalǵasyn tapqany da áńgime arqaýyna aınaldy. О́ıtkeni, bular adamzattyń HHI ǵasyrdaǵy asyl armandaryna jetýdiń adastyrmas baǵyttaryn kórsetedi.
Qazaqstannyń beıbitsúıgish qadamdaryna joǵary baǵa berilgen konferensııada kóptegen kókeıkesti máseleler qozǵaldy. Ashyq pikir almasý rýhyndaǵy kezdesýde sóıleýshilerdiń toqsan aýyz sózi atanýy aýyzdyqtaý salasyndaǵy Elbasy N.Nazarbaevtyń san qyrly qyzmeti súısinýge turarlyq ekendigimen túıindelip otyrdy.
Kezinde KSRO Qarýly kúshteri Bas shtabynyń bastyǵy bolǵan general Vladımır Lobov búkil dúnıeni búldiretin bombany saıasatshylar jasatatynyn, al uıaty áskerılerdiń enshisine qalatynyn aıtyp qatty qynjyldy. Áý basta onyń otannyń qorǵanys qabiletin arttyrý maqsatynda dúnıege kelgenin, sońynan basqasha sıpat alyp ketkeni de jasyryn syr emes. Iаdrolyq qarýdy ıelenýge umtylý – baryp turǵan essizdik. Úlken derjavalar «aýrýynyń» emin tabýǵa jón siltegen Qazaqstan Prezıdentiniń kóregendiliginen basqa áriptesteri úlgi alsa ıgi. Áıtpese, Jer-Ana álemtapyryqqa aınalýy ábden yqtımal.
Reseı Memlekettik dýmasynyń depýtaty Maksım Shıngarkın óz eliniń senimdi odaqtasy sanalatyn Qazaqstan basshysynyń Ortalyq Azııada Iаdrolyq qarýsyz aımaq qurý týraly usynysynyń utymdylyǵyna tántiligin aldyńǵy kezekke qoıdy. Onyń oıynsha, búginde áskerı bazalardan aıaq alyp júrgisiz Eýropada osyndaı alańsyz tirlik aımaqtaryn qursa, quba-qup. Endigi jerde Nursultan Nazarbaevtyń saıasat sahnasyndaǵy zor bedeli osynaý shetin istiń sheshimin tabýǵa septigin tıgizse ǵanıbet bolar edi.
Reseı Beıbitshilik qorynyń tóraǵasy Leonıd Slýskıı jahandyq deńgeıdegi ǵaqlııa esepti Nazarbaev manıfesin talqylap qana qoımaı, odan taǵylym alý kerektigin jetkizdi.
KSRO Memlekettik syılyǵynyń 1982 jylǵy laýreaty, kórnekti ǵalym Oleg Kýznesov Qazaqstannyń antııadrolyq aksııasy adamzat úshin asa mańyzdy bolǵandyqtan ony tek qoldaý, qýattaý qajettigin aıta kele, ıadrolyq fızıka ǵylymyndaǵy ǵalamat jańalyqtar ǵalamsharlyqtardyń ıgiligine paıdalanylýǵa tıistigin jınalǵandardyń qaperine saldy. Iá, ǵulamalardyń ǵajaıyp eńbeginiń eskerýsiz qalmaǵany jón-aý. Bul rette, atomdy beıbit maqsattarǵa paıdalaný baǵytynda Qazaqstanda atqarylyp jatqan aýqymdy sharýalar jeterlik.
BUU-nyń Máskeýdegi aqparattyq ortalyǵynyń dırektory Vladımır Kýznesov 29 tamyz tarıh betine altyn áriptermen jazylǵanyn, oǵan Nursultan Nazarbaev ólsheýsiz úles qosqanyn, jahandyq deńgeıdegi jaqsy bastamanyń baıandy bolýǵa laıyq ekendigin iltıpatpen atap ótti.
Máskeý tórindegi máslıhat barysynda Qazaqstan men onyń Kóshbasshysynyń atyna basqa da jyly pikirler kóp aıtyldy. Otany týraly oda aıtylǵanyn kim jek kórsin. Biz de solardy estigen saıyn marqaıyp, elge Reseı astanasynan rıza kóńilmen attandyq.
Talǵat BATYRHAN,
«Egemen Qazaqstan» –
Máskeýden