О́geılikke ózimiz salyp júrgen joqpyz ba?

(«Egemen Qazaqstan», «Maıysqaq mátinder». 23 tamyz, 2016 jyl) «Egemenniń» kóp jyldan bergi turaqty oqyrmanymyn. Gazet betterinde jurtshylyq kókeıinen shyǵatyn tanymdyq maqalalar júıeli jarııalanatyndyqtan, ár sanyn taǵatsyzdana tosamyn. Urpaq tárbıesine qatysty únqatýlarym arakidik jaryq kórip júr. Osyndaǵy qalam ıeleriniń maqalalaryn úlken súısinispen oqýshy edim. Qarashash Toqsanbaıdyń «Tolǵandyrar taqyryp» degen aıdarmen berilgen «Maıysqaq mátinder» degen maqalasy maǵan úlken oı salyp, qolyma qalam alýǵa týra keldi. Qalamy júırik jýrnalıst qudireti kúshti ónerdiń búginde qoljaýlyqqa aınalyp bara jatqanyn úlken ókinishpen aıta otyryp, qazirgi aıanyshty haline qynjylady. Jalǵyz ásem ánimiz ǵana ma, sahnadan ysyrylyp, sanamyzdan bulbul ushyp bara jatqan? Men máseleni keń aýqymda qozǵaýdy jón kórip otyrmyn. Qanshama ulttyq qundylyqtarymyz aıaqqa taptalyp, qazaqy qalpymyzdan aıyrylyp jatyrmyz. HHI ǵasyr nebir tehnıkalyq, áleýmettik jańalyqtarǵa toly ekenin joqqa shyǵara almaıtynymyz aıdan anyq. Áıtse de... Bizdiń atalarymyz ben ájelerimiz qalta telefonnyń ne ekenin bilmeı ótse, búgingi kúnniń qarııa­lary ul-qyzdarymen, nemerelerimen qolma-qol habarlasyp, jańalyq-habardy lezde biledi. Mundaı jetistikterge, árıne, qýanasyń. Alaıda, atadan balaǵa jalǵasyp kele jatqan dástúrlerimiz ben adamgershilik, mádenı asyl qasıetterimizdiń kózden tasa qalyp, tarıh qoınaýyna enip bara jatqanyna kóńil qulazıdy. Osyndaıda ákemniń aıtqan bir áńgimesi esime túsedi. 5-6 jastaǵy oıyn balasy bolsam da, kókeıimde jattalyp qalypty. Birde sot baýkespe urynyń qylmystaryn moınyna qoıyp, uzaq jylǵa túrmege qamaýǵa úkim shyǵarady. Ol aqyrǵy sózinde «pıatachok zagýbıl» deıdi. Sýdıa onyń ne aıtqanyn túsinbeı qalady. Sonda ol mektepte oqyp júrgende kórshi balanyń bes tıyn kúmisin urlap alǵanyna, sodan bergi ǵumyry las ispen bylyǵyp, aqyry túbine jetkenine qatty ókinish bildiripti. Ákemniń áńgimesinen jaman ádetterdiń nege ákelip soqtyratynyn bil. Erinbeseń, óz kúshińe senseń, baılyq ta, dáýlet te, baqyt ta bolady, degen paıymdy uqtym. Búgingi kúni jelkildeı ósip kele jatqan jas urpaq arzan elikteýlerden asa almaı júrgeni ókinishti. Kúni boıy ınternet degen «pálege» jelimshe jabysyp alyp, oı-sanasyn ábden sútteı uıytyp, bıletip alǵan. Besikten beli shyqpaı jatyp, qoldaryna bir-bir qalta telefon ustap alǵandary shoshyndyrady. Oǵan «áı der áje, qoı der qoja» bolmaǵannan keıin jaman taǵylym jaýynnan keıingi sańyraýqulaq qusap qaptamaǵanda qaıtedi? Munyń bárin jahandaný dáýirine ysyra salyp, «sýdan taza, sútten aq bolý» op-ońaı. Kúnshyǵys eli adamzattyń órkenıet úrdisinen qalyp jatyr dep eshkim aıta almaıdy. Soǵan qaramastan, Japonııada ulttyq qundylyqtarǵa erekshe basymdyq berilip, bala kishkentaı kezinen ata-baba tálimderine qanyǵyp ósedi. О́ıtkeni, ulttyq dástúrler joıylsa, urpaq arasyndaǵy sabaqtastyqqa, jalǵastyqqa zor qaýip tónetinin japon halqy jaqsy túsinedi. Sol sebepti, ulttyq tálim-tárbıe memle­ket­tik ıdeologııanyń basty ustanymy retin­de tańdap alynýy jaıdan-jaı emes. Soǵys ýaqytynyń ózinde «Bári de maıdan úshin, bári de jeńis úshin!» uranymen bilek sybana eńbek etken úlkender adamgershilik, izgilik qasıetterdi boıymyzǵa sińirýdi bir sát te esten shyǵarǵan emes. Máselen, bireýdiń jalǵyz sıyry buzaýlasa, úı ıeleri ýyzyn jetkeninshe kórshi-qolańǵa taratyp beretin. Munyń arǵy jaǵynda birlikke, uıymshyldyqqa jeteleý qaǵıdaty jatqanyn qazirgi jastar bilse, jamandyqqa boı aldyrmas edi. О́tkennen sabaq, ǵıbrat ala bilý – ónegeniń bir túri. Qustyń sútinen basqanyń bári bola tura, qudaıyn umytyp, astamshylyqqa boı uryp jatatynymyz ótirik emes. Kórshi men kórshi aralaspaıtyn, esik ashpaıtyn, hal-jaǵdaı suraspaıtyn boldyq. Ony kórip ósken jetkinshek qandaı tálim almaq? Erterekte sonaý Almatydan áıgili ártister kelip, astyq saqtaıtyn qoımalarda konsert qoıatyn. Búgingideı kólik tasqyny joq. Aýdan ortalyǵynan ógiz jekken arbalarmen ákeletin. El ishindegi joqtyqty, tarynshylyqty kórip-ósken aǵa urpaq eńbektiń, mańdaı terdiń, bir úzim nannyń qadirin bilgenimen, keıingi urpaq bardyń qadirin baǵalaı almaıtyny nelikten? Álde «zaman qıyndyǵyn» syltaý etip, qara bastyń «amandyǵyn» ǵana qýalap ket­kenderi me? Qazirgi aıtatyn ánderi dan­dyraq: «Sen qaıda bara jatyrsyń? Meni de sońyńnan ala ket», degen sekildi arzan shýmaqtar, mánsiz mátinder... Kıgen kıimderi de olpy-solpy. Bular halqymyzdyń atam zamannan bergi saltyn, mádenıetin bilse, mundaı «qoıyrtpaqtarǵa» jol bermes edi. О́zimizdiń tańsyǵymyzdy kózge ilmeı, ózgeniń qańsyǵyna elikteýshilikten týǵan mundaı jaman ádetterdiń qaraqurttaı qaptap bara jatqany jasyryn emes. Jartylaı jalańash ánshilerdiń «ónerin» tamashalamaq túgili eki qulaǵyńdy basyp, qashyp shyqqandaı bolasyń. Esimde, qazaqtyń alyp tulǵalarynyń biri Ilııas Omarov Mádenıet mınıstri bolyp turǵanda qanshama óner tarlandaryn qapysyz tanyp, qamqor bolǵanyn sanamalap aıtýdyń ózi qıyn. Parlament depýtattary úshin jastar tárbıesine bir kisideı atsalysyp, telearnalardaǵy atys-shabys, kisi óltirý sekildi nebir zorlyq-zombylyqty nasıhattaıtyn serıaldarǵa tosqaýyl qoıatyn zań normalaryn qabyldaý sonshalyqty qıyn ba? Q.Toqsanbaı jazǵandaı, sanany ýlaǵan ondaı keleńsizdikti keleshekte qalaı joıý kerek, solqyldaǵan jas shybyq úshin neniń paıdaly, neniń zııandy ekenin qalaı jetkizýge bolady degen kóńildegi alańdy kóppen bóliskenge ne jetsin. «El ishi – altyn besik» dep óbektep jatamyz. Qazir osy sóz aqylǵa qonymdy, sanaǵa syıymdy ma? Kesip aıtý qıyn. О́ıtkeni, qazaq eldi mekenderiniń qatary seldirep, qazir shamaly úıden ǵana turady. Kezinde shaǵyn aýyldardyń bolashaǵy joq, kúńgirt degen syltaýmen mektepter, balabaqshalar jabylyp tyndy... Áleýmettik, rýhanı salalarda oryn alǵan oralymsyzdyqtar men keleńsiz­dikterdi kóre otyryp, óskeleń urpaqty ógeı­likke ózimiz salyp júrgen joqpyz ba degen de oıǵa kelesiń. Jaqsylyq YSQAQOV, Soltústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty, eńbek ardageri PETROPAVL