Tarıh dóńgelegi men taǵdyr daýylynyń kesirinen ala baǵannyń ar jaǵynda qalǵan aǵaıynnyń atajurtqa oralyp, týǵan jerde týyn tigýdiń qamyn jasap jatqanyna talaı jyldyń júzi bolǵan.
Sodan beri Úkimet tarapynan kósh-kerýenniń júgin jóndep, baǵytyn aıqyndaıtyn talaı mańyzdy sharalar qabyldandy. Qandastardyń kóbirek oralýyna kedergi keltirgen jaıttar da joq emes. Qalaı bolǵanda da, elimiz táýelsizdik alǵan eleń-alań jyldardan bergi aralyqta О́zbekstan, Qytaı, Mońǵolııa, Reseı, Iran, Túrkııa syndy elderden 1 mıllıonǵa jýyq qandasymyz atamekenge taban tirep, tııanaq tapqanynyń ózi kóńilge medeý.
Sheteldegi qandastardyń atamekenge aǵylýy bıyl erekshe qarqyn alǵany baıqalady. Nege? Burnaǵy jyldarda da shekarany eshkim jaýyp tastaǵan joq, kedende qandastardyń keýdesinen ıterip, kóńilin qaldyrǵan da eshkim bolmaǵan. Olaı bolsa, dál bıyl qazaq kóshiniń qarqyn alýyna ne yqpal etti? Oǵan yqpal etken basty faktor – ótken jyly kóshi-qon máselesine qatysty tıisti zańǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar.
Bul zańnyń jaı-japsaryn jalpaq tilmen túsindire keteıik. 2015 jyldyń qarasha aıynda Elbasy «Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamalyq aktilerine halyqtyń kóshi-qony jáne jumyspen qamtylýy máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıǵan bolatyn. Bul qujat burynǵy kóshi-qonǵa qatysty zańnamalardan ózgerek. Solardy sanamalaı ketsek, birinshiden, atajurtqa kelgender qonystanǵan óńirlerine qaramastan, oralman mártebesine ıe bolady. Turǵylyqty ómir súrýge ruqsat alǵannan keıin 1 jyl merzimde eldiń terezesi teń, quqy da kem emes azamat atana alady.
Taǵy bir aıta keterligi, elde turýǵa yqtııarhat alý úshin ulty qazaqtardan tólem qabiletin rastaý talap etilmeıdi. Shyny kerek, elge oralýǵa nıettengender úshin aıtarlyqtaı qolbaılaý bolǵan máselelerdiń biri osy edi, onyń sheshimin tapqany týraly áleýmettik jelide súıinshi suraǵan jandar da boldy.
Úshinshiden, Úkimet belgilegen óńirlerge qonystanǵan jaǵdaıda olardyń kólik shyǵyny óteledi, qyzmettik úı nemese baspana berý jaǵy da qarastyrylady. Kólik shyǵyny ár úıdiń otaǵasy úshin 50 aılyq eseptik kórsetkish, ıaǵnı 106 myń teńgeden asatyn qarjyǵa teń. Odan bólek, otbasynyń árbir múshesi úshin 35 AEK mólsherindegi qarajat taǵy bar. Qysqasy, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar, Aqmola, Batys Qazaqstan, Atyraý, Shyǵys Qazaqstan syndy oblystarǵa kóshemin degender kómeksiz qalmaıdy. Eń bastysy – nıet bolsa bolǵany.
Alystan kelgen aǵaıyn buryn azamattyq pen áleýmettik kómekke qol jetkizý úshin qujat jınap qajıtyn, ańǵaldary deldaldarǵa jem bolatyn. Qazir qaǵazbastylyqtan qutyldy. Oralman mártebesin ala salysymen jeke sáıkestendirý nómirin de ıelenip, balalaryn mektep pen balabaqshaǵa qınalmaı ornalastyrýda. Zeınetaqy jarnasyn, áleýmettik tólemder aýdarý syndy jumystar da ońaı sheshilmekshi.
Qazir kósh basyn elge túzegender menshikterindegi múlki, kólikteri kelgende qańtarylyp qalady-aý dep qam jemeıdi. Keden kodeksi talaptarynda olar tıisti tólemderden bosatylǵan.
Qysqasy, kóship kelemin degen janǵa kómek berilip otyr. Alǵashqy nátıjesi de jaman emes. Sóz basynda qandastardyń atajurtqa asyǵýy qarqyn alǵany týraly aıtqan edik. Aıtqanymyz dáleldi bolýy úshin sońǵy birneshe jyldaǵy jáne bıylǵy kórsetkishti qatar qoıyp qarastyraıyq. Sonymen, Eńbek, áleýmettik qorǵaý jáne kóshi-qon komıtetinen alǵan derekterge kóz júgirtsek, 2011 jyly ala baǵannyń bergi betine 14 803 otbasy kóship kelipti. 2012 jyly – 15 myńnan astam, 2013 jyly 15 338 otbasy kelgen. Osy úsh jylda atamekenge taban tiregen qandastardyń jalpy sany 120 myńnan asyp túsedi. Alaıda, 2014 jyldan bastap kúrt quldyrap, 3 792 otbasy, ıaǵnı 8 247 adamǵa bir-aq kemigeni ókinishti. 2015 jylǵy kórsetkish budan da az. Osy kezeńde kóshi-qon saıasatyndaǵy keıbir olqylyqtar atamekennen tııanaq tabamyz dep nıettengen qandastarǵa kedergi keltirgen-di.
Endi, mine, kedergiler alynyp, kerisinshe, qoldaý sharalary kúsheıtildi. Eń bastysy, aǵaıyndar kedennen beri ótse bolǵany. Sonyń arqasynda kóshi-qonnyń qarqyny qaıta údep, bıylǵy jyldyń alǵashqy 6 aıynda-aq 6 840 otbasy shekaranyń bergi betine ótipti. Iаǵnı, 6 aıdaǵy kórsetkishtiń ózi 2014 jylmen salystyrǵandaǵydan anaǵurlym asyp túsip, 14 974 adamǵa artqan. 15 myńǵa tarta adamnyń 9 593-i – eńbekke qabiletti adamdar.
Bárin aıt ta, birin aıt, «О́z elinde ultan bolýdy» ańsaǵan aǵaıyndarymyz az emes. Ony Eńbek, áleýmettik qorǵaý jáne kóshi-qon komıtetine kelip túsip jatqan ótinishterden de aıqyn ańǵarýǵa bolady. Alystaǵy baýyrdyń tilegi men jergilikti zańnama úılesim tapqanyn eskersek, Qazaqstandy betke alǵan kósh-kerýenniń legi endi tolastamaıtyn shyǵar degen úmit basym.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»