Jýyrda ótken Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń 71-shi sessııasynda memleket basshylary men syrtqy ister mınıstrleri bas qosyp, dúnıede bolyp jatqan oqıǵalar men kókeıkesti máselelerdi talqylap, olardy sheshýge qatysty óz usynystaryn ortaǵa salǵan-dy. Árıne, solardyń ishindegi eń bastysy, Sırııadaǵy shıelenisti retteý men soǵysty toqtatýǵa erekshe kóńil bólindi.
Bas Assambleıanyń otyrysynda jáne ózara ońasha suhbat kezinde Damask aınalasyndaǵy ahýaldy qyzý talqylaý bir sátke tolastaǵan joq. Sondaı kezdesýlerdiń birinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysov óziniń sırııalyq áriptesi Ýalıd Ál-Mýalemmen júzdesip, aımaqtaǵy jalpy ahýal, ekijaqty baılanystar barysy jáne olardy yntalandyrý tetikteri jóninde keńinen pikir alysty.
Kezdesý kezinde bolǵan áńgimede eki jaq lańkestikke qarsy birlesken is-sharalar atqarý qajettigin biraýyzdan alǵa tartty. Qazaqstan men Sırııa arasynda lańkestiktiń taralýynyń aldyn alý jóninde júıeli úılestirý sharalaryn atqarý kerektigi erekshe ataldy. Sırııa syrtqy saıasat vedomstvosy basshysynyń qazaqstandyq áriptesimen kezdesýine mınıstrmen birge Sırııanyń BUU janyndaǵy turaqty ókili Bashar ál-Djafarı, mınıstrdiń orynbasary Feısal ál-Mıqdat jáne mınıstrdiń saıası keńesshisi Ahmad Arnýs qatysty. Atalǵan resmı adamdar qazirgi Sırııa dıplomatııasynda erekshe ról atqaratyn tulǵalar bolyp tabylady.
Álemdik qoǵamdastyqtyń múshesi retinde Qazaqstan Sırııada daǵdarys bastalǵan sátten bastap, bul kúrdeli máseleni tek beıbit jolmen sheshýdiń qajettigine basymdyq berip keledi. Astana soǵysty toqtatý jóninde málimdemeler jasap, Sırııa oppozısııasynyń beıbit kelissózderin ótkizýge elordada múmkindik berdi. Qazaqstannyń ustanymy halyqaralyq deńgeıde memleketimizdiń syrtqy saıasattaǵy ońtaıly sharasy dep baǵalandy.
Al qazirgi ýaqytta Sırııada bolyp jatqan oqıǵalarǵa toqtalatyn bolsaq, olar túrli aspektilerdi jáne kóptegen oıynshylardy qamtıtyndyǵyn baıqaımyz. Eldegi uzaqqa sozylǵan qaqtyǵys Damask jahandyq saıasattyń qurbanyna aınalǵanyn kórsetedi.
Búginde Sırııadaǵy qaqtyǵysqa tikeleı qatysýshylardy úsh topqa bólip qarastyrýǵa bolady. Resmı bılik jaǵyndaǵylar – Reseı men Iran. Ekinshisi – ártúrli maqsattardy kózdeıtin shııttik áskerı uıymdar, palestınalyq jasaqtar, zaıyrly Sırııa erkin armııasy, Islam memleketi terrorıstik uıymy (Qazaqstanda tyıym salynǵan) jáne kóptegen ıslamıstik, súnıttik derbes qarýly toptar men quramalar. «Djaısh ál-Fath» («Jaýlap alýshylar armııasy»), «Djabhat An-Nýsra» («Jeńis maıdany»), «Djaısh ál-Mýhadjırın» («Mýhadjırler armııasy»), «Ahrar Ash-Sham» («Shamdy azat etýshiler») – solardyń ishindegi eń irileri. Úshinshi jaqta – Damaskidegi resmı bılikke, sonymen birge, ıslamshyldar tarapyna da qarsymyz dep jarııalaǵan AQSh, Anglııa, Fransııa, Avstralııa, Germanııa, Danııa, Kanada, Nıderland, Iordanııa, Saýd Arabııasy, Katar, Bahreın, Birikken Arab Ámirlikteri jáne Túrkııa. Basym bóliginiń áskerı ushaqtary ǵana emes, qurlyq áskerleri de belsendi áskerı operasııalarǵa aralasýda.
Bul oraıda, eń iri kúshterdiń biri kúrdterdiń Sırııadaǵy jaǵdaıǵa úlken yqpal etetindigin jáne bolashaqta kúrd máselesiniń mańyzdylyǵy arta túsetindigin eskergen jón. Aımaqta jańa Kúrd memleketiniń paıda bolý úderisi júrip jatqandyǵyn da ańǵarýǵa bolady. Jýyrda ǵana Túrkııa Sırııanyń soltústigine kirip, ıslamshyldar men kúrdterge qarsy áskerı qımyldaryn bastap ketti.
Jalpy, baıqap qarasaq, ázirge qaı taraptyń bolsyn áskerı áreketterinen túbegeıli ózgeristiń joq ekendigin ańǵaramyz. Sırııa resmı aqparat kózderi kúnara úkimet áskerleriniń maıdan shebindegi jeńisteri men alǵa jyljýlary týraly habarlaıdy. Sırııalyq oppozısııa men ıslamshyldar aqparattary kerisinshe – óz jetistikteri týraly aıtady. AQSh pen Batys, Reseı men Iran Sırııadaǵy jaǵdaıdy óz yńǵaıyna oraı taratady. Osyndaı aqparattyq tasqynda shyndyqty aıyrý ońaıǵa soqpaıdy. HHI ǵasyrdaǵy aqparattyq soǵys degenimiz de osy. Degenmen, jiti baqylaýshyǵa jaǵdaıdyń qandaı sarynda damyp jatqandyǵyn ańǵarý kóp qıyndyq týǵyzbasa kerek.
Bashar Asad basqarǵan Sırııa Reseı men Irannyń kómegimen ydyraýdan aman qalǵanymen, onyń aınalasyndaǵy jaǵdaı áli de bolsa kúrdeli. AQSh pen Batys memleketteriniń qysymy báseńdemeı otyr. Kelissózder tizbegi nátıjesiz. Ýaqytsha oq atýdy toqtatý týraly kelisimdi eshbir jaq saqtamaı, birine biri kiná taǵý beleń alǵan.
Jaǵdaıdyń sheshilmesteı kúıge túsýiniń birden-bir sebebi, múddeli taraptardyń, ıaǵnı derjavalardyń kóp baǵytty saıasaty, sondaı-aq, olardyń astyrtyn maqsattardy kózdeýi, saıası áriptester qatarynda senimniń múldem joqtyǵy. Odaqtastardyń arasynda jıi qaıshylyqtar týyndap, ár oıynshy derbes saıasat ustanyp, tek óziniń múddesin júzege asyrýǵa umtylyp otyr. Bul jaıt shıelenistiń uzaqqa sozylýynyń basty sebebi. Aımaq elderinde jáne úlken derjavalarda birizdi naqty maqsat bolǵanda, Sırııadaǵy soǵys órti áldeqashan toqtatylǵan bolar edi. О́kinishke qaraı, qazirgi kelissózder barysy men taraptardyń ustanymdary Sırııa daǵdarysyn kúrdelendire túsýde. Irak, Sırııa, Túrkııanyń ońtústigi, Iran shekarasyndaǵy jaǵdaı birtindep turaqtylyǵyn joǵaltyp, soǵys aýmaǵy keńeıip barady.
Qazirgi ýaqytta Sırııa aýmaǵynda jáne onyń shekaralary mańynda orasan áskerı kúshter shoǵyrlanǵan. Jerorta teńizinde Sırııa jaǵalaýyna jaqyn aımaqta túrli memleketterge tıesili júzden astam áskerı keme kezekshilikte tur. Sırııa aspany áskerı koalısııalardyń ushý aımaqtaryna bólingen jáne baqylaýyna alynǵan. Bul kúsh is-qımylǵa ulasyp, jappaı soǵys órti tutanatyn bolsa, tutastaı aımaq tereń daǵdarysqa ushyrap, onyń áseri keńge taralýy ábden yqtımal.
Eń soraqysy – úlken saıasat pen jeke adamdardyń menmendiginen qarapaıym halyqtyń jaǵdaıy aýyrlaǵany alańdatady. Sırııa ekonomıkasy quldyraýda, aýyl sharýashylyǵy kúızeliste, barsha halyqtyń áleýmettik deńgeıi tómendegen. Qaraqshylyq, jemqorlyq beleń alǵan. Úkimet bul qubylystarmen múmkindiginshe kúresýge tyrysqanymen, shamasy jetpeı otyr. El ekonomıkasy tek syrtqy kómektiń arqasynda ǵana ómirsheńdigin saqtap keledi...
Keıbir sarapshylar jaǵdaıdy Sırııa basshysy Bashar Asad prezıdenttikten ketkennen keıin birjaqty bolady dep esepteıdi. Alaıda, Sırııa basshysynyń zańdy saılanǵan prezıdent retinde ondaı oıy joq. Osy jerde aıta ketsek, sırııalyqtar – óte erekshe halyq. Basqa arabtardan bolmystary ózgeshe jáne ómirge beıimdelý qasıetteri jaqsy damyǵan. Tarıhı kezeńderge úńilip ótsek, Sham jerin qyrýar jaýlap alýshy aıaqqa taptaǵan. Kóptegen ımperııalar múddeleri osynda túıisken. Egemendikke deıin Fransııanyń otary bolǵan sırııalyqtardyń qanynda beıimdelý qasıeti jaqsy saqtalǵan. Olar birinshi kezekte saýdager jáne mámileger.
Soǵys kezeńinde Sırııada shekten shyǵatyn ashtyq oqıǵalary oryn alǵan emes. Damask bazarlary azyqqa árdaıym toly, kókónis tıyn turady. Islamshyldar men úkimet, ártúrli áskerı quramalar op-ońaı bitimge kelip, qajettilikterin bir-birinen alyp, saýdalaryn jasasyp, qaıta soǵysýdy «arabsha soǵysý» deıdi. AQSh-tyń áskerı kómeginiń tıisti jerine jetpeı, qoldy bolyp satylýy da sırııalyqtardyń osy bir «dástúrinen». Soǵystyń uzaqqa sozylýy da osydan. Sóz óte kóp, is bolsa az jáne eń basty qasıetteri, baıaýlyǵy men naqtylyqtyń joqtyǵy.
Lıvandaǵy jáne Iordanııadaǵy sırııalyq bosqyndar lagerlerine túsken sırııalyqtar áp-sátte lagerdiń ózin bólek bir bazarǵa aınaldyryp jibergen. Munda dúkender, sheberhanalar, ashanalar, jıhazdar satatyn dúńgirshekter bar. Tipti, altyn satatyn dúkender men elektrondy tehnıkanyń sońǵy túrlerin satyp ala alasyz. Sırııalyq kez kelgen jumystan aıanbaıdy jáne otandaryna degen qatynasy erekshe. Árbir sırııalyq dinine, ultyna, saıası ustanymyna qaramastan, elderiniń qyrǵynnan tezirek arylǵanyn qalaıdy jáne otandarynyń ydyraýyna túbegeıli qarsy. Sol baǵytta kúresterin jalǵastyrýǵa daıyn.
Osy oraıda Sırııanyń BUU janyndaǵy turaqty ókili Bashar ál-Djafarı Sırııa boıynsha ótken sońǵy tótenshe basqosýda, óz eliniń terrorızmge qarsy kúresin jalǵastyratynyn jáne basqa elderdiń Sırııa halqynyń tragedııasyn ózderiniń sheksiz ambısııalary maqsatynda paıdalanýyn doǵarýy kerektigin basa aıtty.
Ál-Djafarı Sırııa úkimetiniń konstıtýsııasyna sáıkes, sondaı-aq halyqaralyq quqyq normalaryna saı óz jerleriniń ultaraqtaı bóliginen bas tartpaıtyndyǵyn málimdedi. Keıbir elderdiń Sırııadaǵy gýmanıtarlyq daǵdarysty qozdyryp otyrǵandyǵyn qatań synǵa aldy.
Qysqasy, Sırııa barlyq adamzat úshin úlken sabaq bolýda, sodan durys sabaq alǵanymyz jón.
Sálim ÁMIROV,
saıasattanýshy