«Qytaı sıaokandy qalyptastyrýǵa kiristi»

Qytaıda Ortalyq Azııa, so­nyń ishinde Qazaqstandy jan-jaq­ty zertteıtin iri-iri degen 20 shaq­ty ǵylymı-zert­teý ınstıtýttary, ortalyqtary men qaýym­das­tyq­tary bar. Shahrat NURYShEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń QHR-daǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi: – Qazaqstan men Qytaı ara­syndaǵy dıplomatııalyq qaty­nas­tardyń ornaǵanyna shırek ǵasyrǵa qadam basty. Ekijaqty baılanystardyń qazirgi deńgeıin qalaı baǵalaısyz? – Qytaı Halyq Respýblıkasy – Qazaqstannyń táýelsizdigin moıyn­daǵan alǵashqy memleket­ter­diń biri. Búginde eki memleket ara­sy­n­­daǵy qatynastar strate­gııa­lyq árip­testiktiń jańa kezeńine qadam basty. Bul, árıne, Qazaqstan Pre­zıdenti N.Nazarbaevtyń QHR Tóraǵasy Sı Szınpınmen jáne onyń aldyndaǵy Qytaı basshylarymen ortaq til tabysa bilýiniń tikeleı nátıjesi. Eki aradaǵy qol jetkizgen jetis­­­tik­terge toqtalsaq, shekara má­se­­lesiniń tolyq sheshilýin, Qytaı­­­dyń ıadrolyq klýbtyń basqa múshe­lerimen birge Qazaqstanǵa qaýipsiz­dik kepilin berýin, transshek­ara­lyq ózender boıynsha ekijaqty kelissózderdiń bastalýyn, kólik-tranzıt salasyndaǵy iri jobalardy iske asyrý, energetıkalyq ynty­maqtastyqtyń damýy jáne eko­nomıkalyq baılanystardyń serpin­diligin aıryqsha atap ótýge bolady. Sońǵy jyldary saıası baǵyttaǵy yntymaqtastyq ta joǵary deńgeıde damyp keledi. Qytaı tarapynyń Qazaqstannyń kandıdatýrasyn BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine saılaý kezinde qoldaýy, Elbasynyń bastamasymen qurylǵan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne se­nim sharalary jónindegi keńeske tór­aǵa­lyǵy, Álemdik jáne dástúrli din­der kósh­­basshylary sezine bel­sen­di qa­ty­sýy osy baǵyttaǵy baılanys­tyń bel­sendi damyp kele jatqanyn bildiredi. – Qytaı Tóraǵasy Sı Szın­pın Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevty ústi­mizde­gi jyldyń 4-5 qyrkúıeginde Hanch­joý qalasynda ótetin «úlken jıyrmalyq» (G20) elderiniń sammıtine qatysýǵa shaqyrdy. Sammıtte Qazaqstan jaǵy qandaı bastamalar usynady dep kútilýde? – Birinshiden, G20 jabyq klýb ispetti. Onyń jumysyna tereńirek nazar aýdarsańyz, Elbasynyń nelik­ten G-Global alańyn qurýdy usyn­ǵanyn jaqsy túsinesiz. Onyń ju­my­syna tek sanaýly memleketter men dúnıejúzilik uıymdar qaty­syp, álem ekonomıkasyna, qarjy júıe­sine, ınvestısııalyq jaǵda­ıy­na tikeleı áser etetin sheshimder qabyldaıdy. G20-ǵa tóraǵalyq etýshi mem­leket oǵan qalyptasqan dás­túr boıynsha shaqyrylatyn múshe jáne baıqaýshy elder, Ońtús­tik-Shyǵys Azııa elderi ynty­maq­tas­tyǵy qaýymdastyǵy (ASEAN), Afrıkalyq odaq jáne Afrıkany damytý múddesindegi jańa serik­tes­tik uıymy sııaqty túrli óńir­lik qury­lymdarǵa tóraǵalyq ete­tin mem­leketterden basqa, óz erki­men eki memleketti ǵana qo­naq retin­de sha­qy­ra alady. Qytaı óz tań­daýyn Qazaq­stan men My­syrǵa jasady. Bul da bolsa, El­basy­nyń hal­yq­ara­lyq saıasat arena­syn­daǵy jo­ǵa­ry bedeli men bıik abyro­ıynyń kór­setkishi. Hanchjoý qalasyndaǵy basqosý jahan­dyq ekonomıka men qarjy jú­ıe­si úshin eń mańyzdy is-shara­lar­dyń biri bolmaq. Onyń ju­my­sy­na tórt­kúl dúnıe nazar aýda­ra­­ty­ny­na kú­mán joq. El­basy, ál­bet­te, tyń bast­­a­malaryn orta­ǵa salyp, bas­qa mem­leket bas­shy­lary­men jahan­dyq eko­­nomı­kalyq jaǵ­daı jáne qar­­jy daǵ­­darysynyń zar­dap­tary­men kúre­sý týraly pikir almasaty­ny sózsiz. – Elimizdiń munaı-gaz sek­toryn­­­da Qytaıdyń úlesi artyp kele­­di, al ol eldegi qazaq­stan­dyq úles óz deńgeıinde emes degen pikir­ler bar. Bul jóninde ne aıtar edińiz? – Ulttyq banktiń resmı derek­terine súıensek, 2016 jyl­dyń 31 naýryzyndaǵy aqparat boıyn­sha Qazaqstanǵa jalpy somasy 199,5 mlrd AQSh dollary kóleminde shetel­dik ınvestısııa tartylǵan. Sonyń ishinde Qytaıdan kelgen ınves­tı­sııa kólemi 14,7 mlrd dollardy qurap, ol bizdiń sheteldik ın­ves­torlar ishinde tórtinshi memle­ket bolyp tabylady. Birinshi oryn­da Nıderland (62,9 mlrd dollar), ekinshi orynda Ulybrıtanııa (25,8 mlrd dollar), úshinshi orynda AQSh (24,5 mlrd dollar) tur. Halyq­ara­lyq statıstıkada jeke kór­setile­tin Qytaıdyń Gonkong Ar­naıy ákim­shilik aýdanynan tar­tyl­ǵan ınves­tı­­sııa kólemi 5,26 mlrd dollar sha­ma­­syn­da. Al dál osy merzimde Qazaq­stan­nyń Qytaıǵa salǵan ınvestısııa­sy 3,24 mlrd dollardy qurap otyr. Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» dep atalatyn strategııasyna kiretin «Jibek jolynyń ekono­mı­kalyq beldeýi» jáne «XXI ǵa­sy­r­daǵy Teńiz Jibek joly» sııaqty bastamalary, bir jaǵy­nan, basqa memleketterdiń qajet­ti­lik­­terine sáıkes jańa ınf­ra­­qury­­lymdar men óndiristik kásip­oryn­daryn ashýǵa kómektesse, ekin­shi jaǵynan, Qytaıdyń tehnologııalaryn, qural-saımanyn, qarajatyn, eń­bek kúshin syrtqa shyǵarý arqy­ly ishki máselelerdi sheshýdi já­ne Qytaı­dyń turaqty damýyn qam­ta­ma­syz etýdi kózdeıdi. Osy oraıda Qazaqstan úshin kór­shi memlekettiń múmkinshi­lik­­­terin utymdy paıdalana otyryp, ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damýy­myzdyń maqsattarymen ush­tas­tyrý arqyly Qazaqstan aýma­ǵyn­da jańa kásiporyndar ashý men ón­di­rilgen ónimdi Qytaı­ǵa shyǵarý ar­qyly ekijaqty ekonomıkalyq qa­ty­­­nas­tardy jáne ınvestısııalyq yn­ty­­maqtastyqty ilgeriletýge bolady. Elimizde sońǵy eki-úsh jyl ishin­de et, bal, un sııaqty daıyn ónim­der­di Qytaı naryǵyna shyǵarýǵa ba­ǵyt­­talǵan keshendi jumys júr­gizilip ja­­tyr. Karantındik-vete­rınarlyq ta­lap­­tarǵa qatysty ruqsat alynǵan soń, otandyq ónim jaqyn arada qy­­taı­­­lyq tutyný­shy­larǵa jetýi múmkin. Bıylǵy jyldyń qańtar-shilde aılary aralyǵynda Qytaıǵa 216,6 myń tonna astyq eksporttaldy. Jyl­dyń aıaǵyna deıin osyndaı qar­qyn saqtalatyn bolsa, onda 2014 jyl­ǵy 251 myń tonnaǵa jetken eń bıik kórsetkishten edáýir artýy yqtımal. – Qytaıdyń demografııalyq ósimi ulan-baıtaq jeri bar, biraq halyq sany az elderge qaýip tóndir­­meı me? – Shyndyǵyn aıtý kerek, bizde Qytaıǵa qatysty neshe túrli fobııa bar. «Halyq sanymen-aq jaý­lap alady», «alyp eldiń ekono­mı­­­ka­sy da­my­ǵan saıyn biz­diń eko­nomıka qul­dy­raıdy», «salǵan ınvestısııalary men bergen nesıeleri ósken saıyn táýel­siz­di­gi­mizge qaýip kúsheıedi» degen pikir­ler jıi aıtylady. Bir ja­ǵy­nan, halqymyzdyń atalǵan suraq­tarǵa erekshe nazar aýdaratyny qýan­tady, óıtkeni otansúıgish azamat­tary­myzdyń bar ekendigin kórse­tedi. Ekinshi jaǵynan, osy qorqynysh­tarǵa boı aldyryp, kórshi memleketpen qarym-qatynasty tejeý durys sheshim bolyp shyqpaıdy. Búkil shekaramyzdyń boıyna taǵy bir uly qorǵan turǵyzyp, kórshi memleketten irgeni aýlaq sala almaımyz ǵoı. Qaıta Qytaıdyń damý bary­syna tereń saraptama jasaý ar­qy­ly onyń tıimdi jaqtaryn utymdy paıdalaný ózimizge tıimdi bolmaq. QHR Bas týrızm basqarmasynyń málimeti boıynsha, 2015 jyly shetelge shyǵyp, saıahattaǵan Qytaı azamattarynyń sany 120 mln adamdy quraǵan. Olar saıahat jasaǵan memleket­terde 160 mlrd dollardan astam qar­jyǵa túrli taýarlar satyp alyp, qyz­metterin paıdalanǵan kórinedi. Sol sebepti dúnıe júzinde qytaılyq týrıs­terdi meılinshe kóbirek tartý el qazynasyna, orta jáne shaǵyn bız­­­neske paıda túsirý­diń negizgi kóz­deri­­niń biri sanalady. Olaı bolsa biz de tý­rızmdi damytý ar­qyly qazyna qor­jy­nyn­a qomaqty úles qosýymyzǵa bolady. Al qytaılyqtardyń shetelge kóshý máselesine keletin bol­saq, olardyń eń jıi qonys aýdara­tyn memleketteri – AQSh, Kana­da, Avstralııa, Jańa Zelandııa, Ońtús­tik-Shyǵys Azııanyń damyǵan memleketteri. Olar osy elderde jyl­jymaıtyn múlik satyp alýǵa, balalaryn oqytýǵa, bıznesterin damytýǵa yntaly. – Qytaı ınvestorlarynyń aýyl sharýashylyǵyna ınvestısııa salýǵa múddeli ekeninen habardarmyz. Olar qandaı ónimder óndirýge yqylas tanytyp otyr? – Qytaılyqtardyń sońǵy kezde Qazaqstanda ósirilgen jáne óńdelgen ónimderge qyzyǵýshylyǵy artyp otyrǵandyǵyn aıtýǵa bolady. О́ıtkeni Qytaı 1,5 trln AQSh dollary kólemindegi azyq-túlik naryǵynyń qajettilikterin qana­ǵattandyrý úshin shetelderden qosymsha ónimderdi tasymaldaýǵa májbúr. Mysaly, 2014 jyly shetelden 580 myń tonna et, sonyń ishinde 297 myń tonna sıyr etin jáne 282, 8 myń tonna qoı etin tasy­maldaǵan. Sondyqtan da qytaı­­lyq kompanııalar Qazaq­stan­­da aýyl sharýashylyǵy ónim­de­rin óńdeıtin birlesken zaýyttar salý­ǵa, óndirilgen ónimdi Qytaıǵa jáne basqa kórshi memleketterge ek­sport­­taýǵa daıyn otyr. Sonyń ishin­­de et, ósimdik maıy, tomat, un, soıa ón­dirýge erekshe yqylasty eke­ni kórinedi. Zaýyttar salynatyn bol­­sa, onda negizinen qazaqstandyq aza­­­mat­­tar jumys isteıdi jáne óń­deletin ónimderdiń barlyǵyn jerg­­i­­lik­ti dıqandardyń qolymen ósiredi. – Ústimizdegi jyly eki el ara­syn­­daǵy saýda aınalymy azaı­­ǵany baıqalady. Buǵan álem­­dik qarjy daǵdarysy sebep bol­ǵany belgili, al bizdiń bil­gimiz kele­­tini eki aradaǵy saýda aına­ly­­­my qanshalyqty deńgeı­de tómendedi? – 2015 jyly Qytaıdyń syrtqy saýda aınalymy 3,95 trln AQSh dollaryn qurady, bıylǵy jyldyń qańtar-maýsym aralyǵynda bul kórsetkish 1,71 trln dollar (-8,8 paıyz) boldy. Qazaqstan Respýblıkasy Qar­jy mınıstrligi memlekettik ki­ris komıtetiniń málimeti boıyn­sha, 2015 jyly ekijaqty saýda aı­na­­­ly­mynyń kólemi 10,6 mlrd dollar bolyp, 2014 jylmen sa­lys­­tyr­ǵanda 34,8 pa­ıyzǵa tómen­degen. Ústimizdegi jy­ly qańtar-maýsym aralyǵynda bul kórsetkish 3,65 mlrd dollar bolyp, odan ári tómendeı túsýde. QHR Bas keden basqarmasynyń málimeti boıynsha, 2015 jyly ekijaqty saýda kólemi 14,2 mlrd dollardy (-36,6 paıyz) qurady. Bıyl­ǵy jyldyń birinshi jarty jyl­dyǵy boıynsha bul kórsetkish 5,6 mlrd dollar (-20,1 paıyz) ǵana bolyp otyr. Ekijaqty saýda aınalymy tómen­­­deýiniń sebebi, birinshiden, Qazaq­­­­­stannyń eksportqa shyǵara­tyn negizgi ónimderine baǵalardyń túsýin­­de, ekinshiden, jalpy Qytaı eko­­no­mıkasy damý qarqynynyń báseń­­deýinde jatyr. Eki aradaǵy ındýstrııalyq-ınnovasııalyq salada ózara tıimdi áriptestiktiń de mańyzy zor. Qazirgi tańda eki memleket arasynda mashına jasaý, hımııa ónimderin shy­ǵarý, metall óńdeý, metallýrgııa, ınfraqurylym salý, elektr energetıkasy, munaı óńdeý jáne jeńil óner­kásip salalaryn qamtyǵan soma­sy 26 mlrd AQSh dollarynan asatyn 51 jobany iske asyrý kóz­­delýde. Bul jobalar iske qo­syl­­ǵan soń ekijaqty saýdanyń qury­­­ly­myn jaqsartýǵa jáne saýda aı­na­lymyn arttyrýǵa septigin tıgizetini sózsiz. – Kórshi el ekonomıkasynyń qarqyndy damýy álem sarap­shylarynyń nazaryn aýdartyp, jiti qadaǵalaýynda otyrǵany málim. Jalpy, Qytaıdyń sıaokandy qalyptastyrýǵa qatysty tájirıbesine toqtala ketseńiz. – Kórshimizdiń ekonomıkalyq damýy sońǵy 25 jyl ishinde eki sandy qarqynmen damyǵan bolsa, ótken jyly ol 6,9 paıyzdy qura­dy, al ústimizdegi jyldyń biri­n­­shi jartysynda kórsetkish budan da sál tómendep, 6,7 paıyzǵa deıin tústi. Eger buryn Qytaı eko­nomı­kasy negizinen eksportqa baǵyt­tal­ǵan bolsa, qazir negizgi kúsh ishki sura­nys­ty arttyrýǵa jum­salyp, sura­nys pen usynys ara­syndaǵy tepe-teńdikti saqtaý máse­lesine basa kóńil bólinýde. Soń­ǵy kezde ósim­niń basym bóligi qyz­met kórsetý sala­sy­nyń damýyna táýeldi bolyp otyr. Qytaıdyń XIII besjyldyqtaǵy (2016-2020 jyldardaǵy) damý josparyna sáıkes, jyl saıyn kem degende 10 mln adamǵa jumys ornyn ashý jolymen ekonomıkanyń ósý qarqynyn 6,5-7 paıyz arasynda qamtamasyz etý kózdelgen. Tek osy kórsetkishter iske asyrylǵan kezde ǵana, Qytaı úkimeti men kommýnıstik partııasy «sıaokan» dep atalatyn orta aýqatty qoǵam qurý, bylaısha aıt­qanda, orta tap qurý jónindegi qoıyl­ǵan maqsattaryna – ishki jal­py ónimniń kólemin 13,8 trln dol­larǵa jetkizý arqyly adam basyna shaq­qanda IJО́ kórsetkishin 10 myń AQSh dollaryna deıin arttyra alady. – Elbasynyń 2014 jyly mamyr aıynda QHR-ǵa sapary sheńberinde 2011-2014 jyldary Transshekaralyq ózenderdi sý bólý jónindegi tehnıkalyq jumystar josparyn júzege asyrýdy aıaqtap, kelisimniń jobasyn qaraýdy jáne kelisýdi 2015 jyly bastaıtyny aıtylǵan edi. Memleketaralyq kelisimde ilgerileýshilik bar ma? – Eki memleket arasyndaǵy 24 úlkendi-kishili ózenniń sýyn bólý máselesi boıynsha qurylǵan arnaıy úkimetaralyq birlesken komıssııa búgingi kúnge deıin óziniń 13 otyrysyn ótkizdi. Komıssııa mú­she­leriniń ári qıyn, ári jaýapty eńbeginiń nátıjesinde sý sa­pa­­sy, tótenshe jaǵdaılar kezin­de dereý aqparattandyrý, ǵyly­mı-zert­teý jumystaryn júr­gizý, gıd­ro­logııalyq jáne gıdrohı­mııa­lyq derektermen almasý, birlesken gıdrotoraptar salýǵa qatysty bir­­qatar úkimetaralyq nemese vedoms­tvo­­ara­lyq kelisimderge qol qoıy­lyp, sý bólý jumysyna negiz jasaldy. Komıssııanyń qaramaǵynda turaq­ty túrde jumys isteıtin úsh ar­naıy jumys toby bar. Sonyń ishi­ndegi bireýi transshekaralyq ózenderdiń sýyn bólý jónindegi kelisim jobasyn qarastyrý jáne kelisý jumysyna jaýapty. Atalǵan jumys toby 2015 jyldyń naýryzynan bastap eki otyrysyn ótkizip, eki taraptyń kelisim jobasy boıyn­sha usynystary men pikirlerin jınaq­tady. Kelesi, úshinshi otyrys osy qyr­kúıek aıynda Almatyda ótki­ziledi dep jos­parlanyp otyr. Onda kelisimniń ýaǵdalasqan qury­lymyna sáıkes qujattyń mátinin kelisý boıynsha qıyn ári jaýapty jumys júr­gizil­mekshi. Jalpy alǵanda, eki tarap bul jumystyń ońaı bolmaıtynyn túsinedi, biraq ózara múddelerdi eskere otyryp, ortaq mámilege kelý múm­kin dep paıymdaıdy. – Alyp memleketpen kórshi bolǵannan keıin bir-birimizdi tereń zerttep, tanyp-bilý zańdy­lyq. Bul jaǵynan alǵanda Qytaı­daǵy ǵy­lymı-zertteý orta­lyq­tary bel­sen­di jumys isteıtin kórinedi. Al biz al­paýyt kórshimizdiń baǵyt-baǵ­da­ry­­nan qanshalyqty habardar­myz? – Shynyn aıtsaq, Qytaı qudaıy kórshimiz bolǵanymen, bizdiń ol týraly biletinimiz áli de bolsa az. Mysaly, Qytaıda Ortalyq Azııa, so­nyń ishinde Qazaqstandy jan-jaq­ty zertteıtin iri-iri degen 20 shaq­ty ǵylymı-zert­teý ınstıtýttary, ortalyqtary men qaýym­das­tyq­tary bar. Sońǵy kezde «Bir beldeý, bir jol» strategııasyn iske asyra bastaǵaly beri zertteý oryndarynyń sany 50-den asqan. Olar bizdiń áleýe­ti­miz ben múmkindigimizge qanyq. Ár jasaǵan qadamymyz ben qabyldaǵan sheshim­derimizdi jan-jaqty zertteý ar­qyly óz úkimetine Qazaqstanǵa qatys­ty bolashaqta saıasatty qaı ba­ǵyt­ta júrgizý qajettiligi týraly naq­ty usynystar beredi. Elimizge Qytaı­dyń saıasatyn, ekonomıkasy men túrli bastamalaryn júıeli túr­de tereń zertteıtin biregeı orta­­lyq qa­jet. Sondyqtan da meniń piki­rim­­she, Qytaı­men uzaq mer­zimdi stra­tegııalyq áriptestikke negiz­­­del­­gen tatý kórshilik qatynas­tar­dy utymdy ári tıimdi damytý maq­satynda úlken bir, múmkindik bolsa, birneshe qytaıtaný ortalyq­taryn ashý, sondaı-aq ony tıisti qarajat jáne kadrmen qamtamasyz etý máselesine erekshe kóńil bólgen oryndy bolar edi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Gúlbarshyn SABAEVA, jýrnalıst, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin