Qazandaǵy aıtýly sol kún
1991 jyldyń 2 qazany – Qazaq tarıhynda tuńǵysh qazaq azamatynyń ǵaryshqa ushqan kún. Keńes Odaǵy ydyraýǵa túsken sol kezeńde burynǵy odaqtas barlyq respýblıkalar táýelsizdigin jarııalap úlgergen. Iisi qazaq úshin qazandaǵy aıtýly sol kúnnen týra bir aı buryn kórshiles Qyrǵyzstan men О́zbekstan el egemendigin alǵany týraly jarııalady. Qazaqtyń da kezegi taıap qalǵan. Qazaq eliniń betke ustar saıası kózi ashyq azamattary bas bolyp, barsha halyq el táýelsizdigi kúni erteń oryndalatyn mártebe ekenine bek senimdi júrdi. Aldymen qazaq degen halyqtyń atyn kúlli álemge jarııalap, ǵaryshkerin ushyrdy. Keńes Odaǵynyń Batyry, KSRO Qarýly kúshteriniń avıasııa polkovnıgi, ataqty synaqshy-ushqysh Toqtar Ońǵarbaıuly ÁÝBÁKIROV kúlli qazaqtyń namysyn arqalap ǵaryshqa shyqty. Aqjoltaı batyrdyń uly saparynan soń arada eki jarym aı ótkende Qazaqstan bes ǵasyr ańsaǵan Táýelsizdigin jarııalady. Qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshker-ushqyshy, Qazaqstannyń Halyq Qaharmany, Keńes Odaǵynyń Batyry, KSRO-nyń eńbegi sińgen ushqysh-synaqshysy, avıasııa general-maıory, Vena (Avstrııa) qalasynyń qurmetti azamaty, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Toqtar Áýbákirov taıaýda ǵana elordasy – Astanada óziniń 70 jyldyq mereıtoıyn atap ótti. Tómende sol saltanattan jazǵan tilshi esteligin nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz.Batyrlar bas qosqanda...
Tuńǵysh qazaq ǵaryshkeriniń mereıtoıyna 16 batyr kelgen edi
Batyr úıiniń aýlasynda tigilgen atshaptyrym aqshańqan shatyrdyń bas ústelinde qatar otyrǵan qazaqtyń úsh ǵaryshkeriniń kelisken kelbeti kóńilge sondaılyq súısinis uıalatqany týraly aıtpasqa bolmas, sirá! Dúıim jurt rıza. Batyrlardyń da júzderi jarqyn. Qazaqstannyń Halyq Qaharmany, Reseı Federasııasynyń Batyry, ǵarysh kógi rekordshylarynyń biri, ǵaryshker-zertteýshi Talǵat Amangeldiuly Musabaev aǵamyz kórgen bette alǵa umsynyp: – «Baýyrdyń toıy – búkil halyqtyń toıy» degen osy, – dedi masaırap. Batyr aǵamyz osylaısha bir aýyz túıindi sózben ótip jatqan Toqtar Áýbákirov mereıtoıynyń bolmys-shyraıyn ashty. 1991 jyly Talǵat Musabaev Toqtar Áýbákirovtiń ekıpajyna qosalqy ǵaryshker bolyp, aǵasyna «Sát sapar!» tilegen edi. Keıinnen ǵarysh kógine ózi úsh ret kóterilip, Qazaqstannyń mereıin ósirdi. Odan keıin kúni keshe Aıdyn Aıymbetov ushty. Úsh ǵaryshker, qazaqtyń úsh tulǵasy! Depýtattar, Úkimet músheleri, áriptester men kásipkerler, týysqandar Toqtar Batyrǵa degen shynaıy peıili men aq tilekter tasqynyn aǵytty. Osy arada alystan at terletip kelgen syıly qonaqtardyń atyn atasaq artyq bolmas. Olar – toı ıesi Toqtar Ońǵarbaıulynyń áriptesteri – 90 jastaǵy synaqshy-ushqysh, álemdik avıasııa tarıhynda 6 ret rekord jańartqan Keńes Odaǵynyń Batyry, Jer sharynyń tuńǵysh ǵaryshkeri Iýrıı Gagarınniń dosy ári aqylshysy Georgıı Konstantınovıch Mosolov, Reseı Federasııasynyń tuńǵysh Batyry, Keńes Odaǵynyń Batyry, ǵaryshker-synaqshy Sergeı Konstantınovıch Krıkalıov, Toqtar Áýbákirovpen ǵarysh saparynda birge bolǵan Avstrııanyń tuńǵysh ǵaryshkeri Frans Artýr Fıbıok, áriptes-komandıri Keńes Odaǵynyń Batyry Aleksandr Aleksandrovıch Volkov, Ǵaryshkerler Daıarlaý Ortalyǵyndaǵy (Máskeý) ǵaryshkerler tobynyń komandıri, Reseı Batyry Valerıı Grıgorevıch Korzýn. Aty-jónderi avıasııa men ǵarysh salasynda asa tanymal azamattardyń legi osylaısha tizbektelip kete beredi. Aqshatyrdyń astynda budan basqa da esimderi álemge máshhúr bir top ǵaryshkerler men reseılik batyr-synaqshy ushqyshtar, ǵalymdar otyrdy. Olardyń deni Toqtar toıyna otbasyndaǵy jan serikterin ertip kelipti. Keýdelerine «Altyn Juldyz» taqqan azamattardyń legi batyr toıynyń tanymdyq, ǵalamdyq, tipti saıası sıpatyn eselep arttyryp jibergendeı! Bul kún –ásirelep aıtqanda «aspannan altyn juldyz jaýǵandaı kún boldy» desek qatelespespiz. Batyrdyń toıyna Qazaqstannan tys elden on alty Batyr kelgen eken! Aty ańyzǵa aınalǵan kók qyrandarymen jeke-jeke suhbattasýdyń múmkindigi saltanat hattamasyna saı úılestirilip, sondaılyq shekteýli bolatyny da ras. Soǵan qaramastan oraıy kelgen kezde asa tanymal eki máskeýlik qonaqpen suhbattasyp úlgerdik. Dastarqan basynda otyrǵan kúıde sheshile sóılegen, ótken mamyr aıynda ǵana Máskeýde 90 jasyn toılaǵan Georgıı Mosolov aqsaqaldyń sózine qulaq túrip kóreıik: – Menen kóbine jýrnalıster «Sizdiń dosyńyz Gagarın qandaı adam edi?» dep suraıdy. Ondaı suraqqa men ylǵı da «ol da adam, bárimiz sekildi eki kózi, eki qulaǵy bar edi» dep ázildep jaýap qaıtaramyn. Alaıda, onyń ómirden ótýiniń ózi álemdik mańyzy bar birinshi jasaǵan erligine para-par ekenin qaıtalaýdan jalyqqan emespin. О́ıtkeni, jańa ushaqty aman saqtaımyn dep planetanyń tuńǵysh ǵaryshkeri Iýrıı Nıkolaevıch beıbit kúnde qapylysta kóz jumdy. Jańa ushaqty biz qaıtadan jasaıtyn da edik qoı, al Gagarındi endi qaıdan tabamyz, ókinishtisi sol. Meniń áriptesim ári ataǵy zor dosym Toqtar Onǵarbaıuly Áýbákirov te dál sondaı batyl jan. Avıasııalyq synaq ústinde ómirine tótenshe qaýip tónip turǵanyna qaramastan Toqtar qanshama ushaqty apatqa uryndyrmaı aman saqtap qaldy. Siz bilesiz be? Búgingi toı ústinde osy jaıttar týraly áńgimeledim, áli de talaı ret qaıtalap áńgimelegim keledi. Aıtpaqshy, meniń Astana qalasyna degen erekshe tańdanysym týraly mindetti túrde jazyp qoıýdy umytpańyz! Ǵajap! Bir sózben jetkize almaımyn, shyn sózim, mundaı erekshe qalany osynsha jasqa kelgenshe ómirimde kórgen emespin. Mundaı qala turǵyzǵan Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa myń alǵys! Gagarın, Toqtar, Astana týraly, árıne, Astananyń avtory Elbasy Nursultan Nazarbaev týraly ataǵy jer jarǵan aqsaqal synaqshy-ushqyshtyń túıip aıtqan tujyrymy úshin iltıpat tanytyp, alǵysymyzdy bildirdik. Kezinde Toqtar Áýbákirovtiń izin basqan áriptesi, búgingi Reseı Federasııasynyń Batyry, Reseıdiń eńbegi sińgen synaqshy-ushqyshy Anatolıı Nıkolaevıch Kvochýr da suhbatqa qyzyna aralasyp, qyzyqty áńgime bastady. – Zamanymyzdyń biregeı ári sóz joq uly synaqshy-ushqyshy, Qazaqstannyń tuńǵysh ǵaryshkeri Toqtar Ońǵarbaıulymen men A.I.Mıkoıan atyndaǵy avıasııalyq konstrýktorlyq bıýroda birge kyzmet ettim, – dedi Reseı batyry. – Men ol kezde áldeqaıda jas edim. Bizder tájirıbeli kóshbasshymyz – KSRO-nyń eńbegi sińgen synaqshy-ushqyshy Toqtar Ońǵarbaıulyna elikteı júrip, onyń ustaz retindegi aıtqan aqyl-keńesterine, úıretken tálim-tárbıesine tánti boldyq. О́ziniń synaqshylyq ǵumyrynda ólimmen san ret betpe-bet kelse de jalt bermegen, jeńilmegen júrekti aǵa-dosymnyń boıynda alapat tasqyndy kúsh-jigermen qatar, áldeqandaı bir fılosofııalyq tylsym kúshtiń, tereń oı ıirimderiniń baryn baıqaıtynmyn. Menińshe, ondaı sırek te aıryqsha qasıet oǵan týǵan ata-anasynan, ózi týǵan halqynan daryǵan. Qazaq jerinde, darhan dalamyzda buryn-sońdy mundaı sıpattaǵy talaı-talaı shadyman toı-dýman bolǵan da shyǵar! Biraq, mundaı toı bolǵanymen Altyn Juldyzdaryn syńǵyrlatyp toptaryn jazbaı jarqyldap júrgen 16 batyr – Kók qyrandary ondaı toıǵa kelmegeni anyq-aý!.. Qazaq Batyryna jasalǵan qurmet sol Batyrdy týǵan halyqtyń mártebesin aspanǵa áýeletip, kókke kóterdi. О́ıtkeni, ol halqy qaýmalaǵan, ulty ulyqtaǵan qyran-qazaqtyń toıy edi!.. Astananyń túbindegi «Úsh aıý» eldi mekeni aımaǵynda kelem deýshilerge esigi ashyq bolǵan Batyrdyń sol kúngi toıynyń dý-dýmany, samsaǵan Altyn Juldyzdardyń syńǵyry kúni búginge deıin basylmaı qulaqqa uryp tur... Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan» ASTANA