Kúrestiń kúrmeýi nege kóbeıip tur?

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń bıylǵy 29 shilde kúngi nómirinde jarııalanǵan tilshi Qaırat Ábildınovtiń maqalasyna «Qazaq kúresi: ózgerte bergennen ne uta­myz» atty qazirgi qoldanystaǵy balýan kıiminiń avtory jáne Qazaqstan qazaq kúresi federasııasy atqarý komı­teti ǵy­lymı-ádistemelik tobynyń je­tek­­shisi retinde jaýap bergendi jón kórdim. Sporttyq jáne ulttyq kúresterdiń bar­lyǵynda balýandar beldesýge ózderin erek­sheleıtin kıimdermen shyǵady. Kúres kıimderi ár halyqtyń salt-dástúrlik belgileri retinde tanym­dyq, estetıkalyq jáne qoldanbaly-kásip­tik qyzmetter atqarady. Sonymen qatar, balýan kıimderi kúrestiń ádis-tásildik maz­muny­na, erejesine áser etip, ony úıretý, damy­tý, nasıhattaý isterinde mańyzdy oryn alady. Endi óz ulttyq kúresimizdegi kıimge toqtal­saq, qazaq halqynyń balýanǵa arnap kúres kıimin daıyndaǵany týraly tarıhı derekter joq. Qazaq balýandary kúndelikti turmysta kıgen kıimderimen beldesýge shyǵatyn bolǵan, qalaı kúresetindikterin aldyn-ala ózara nemese uıymdastyrýshylar kelisip otyrǵan. Qazaq kúresiniń sheberleri HH ǵasyrdyń orta kezeńinen bastap sambo men dzıýdonyń kıimderin kıip kúresti, ózderine tán ulttyq kıim bolmady. Osy jaǵdaıdy sheshý maq­satynda HH ǵasyrdyń 90-shy jyldary Qazaq sport jáne týrızm akademııasynda ulttyq kúresimizdiń ádis-tásilderine den qoıylyp, balýan kıimine arnalǵan ǵylymı-zertteý jumystary júrgizildi. Sambo men dzıýdo kıimderi erekshelikterimen qosa, basqa ulttyq kúresterdegi balýan kıimderiniń ádis-aılaǵa áseri zertteldi. Osy turǵyda keıin buǵan baıyrǵy batyrlarymyzdyń saýyty úlgi etip alyndy. Halqymyzda kúreske shyǵarda «balaqty túrip, jeńdi sybanyp» degen de sóz bar. Mine, osy tirkes kúresimiz kıimine batyrlardyń qysqa jeń saýyttarynyń úlgisin usynýǵa negiz boldy. Sebebi, qysqa jeń kıim balýan­nyń óziniń áreket etýine qolaıly bolyp keledi de, qarsylasyna qolaısyz jaǵ­daı týǵyzady. Sondaı-aq, sambo jáne dzıýdo kúresterinde jeńniń uzyn bolýynyń ádis-aılaǵa, kúresetin ýaqytqa, balýandardyń bir-biriniń jeńinen ustaýlaryna jáne ustaǵan jeńnen bosaýǵa áreket etýlerine áseri zertteldi. Osynyń nátıjesinde qazirgi kıimniń jeńi qysqa bolǵandyqtan, beldesýshilerdiń ustaý­lary úshin bir-birine jaqyn kele alatyndaryna kóz jetti. Sóıtip, sambo men dzıýdodaǵydaı balýandardyń uzyn jeńnen ustap, denelerimen alǵa eńkeıip, bir-birinen alysqa alshaqtap ketýlerine múmkindik azaıady. Jeńniń uzyn bolýy sambo men dzıýdoda túregelip turyp, odan ary kilemde jatyp kúresti jalǵastyrýǵa, so­dan soń tunshyqtyrý, baǵyndyrý ádisterin jasaý úshin kerek bolatyny anyqtaldy. Al qazaq kúresinde balýandar tek túregelip turyp kúsh synasatyny, aıaqtan qolmen ustaýǵa bolmaıtyny, kilemde jatyp kúresti jalǵastyrýǵa múmkindik berilmeýi mindettelgendikten, jeńniń qysqa bolýy «ózine qolaıly, qarsylasyna qolaısyz bolsyn» degen qaǵıdatqa kelis berer edi. Budan ári halqymyz aq tús tazalyqtyń, ádildiktiń sımvoly retinde qabyldaǵandyqtan, kıimge aq tús tańdap alyndy. Al oǵan qyzyl, kók tústi jolaqtardyń qosymsha salynýy balýandardy kúres ústinde bir-biri­nen aıyrý úshin jasaldy. Jolaqtar sondaı-aq kúres kıiminiń myqtylyǵyn artty­rý­men qatar, estetıkalyq tartym­dy­lyqty kóterý nıetinen de týdy. Endigi aıtarymyz ulttyq kúresimizde balýan shalbarynyń balaǵy uzyn nemese qysqa bolýy naqty kúreske eshqandaı áser etpeıdi. Sebebi, qazaq kúresinde aıaqtan ustaý ádisi joq. Bıylǵy «Qazaqstan barysy-2016» jarysynyń aldynda kórsetilgen balýan kıiminiń úlgisi sonaý 1996 jylǵy zertteý barysynda qabyldanǵan talaptar boıynsha tigilip, is júzinde birinshi ret qoldanyldy. Balýandar men mamandar osy kıimge qazir joǵary baǵa berip otyr. Shyny kerek, respýblıka­lyq qazaq kúresi federa­sııasy­nyń burynǵy basshyly­ǵy kezin­­de bizdiń bul usynysy­myz­dy qabyldaı qoıma­ǵan edi. Gazet tilshisiniń maqa­lasyn­da aıty­latyn «balýan­darymyz qysqa jeńnen ustaı almaǵan­nan soń tusaýly attaı kibirtiktep júrýleriniń» sebebi osy edi. Jýrnalıst «Shirkin-aı, dzıýdodaǵydaı jeńdi uzartsa ǵoı, shalbardyń balaǵy sol dzıýdoǵydaı qalsa, dzıýdoǵa uqsap ketti» dep kim aıta alady» degen eken. Buǵan men budan onshaqty jyl buryn ózbek aǵaıyndarymyz ózderiniń ulttyq kúresine dzıýdo kımonosynyń boıaýyn ózgertip qoldanǵandary úshin japondar tarapynan narazylyqqa ushyrap, sońynan odan bas tartýǵa májbúr bolǵandaryn aıtyp, jaýap qaıtarǵym keledi. Ár halyqtyń ulttyq kúresiniń ózindik ereksheligi bar. Qazirgi qazaq kúresindegi kıimniń ereksheligin qoldaıtyn, onyń óz jolymen damyp kele jatqanyn moıyndaıtyn shetel mamandary jetkilikti. Kúresimizdiń respýblıka dárejesinen asyp, halyqaralyq deńgeıge jetýine munyń da ózindik septigi bar. Endi tilshiniń «Qazaqstan barysy» jarysyn­daǵy ánshiler men bıshilerdiń kúres kilem ústin­de aıaq kıimderimen asyr salyp júrýleri týra­ly aıtqan oılaryna kelispeske bolmaıdy. Mu­nyń jarys ótkizýshiler tarapynan bolyp otyr­ǵan ábestikter ekenin oqyrman qaýym da ań­ǵa­ryp otyrǵan shyǵar degen oıdamyn. Onyń arǵy jaǵynda tóreshilerdiń kilem ústindegi en­jar­lyǵy týraly aıtylǵan eken. Bul jerde másele óte durys kóterilgen. Buǵan men óz tara­pym­nan keıbir referılerdiń ádis-aılany baǵa­laýda qate­lese beretinin de qosar edim. Arbıtr­lardyń kilem ústindegi óz mindetterin durys atqarýlary kerek­tigi týraly úlgini dzıý­do kúresinen úıren­genimiz durys-aq bolar edi. Bul máseleni túzetý úshin qazir federasııa tara­py­nan jumystar qol­ǵa alynyp jatqanyn da bile­min. Tóreshiler komı­tetine jańadan basshy bo­lyp kelgen Shalqar Jolamanov kórsetilgen jaıt­tar­ǵa jaýapkershilikpen qaraıtyn bolady dep oılaımyn. Maqalada dopıngpen ustalǵan tórt balýannyń týrnırge jiberilgeni týraly da ashy syn aıtylypty. Avtor muny «barmaq basty, kóz qystyǵa» saıypty. Bul máselege kelsem, men ózim respýblıka qazaq kúresi federasııasy atqarý komıtetiniń múshesi retinde osyǵan qatysty myna jaıttardy aıta alamyn. Máselen, «Dopıngke qarsy ulttyq ortalyǵy» RMM sheshimine sáıkes, Mereke Turashev (Aqmola oblysy), Aleksandr Kosachev (Almaty oblysy), Samır Mamedov (Pavlodar oblysy) jáne Aıbek Nuǵymarov (Shyǵys Qazaqstan oblysy) synamalarynan tyıym salynǵan meldonıı sýbstansııasy tabylyp, bári de zertteý aıaqtalǵanǵa deıin qazaq kúresinen ótetin barlyq jarystardan ýaqytsha shettetilgen bolatyn. Alaıda, arada bir aı ýaqyt ótken soń, Búkilálemdik dopıngke qarsy agenttiktiń (VADA) sońǵy sheshimi jarııa­landy. Olardyń usynysy boıynsha, dopıngke qarsy ulttyq ortalyq tártiptik komıssııasy­nyń 2016 jylǵy 28 maýsymdaǵy sheshimine sáı­kes, Mereke Turashevqa, Samır Mámedov pen Aıbek Nuǵymarovqa jarystarǵa qatysýǵa ruqsat berilgen. Sondaı-aq, 1 shildede Búkilálemdik dopıng­ke qarsy agenttiktiń Aleksandr Kosachevty jarystarǵa jiberý týraly sheshimi shyqty. Demek, bul sheshimderdiń qabyldanýyna respýblıka qazaq kúresi federasııasynyń eshqandaı qatysy joq. «Qazaq kúresiniń ataýy ózgerýi múmkin» degen pikirge baılanysty aıtarym, halqymyz balýandaryna eshqashan dál búgingideı sıpatta kúresýdi mindet etip taqpaǵan. Aqıqatynda qazaq kúresi, tájik kúresi, ózbek kúresi sııaqty ataýlar Keńec Odaǵy ornaǵannan keıin ǵana engizildi. «Qazaqsha kúres» ataýy, dálirek aıtsam, 1928 jyldary qoldanysqa tústi. Tipti, aýyz-eki sózde de, ádebı shyǵarmalarda da eshkimniń «qazaqsha kókpar tartamyz», «qazaqsha aýdaryspaqqa túsemiz» demeıtini sııaqty, «qazaqsha kúresemiz» degen sóz tirkesi de qoldanylmaıdy. Osyny uǵynǵan keıbir túrki halyqtary Keńes Odaǵy tarap, táýelsizdikterin alǵannan keıin ulttyq kúresterine tarıhı ataýlaryn qaıtarýdy nemese basqasha ataýdy qolǵa aldy. Máselen, ózbek aǵaıyndar ulttyq kúresterine «kýrash» ataýyn qaıtaryp berse, olardan keıin tatarlar óz kúresterin «belbeý kúresi» dep, qyrǵyzdar «alysh» dep ataı bastady. Túrikter, túrikmender jáne ázerbaıjandar áldeqashan osy qalypqa túsip, ulttyq kúresterine jańasha at berip jibergen. Bul ulttyq kúresterge jasandy túrde tańylǵan ataýlardy joıyp, ózindik ataýlaryn qaıtarý nıetimen qatar, halyqaralyq arenaǵa shyǵý talabynan da týyndap otyrǵan qajettilik ekendigin aıtýymyz kerek. Qazir bizdiń ulttyq kúresimiz álemge tany­lyp, shetelderde jáne elimizde halyqara­lyq ja­rystar ótkizilip jatqanda, buǵan qosa tól kú­resimizdi halyqaralyq federasııalar quram­daryna kirý máselesi qolǵa alynyp otyrǵanda, oǵan «qazaq kúresi» degen ataýmen barý qolǵa alǵan maqsattarymyzdyń oryndalmaı qalýyna birden-bir sebepshi bolyp otyrǵanyn aıtýymyz kerek. Mysaly, kórshi Qytaı eli «qazaq kúresin» bizde damytýdyń eshqandaı qajeti joq dep ashyq aıtyp otyr. Sebebi, ol elde júzden astam ulttar men ulystardyń kúresteri bar. Sondyqtan federasııa prezıdenti Arman Shoraevtyń bolashaqta «qazaq kúresi» ataýyn ózgertý qajettigi týraly aıtqan oıy joǵaryda aıtylǵan tıimdi jumystardy ońtaıly sheshýge baǵyttalǵan izgi nıetti is dep bilemin.  Elemes ÁLIMHANOV, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstanǵa eńbegi sińgen jattyqtyrýshy ALMATY