Ataǵy alysqa ketken bir jazýshy aǵamyzdyń baz-bazynda, retti jerinde aıtyp qalatyn bir odaǵaı áńgimesi bar. «Kóbine óz-ózimmen, úndemeı júretinime, áldebireýlerdiń shamǵa tıetin qylyǵyna tıisti jaýap qata qoımaıtynyma, eshkimge daýys kóterip sóılemeıtinime qarap biraz jurt meni jýas dep oılaıtyn kórinedi. Joq, aǵaıyn, men jýas emespin, men – mádenıettimin», deıdi ol kisi.
Shynynda da eshkimge dórekilik tanytpaıtyn, qyldaı qııanaty joq, alys-jaqynnyń ala jibin attamaıtyn alǵaýsyz adamdarǵa jýas, momyn eken dep en taǵyp aıdarlap, aǵash atqa mingizip otyratynymyz ótirik pe? Sirá, dáp qazir aramyzda ondaı qoı aýzynan shóp almaıtyn sypaıylar sırek kezdesetin syńaıly. Onyń esesine qaı-qaı mekemede, saýda hám qyzmet kórsetý oryndarynda bolsyn, tipti kóshede de qaptap ketken dókir-dórekilikten, turpaıylyqtan aıaq alyp júre almaısyz. Munyń ózi myna zamanda adamnyń, ásirese qalt-qult etip jan baǵyp júrgen qarapaıymdardyń, qorǵansyz qarttardyń júregine júk túsirerin dáleldep jatý artyq.
Qazaqta «Tanymasyn – syılamas» degen bir mátel bar. Atadan qalǵan qaǵıda dep osyǵan súıene me, bir sharýany bitire qoımaqshy bolyp áldebir mekemeniń esigin ashsańyz da, nemese bas aýyryp, baltyr syzdap emhanaǵa kirseńiz de sýyq kózqaras, qatý qabaq, qatqyl jaýap, sizge degen júrek syzdatar, unjyrǵany túsirer iltıpatsyzdyq pen qurmetsizdik óńmenińizden ıterip, kóńilińizdi sý sepkendeı basyp tastaıtyn jaǵdaılar kóbirek kezdesip jatady. Qorlanasyz. Qoldan keler dármen joq. Tas qamalmen tóbelesesiz be? Tasbaýyrlyqqa amalsyzdan kónesiz, lajsyzdan sol dókirlerdiń zirkildegen aıqaıymen aıdaǵanǵa júresiz.
Aý, ádepsizdik pen dórekilik, tasyrlyq pen tasbaýyrlyq atam qazaqqa jat minez emes pe edi? «Túsi ıgiden túńilme» dep tanymaıtyndy qurmettep tórge shyǵaratyn qanymyzǵa sińisti baba dástúrimiz bar edi ǵoı. Ádep pen ıba, sypaıylyq pen syrbazdyq, minez baılyǵy adamnyń janyn sulýlandyryp, azamattyq kelbetin kórkeıtip turar álmısaqtan belgili ata qundylyqtarymyz emes pe? Endeshe, osyndaı qarapaıym ádep álippesinen jurdaı, ishki mádenıeti tómen qyzmetkerlerdiń ár salada, ásirese halyqqa qyzmet kórsetetin oryndarda kóbeıip bara jatýynyń sebebi nede? Osynyń ózi ári-beriden soń qoǵamdyq dertke, tezirek sóndirmese aınala-aýqymdy jalmaıtyn órtke aınalyp bara jatqandaı. Teginde osyndaı keleńsizdikti der kezinde baıqaǵan Elbasymyzdyń «100 naqty qadamnyń» birsypyra tarmaqtarynda qyzmet etıkasyn qatań saqtap, joǵary satyǵa jaqsarta kóterý qajettigin alǵa tartýy qoıyrtpaq tasqynǵa qoıylǵan tolaǵaı tosqaýyl dep bilsek kerek. Áıtpese, qaramaǵyndaǵylarǵa jaıdan-jaı zirkildep ursyp, otyrsa opaq, tursa sopaq qylyp, kóptiń kózinshe qorlap, boqtap-balaǵattaýǵa deıin baratyn bastyqsymaqtar sol otyrǵan oryndaryna laıyq pa? Solardy mádenıetti adam dep aıta alamyz ba? О́kinishke qaraı, ondaı kerden ketken, keýdesine nan pisken, órkókirek, ar jaǵynda túgi joq, shikireıgen shirenbeı, minezsiz basshylar álde de bolsa jeterlik. Osyndaı merezdiń tamyryna túpkilikti balta shabylatyn kúni týsa ıgi, alapesti qurtýdyń amaly tabylsa ıgi dep úmittenýden jazbaımyz.
Bile bilsek, ádep pen sypaıylyq, kishipeıildik pen ıba, syılastyq pen marhabatshyldyq adamnyń jan dúnıesin sulýlandyryp qana qoımaıdy. Bul bekzat qasıetterdiń, ıaǵnı adamı mádenıet pen kisiliktiń qaınar bulaǵy biz oılaǵannan áldeqaıda tereńde jatyr. Adamgershiliktiń tunyq aıdynyndaǵy iltıpattylyq, izgilik, meıirimdilik ár adamnyń jeke-dara minez baılyǵy ǵana emes, onyń ózi jatqan bir telegeı teńiz qazyna, ulttyq baılyqpen para-par degimiz keledi. Nege deseńiz, qaı adam bolsyn syılaǵannyń quly. Al tasyrańdaǵan minezsiz kókbet kimdi syılap jarytady? Demek, halyq ondaı iltıpatsyzdardyń aqyly qyzmetine júginbeıdi, taýaryn ala qoımaıdy, dúkenine kirmeıdi, emhanasyna barmaıdy. Naryq zamany men zańdylyǵy ádepke, jeke bastyń syrbaz mádenıetine shaqyrady. Bizdiń bir bekzat aǵamyz bar. «Shıpadent» atty úlken de máshhúr tis emhanasynyń ıesi. Osy emhanadan qashan kórseńiz de emdelýshiler úzilmeıdi. Tasy órge domalap tur. Almatydaǵy qazaq-túrik «Sema» klınıkasynda da solaı. Sonyń bir qupııasy kásibılikpen qatar dárigerleriniń kishipeıildiligi men ádeptiliginde jatyr. Naýqasty dáriden góri jyly sóz, qamqor janashyrlyq kóbirek emdeıdi. Naq osyǵan negizdelgen Túrkııanyń medısınalyq týrızmi qazirgi jahandyq naryq zamanynda óz elderine kól-kósir paıda túsirip jatyr. Bul rette olar kásibı joǵary biliktilik jáne ozyq tehnologııa, zamanaýı apparatýralarmen qatar, adamı ádep-iltıpatshyldyqty alǵa shyǵarǵan. Qazaqstannyń da medısınasy jaqsy damyp kele jatqanyna, sanatty dárigerler kóptep sanalatynyna daýymyz joq. Biraq bizdiń emdeý mekemelerinen janǵa medet jyly sózdi azyraq estımiz, quraq ushqan kishipeıildilikti azyraq kóremiz. Demek, olar adamı sıpatyn ózgerte almaı, baıaǵy tońmoıyndyqtan aryla almaı, jahandyq naryqqa beıimdele almaı jatyr. Árıne, bári birdeı emes, biraq basym kópshiligi. Sebebi, Qazaqstannan shetelge baryp emdelýshiler kóp, al shetten bizge kelip emdeldi degendi estimeppiz. Osy rette jahanǵa tanymal japondyqtardyń ulttyq brendteriniń biri izettilik ekenin nege eske almaımyz.
Olaı bolsa, ádep baılyǵynan, adamı mádenıet máıeginen aınymaıyq ta, aıyrylmaıyq ta, aǵaıyn.
Qorǵanbek
AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»