Aınalańa qarasań tynymsyz tirshiliktiń kýási bolasyń. Úlken de, kishi de aldyna qarap umtylady. Bitken isine rızashylyq tanytyp, qapy qalǵan tusyna sál qaraılap, sonyń ornyn qaıtsem toltyramyn, tolyqtyramyn, deıdi. «Zaýlaǵan zaman-aı!» dep qus qanatyn taldyratyn, tulpar tuıaǵyn egeıtin sharadaı basyndaǵy arman-maqsat sharq urady. Sol zaýlaǵan zamannyń tamyryn yńǵaıymen basyp, dúrmegi men kúrmeýi kóp ómirdiń óri men eńisin tarazy basynda ekshep, telegeı teńiz jumystyń arasynan óz jolyn adaspaı tapqan bir zaman adamymen, el azamatymen kópten beri syrlas bolyp kele jatqan jaımyz bar. Ol – Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, bir áýlettiń beldi de bedeldi ókili, ultyna qyzmet etip, jurtyna tanylǵan Ýálıhan Bıshimbaev edi.
Meni kem, aldy keń kórnekti ǵalym kósilip kóp sóıleı qoımaıdy. Jibek sýyrtpaqtan jip sýyrǵandaı aqyryndap áńgimege tartsań, ózinen buryn aldyńǵy tolqynnyń ónegeli isin, keıingi jastyń talanty men talabyn súısine aıtady. Dúnıege ákelgen ákesi men anasynyń, atasynyń úlgisin úkileıdi. Ákege qarap ul, sheshege qarap qyz ósetinin oı-sanańa quıady. Ár azamattyń tek-tamyry, onyń bastaý basy, sodan arna tartqan taraý-taraý urpaq sabaqtastyǵy, ómir ótkelderi bolady. Bul turǵydan kelgende meıirimine bólengen, baqytty balalyq shaǵynda aıaly alaqanynda ustaǵan Bıshimbaı atasyn eske túsiredi. Aýyldyń ul-qyzy tóńirektep júretin, aınalasy qoǵamdy áýlet uıytqysynyń jaqsy isin sabaqtaıdy. Al ákesi Qozyke Bıshimbaıuly surapyl soǵysty bastan ótkergen, memlekettik qaýipsizdik salasynyń qyzmetkeri retinde elmen etene aralasqan, kórgeni kóp, kóńilge túıgeni mol adam bolypty. Eń bastysy rýhy myqty, ulttyq talǵamy bólek, jaratylysynan jaqsyǵa jaqyn júripti. Anasy Márııa ustaz bolǵan. «Ákem talantty edi, ǵylymǵa den qoıyp, óleń órnektep, sýret salyp, áýezdi án shyǵaratyn. Biraq ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldaryndaǵy alapattyń oty talaıdyń taǵdyryn tálkekke salǵany belgili. Oǵan soǵys zardaby qosylyp, ákemniń ómir jolyn ózge arnaǵa buryp jiberipti. Isine adal, sózine berik qadirli jan áskerı salada da abyroıly qyzmet etti. Ult ıntellıgensııasyn daıyndaýǵa kóp úles qosty. Ondaǵan emes, júzdegen izbasarlar ázirledi. Sol qyzmette júrgende de shyǵarmashylyqpen aınalysty. Keıin óleń, án jınaqtaryn oqyrmandaryna usyndy. Qazir sol qundylyqtarǵa qarap otyrǵanda halyqtyq qasıet, ulttyq bolmys aıqyn kórinip turady. Halqyn qadirlegen, onyń asyl qasıetteri boıyna sińgen ár adam izetti de ınabatty bolatynyn, áke ómirine, ótken jolyna kóz salǵanda aıqyn ańǵaramyn. Bizdi de sol baǵytta tárbıeledi. «Eshkimge jamandyq jasamańdar, men shyqpaǵan bıikten kórinip, men aspaǵan arman asýynan asyńdar», dep qarǵadaıymyzdan qulaǵymyzǵa quıdy. Áke sózi qashanda balaǵa baǵdar ǵoı», deıdi ǵalym ótkenge bir kóz jibergen tusta.
Sol áke kórsetken baǵdar Ýálıhan Qozykeulyn ınemen qudyq qazǵandaı ıirimi kóp ǵylym álemine burady. Mektepten keıin keıipkerimiz Shymkent qalasyndaǵy Qazaq hımııa-tehnologııa ınstıtýtyna oqýǵa túsip, ony bitirgen soń ózin balapandaı baýlyǵan bilim ordasyndaǵy «Beıorganıkalyq zattardyń tehnologııasy» kafedrasyna assıstent qyzmetine turyp, eńbek jolyn bastaıdy. Áıtse de ǵylymǵa degen qulshynysy ony alǵa talpyndyrady. Sol talpynys irgeli ǵylymnyń iri ortalyǵy D.I.Mendeleev atyndaǵy Máskeý hımııa-tehnologııalyq ınstıtýtynyń aspırantýrasyna bet túzetedi. Úsh jyldyq izdenis óz nátıjesin berip, «Saqar eritindisimen SO2 lyqsyma gazdaryn tazartý barysynda kalıı sýlfıtin totyqtyrý» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııasyn sátimen qorǵap shyǵady. Talantty jastyń talabyna súısingen máskeýlik oqymystylar ǵylymı zertteýmen aınalysyp júrgenniń ózinde oǵan stýdentterge dáris oqytyp, qalsa barlyq jaǵdaıdy jasaıtyndyqtaryn, tipti zerthana meńgerýshisi bolatynyn alǵa tartady. Biraq elge degen patrıotızm ony týǵan topyraǵyna jeteleı beredi. Keıin doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaýǵa barǵanda da bul tilekterin máskeýlik ǵalymdar taǵy da bildirgen eken. «Men ózge jerde, ózge ortada qyzmet etip, abyroı-ataq alýǵa qyzyǵa qoımadym. Qasıetti qazaǵymnyń ortasynda júrý basty maqsatym boldy», deıdi Ýálıhan Qozykeuly.
Qazaq hımııa tehnologııa ınstıtýtynda oqytýshy, aǵa oqytýshy bolyp júrgende, rektor bir kezderi búkil ońtústik jurtynyń arasynan shyqqan, jalǵyz ǵylym doktory, akademık Sultan Súleımenov zerdeli shákirtine «Beıorganıkalyq zattar tehnologııasy» kafedrasynyń meńgerýshiligin usynady. «Sultan Táshirbaıuly keń pishilgen kemel adam edi. «Jastarǵa senim artpaı, ózimizdi kórip júre bersek, olar qalaı ósip, órken jaıady. Qaı kezde tájirıbe jınap, kásibin tereń meńgeredi», dep qalaı bolar eken degen kúmánimdi ustazym osylaısha seıiltti. Jıyrma jeti jastaǵy maǵan úlken kafedrany senip tapsyrdy. Qoldap qamqorlyq kórsetti», dep ardaqty azamatty eske alǵan Ýálıhan Qozykeuly, alǵashynda aldyńǵy tolqynǵa jaltaqtaı qarap, qaıtsem kóńilden shyǵam depti. Degenmen ómir ótkeliniń biraz belesin artqa tastaǵan oqytýshylar ony jatyrqamaı, jyly qabaq tanytady. Bul jas ǵalymdy jumysqa qulshyndyrady. Bilim men ǵylymdy ushtastyra júrgizýdiń nátıjesinde kafedra úzdikter qatarynan tabylady. Kafedra jumysymen qatar, stýdenttik ǵylymı uıymǵa basshylyq etip, talaptyǵa erekshe kóńil bóledi. Ondaǵy maqsaty, alǵyr jastardy ǵylymǵa tartý, olardyń izdenisine uıytqy bolý edi.
Bilimimen kórinip, ǵylymdaǵy jetistikterimen súısintken, uıymdastyrýshylyq qarym qabiletimen de tanylǵan Ýálıhan Bıshimbaevty sol kezdegi Jambyl gıdromelıoratıvtik-qurylys ınstıtýtynyń rektory, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Mars Úrkimbaev ózi basqaryp otyrǵan mekemeniń Qyzylordadaǵy fılıalyna dırektory bolyp barýdy usynady. Biraq ol onyń aldynda ǵylym men bilimniń ordasy sanalatyn Almatyǵa barsam degen oımen búgingi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, bitimi bólek ult uly, akademık О́mirbek Joldasbekovte bolyp, qyzmetin aýystyrýǵa kelisimin alyp qoıǵan edi. Artynan О́mirbek Aryslanuly: «Sen maǵan renjime, iri qalalarǵa ǵana emes, óńirlerge de tehnıkany meńgeretin maman qajet bolyp tur eken. QazMÝ-ge kelip úlgeresiń, Mars Fazylulynyń tilegin qabyl al, Syr óńirine bar. Kóptiń biri bolmaı, uıymdastyrýshylyq qyzmetińmen, jasqa tán jaqsy isterińmen tanyl», deıdi. Qazaqtyń eki jaqsysynyń sózin jyqpaǵan jigit aǵasy jigerin janyp, Qyzylordaǵa barady. Tyńnan iz salý alǵashynda ońaı bola qoımapty. Toǵyz oılanyp, júz tolǵanyp, Jambyl, Shymkent, Almatydan kadr shaqyrypty. Oblys basshysy Isataı Ábdikárimov ortaq iske úles qosýǵa kelgen azamatqa oń qabaq tanytyp, múmkindikke qaraı jaǵdaı jasapty. Ustazy Sultan Súleımenov úlgisimen onnan asa talaby bar jasty Máskeý men Lenıngradqa oqýǵa jiberedi. Tynymsyz izdenis fılıal jumysyn ilgeri jyljyta beredi. Alǵashqy jyly 150 stýdent qabyldansa, bes jyldan keıin tilek bildirýshilerdiń sany – kúndizgi bólimge 702, syrtqy bólimge 450-ge jetedi. Olarǵa sabaq beretin ǵalym oqytýshylar 14 qyzmetkerden tursa, onyń 7-eýi ǵylym kandıdaty sanatynda eken. Ýaqyt óte kele ǵylym kandıdattary 21,4 paıyzdy qurapty. 1976-1977 jyldary aımaqtaǵy ınstıtýt fılıalynyń úlgerimi 81 paıyzǵa jetse, eki jyldan keıin bul kórsetkish 90 paıyzdan asady. Al jarııalanǵan ǵylymı eńbekter sany 40-tan, ádistemelik oqý quraldary 155-ke artqan. 1981 jyly 126 maman daıyndap shyǵarady. Olardyń ishinde 126-sy ınjener, 45-i gıdromelıorasııa, 43-i gıdromelıoratıvtik jumystaryn mehanıkalandyrý, 38-i aýyl sharýashylyǵy qurylysy kadrlary eken. Sol túlekterdiń qatarynda bolǵan bilikti maman, el táýelsizdigin alǵannan bergi kezeńde bıznes salasyna erekshe úles qosyp, óńir jurtyn, sonymen qatar, búkil elimizde kúrish óndirý men óńdeý isin jolǵa qoıǵan Qazaqstannyń Eńbek Eri, Májilis depýtaty Abzal Eralıevtiń bolǵanyn Ýálıhan Qozykeuly maqtanyshpen alǵa tartady. Talapkerlerge bilim berý isindegi talpynys oqý ǵımarattaryn salýmen de jalǵasypty. Sonyń bir dáleli tórt oqý korpýsynyń iske qosylyp, aýmaǵy 2045 sharshy metr bolatyn 280 oryndyq jataqhana stýdentter men oqytýshylarǵa qyzmet kórsetedi. 22 zerthana men 13 oqý kabıneti jabdyqtalyp, oǵan qajet dúnıeler Máskeý men Odessadan jetkiziledi. 10 kafedra oqý tárbıe jumysyn júrgizedi. Oblystyń ekonomıkasyna jas kadrlardyń qosyp jatqan úlesi eskerilip, fılıaldy jeke joǵary oqý ornyna aınaldyrý kún tártibine shyǵady. 1990 jyldyń qarashasynda Úkimet qaýlysymen Jambyl gıdromelıoratıvtik-qurylys ınstıtýtynyń Qyzylorda fılıaly negizinde jańa tehnıkalyq joǵary oqý orny – Qyzylorda Agroónerkásip óndirisi ınjenerleri ınstıtýty jumysyn bastaıdy. Irgetasy qalanyp, isi ilgeri jyljyǵan oqý ornyna kúrish ósirýden dúnıejúzilik rekord jasaǵan, eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri, KSRO memlekettik syılyǵynyń laýreaty Ybyraı Jaqaevtyń esimi berilip, eńseli eskertkish boı kóteredi. Joqtan bar jasalyp, fılıaldan derbes oqý orny qurylǵannan keıin mamandyqtar sanyn arttyrý jumysy júredi. Sonyń qatarynda ekologııa, ekonomıka salalary boıynsha, munaı ken oryndaryn ıgerýge qajet mamandyqtar ashylyp, ǵylymı-pedagogıkalyq qyzmetkerlerdiń toptasýyna erekshe mán beriledi. Qyzylorda oblysynyń mıneraldy shıkizat qorlaryn tıimdi paıdalaný isin sheshýge zor úles qosyp, soda alýdyń tehnologııalyq sheshimin taýyp jáne onyń negizinde shyny zaýytyn salýǵa bolatyn zertteýge Ýálıhan Qozykeuly jetekshilik etedi. Polımetall kenishin óńdeý jolymen qurylys materıaldaryn, myrysh, qorǵasyn men taǵy basqa sırek kezdesetin elementterdi óndirýge bolatynyn dáıektegen de atalmysh azamat ekenin eske sala ketsek deımiz. Bul onyń ǵylymdaǵy tyń izdenisteriniń bir bólshegi ǵana edi. Jalpy, munaı-bıtým men geologııa jáne mıneralogııa salasynda álemdik deńgeıdegi izdenister júrgizilip, odaqtaǵy ınjener kadrlar daıyndaıtyn tehnıkalyq oqý oryndarymen ıyq tirestiredi. Munyń bári Ýálıhan Qozykeulynyń tabandy qımylynyń, tartymdy jumysynyń, uıymdastyrýshylyq qabiletiniń, istiń yǵyn on saýsaǵyndaı biletin qaıratkerligin tanytary anyq.
Izdegen muratyna jetedi, talpynǵan talantty tappaı qoımaıdy. Biz maqalaǵa arqaý etip alǵan ǵalym Qyzylorda óńirinde qyzmet etken jyldardaǵy eńbegi ushan-teńiz. Fılıaldan ınstıtýtty aıaǵynan tik turǵyzyp, myńdaǵan kadr daıyndaý ońaı bola qoımaǵany da ras. Alǵash ret aspırantýra ashyp, ǵylymı ataq qorǵaıtyn keńestiń irgetasyn qalady. Buryn ǵylymı ataq alý úshin at sabyltyp alysqa baratyn izdenýshiler endi ózderi jumys isteıtin irgesi myqty oqý ornynda ǵylymı dáreje alýǵa qol jetkizedi. Sol jiti qımyldyń nátıjesinde 108 ǵylym kandıdaty, 12 ǵylym doktory oqý ornynyń bedelin kóteredi. Bul oblys kólemindegi oqý orny úshin az kórsetkish emes. Birinshi jyly 150 stýdent qabyldansa, keıin talapkerler sany 3500-ge jetedi. Sóıtip, ınstıtýttyń berik bazasy qalanady. Keıin ondaǵy oqý oryndary bas biriktirip, Qorqyt ata atyndaǵy ýnıversıtet boı tikteıdi. Qazir osy ǵylym-bilim mekemesin Ýálıhan Qozykeulynyń shákirti, izbasary Qylyshbaı Bısenov basqaryp otyr.
«Men úshin Syr óńiri erekshe. Betimnen qaqpaı, ár isime janashyrlyq jasaǵan, jetistikterimdi baǵalap, olqy tusyma qol ushyn bergen qazaqtyń altyn dińgegi sanalatyn Syr óńiriniń úlken-kishisine dán rızamyn. Syr perzentteri – meni óz perzentimiz dep bildi. Úlkeni aqylyn aıtsa, kishisi kisiligin kórsetti. Memleket jáne qoǵam qaıratkerleri I.Ábdikárimov,
T. Esetov, E.Áýelbekov, S.Shaýhamanov, V.Brynkın, I.Qalıev, B.Saparbaev, ózge de el aǵalaryna, búgingi tolqynǵa alǵysym sheksiz, izetim eren. Sol jerde uldy, qyzdy boldym. Ǵylym doktory atandym. Akademık degen abyroıly atqa qol jetkizdim. Iá, qandaı iltıpatqa kenelsem, bıikten kórinsem, sonyń bárinde Syr jurtynyń úlesi bar», deıdi ózim boldym, ózim toldym demeı kishilik tanytqan Ýálıhan Qozykeuly.
Iskerligi men isi teń túsip, alǵa qoıǵan jumysy aıaqtalǵansha tynym kórmeı tirlik etetin Ýálıhan Qozykeuly ózi suranyp, Jambyldaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtqa 1996 jyly basshylyq qyzmetke aýysady. Onda da biraz qıyndyqtar aldynan shyǵady. Táýelsizdikten keıingi alasapyran ýaqyt. Qarjy máselesi de etekten tartyp, esti shyǵaryp turǵan kez. Sheshingen sýdan taıynǵan ba? Tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn qarastyrady. Jeti aı boıy aılyq almaǵan oqytýshylar men stıpendııa kórmegen stýdentter alǵashynda – ne bitire qoıar deısiń degen kúdikpen qaraıdy. Onyń ústine ǵımarattardyń tozyǵy jetip, ujymnyń bereke-birligine syzat túsken. Oılana kelip, aldymen qarjy máselesin sheshýge bilek sybana kirisedi. Ushqan qustaı Almatyǵa jetip, Qarjy mınıstri E.Derbısovke, Bilim jáne ǵylym mınıstri M.Jurynovta bolyp, barlyq máseleni alǵa tartady. Azamattar jaǵdaıdy túsinip, qoldaý kórsetedi. Jeti aılyq qaryzdy japqanda oqý ornyndaǵy kúdikti úmit jeńedi. Budan soń dáýir talabyna qaraı, ınstıtýtty ýnıversıtet jasaýǵa kirisedi. Bul qadam da óz jemisin beredi. Qala syrtyndaǵy jaısyz ǵımarattardan ortalyqqa aýysý máselesi qolǵa alynady. Sol tusta oblys, qala kólemindegi basshylyq tizginin ustaǵan A.Tyshanov, B.Jylqyshıev maquldap, maqsat oryndalady. Alǵan ǵımarattardy jedel jóndeý jumysyna kirisedi. Osyndaı juǵymdy istiń keleshegine sengen ujym músheleri endigi jerde bas baǵyp turmaı, judyryqtaı jumylady. Jastar jaǵy: «О́z oqý ornymyzdy óz qolymyzben jasaımyz!» dep kúsh-jigerlerin biriktiredi. Jıyrmaǵa jýyq mamandyqtar ashylady. Kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııa qorǵaıtyn keńes jasaqtalady. Bul ǵylym jolynda júrgender men izdenýshilerdi serpiltedi. О́ńirdegi úsh oqý ornyn biriktirip, qýatty bir ýnıversıtet qurý bastamasyn kóteredi. Bul nıet te qabyl alynyp, 1998 jyly M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıteti qurylady. Osy arada Ýálıhan Qozykeulynyń atalmysh ýnıversıtetke M.H.Dýlatı atyn berý jónindegi eńbegi erekshe bolǵanyn aıtýǵa tıistimiz. Ol ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldary ǵylymı izdenisterin ushtap júrgende, qoly bosaı qalsa, Máskeýdegi Lenın atyndaǵy kitaphananyń tarıhı anyqtamalyq materıaldaryna da kóp zeıin qoıypty. Ondaǵy maqsaty, qazaq halqynyń arǵy-bergi tarıhyn tasqa basylǵan jádigerlerden izdestirý eken. Bir joly «Myrza Muhammed Haıdar Dýlatı» degen derekke kózi túsedi. Boılap qarasa, búkil álem moıyndaǵan uly ǵalym bolyp shyǵady. «Bul qaı M.H.Dýlatı?» degen suraq kókeıinen ketpeıdi.
Táýelsizdikten keıin Elbasy Nursultan Nazarbaev Jambyl atalyp kelgen kóne qalaǵa Taraz ataýyn qaıtarýǵa qatysty aıtýly sharaǵa kelgende ult ulysyna ýnıversıtet atyn berý máselesin Ýálıhan Qozykeuly bir oraıly sátte aıtyp qalady. «Aldymen oqý ornyn jaqsy ýnıversıtet jasa, tarıhshylar tereń zertteýler júrgizsin», – deıdi Prezıdent.
Elbasy sózi Ýálıhan Qozykeulyn qanattandyryp, ózi kýá bolǵan derekke qaıta oralyp, zerdeden ótkizedi. Kóptegen zertteý eńbekterimen tanysady, tarıhshylarmen keńesedi. Sóıte kelip, túıtkildi istiń túıinin sheshý úshin alqaly jıyn ótkizedi. Oǵan alys-jaqyn shetelderden ǵalymdar qatysady. Málimetterdi saralaı kelip, zerdesi bıik, shyndyqtan aýytqýdy ar sanaıtyn oqymystylar M.H.Dýlatı qazaq ǵulamasy degen baılamǵa keledi. Onyń ústine 1999 jyly M.H.Dýlatıdiń 500 jyldyǵy IýNESKO deńgeıinde toılanǵany belgili. Kórnekti arab tanýshy ǵalym Ábsattar Dárbisáli Dýlatıdiń qabiri Kashmırde ekenin aıtady. Endi zıratqa táý etip baryp qaıtý ıdeıasy týady. Sol kezdegi oblys ákimi Serik Úmbetov oń nıet tanytyp, bul iste óz sheshimin tabady. Sóıtip, uly babamyzdyń aty men eńbegi elge oralady. Parsy tiliniń mamandaryn tartyp M.H.Dýlatıdiń «Tarıh-ı Rashıdı» kitabyn túpnusqadan qazaq tiline aýdaryp, kóp keshikpeı jaryqqa shyǵady. Bul qundylyqtaǵy derekter 2015 jyly bıik dárejede atalyp ótken Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna negiz bolǵany aqıqat.
M.H.Dýlatıdiń eńbegi jurt qolyna tıip, aty ýnıversıtetke berilgennen keıingi jerde onyń beınesin salyp, eskertkishin turǵyzý isi júre bastaıdy. Kóptegen sýretshi, músinshilerdiń basyn qosyp, kelbeti túziledi. Alyp eskertkish salynady. Murajaı ashylyp, oǵan 1500-ge jýyq eksponattar qoıylady. Sóıtip, ol rýhanı ortalyqqa aınalady. 1998 jyly Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Tarazǵa issaparmen kelip, Muhamed Haıdar Dýlatıdiń tuńǵysh eskertkishtiń saltanatty túrde lentasyn qıyp, quttyqtaý sóz sóıleıdi. «Bizder batyr da dana babalarymyzdyń eńbegi men erliginen jiger alyp, jastardy sondaı rýhqa tárbıeleýimiz qajet. Muhammed Haıdar Dýlatıge ashylǵan eskertkish urpaqty rýhtandyrady. Babalarymyzdyń árýaǵy qoldap, isimizdi ońdaıdy dep senemin», – dep uly tarıhshyny úlgi etedi.
«Men ýnıversıtettegi bilim men ǵylymdy óristetýmen qatar, táýelsiz eldiń urpaǵyn tálimdi de tárbıeli etip ósirý úshin tek tamyrymyzdyń da tereńde ekenin uqtyrýdy mindet sanadym. О́ıtkeni, tegi men tarıhyn bilgen jastyń boıynda otanshyldyq rýhy myqty bolady. Osy arada M.H.Dýlatıdiń eskertkishin ornatý kezinde qamqorlyq kórsetip, úlesin qosqan bir ardaqty azamatty ataı ketsem deımin. Ol – kezinde Jambyl oblysyn basqarǵan Sarybaı Qalmyrzaev edi», deıdi ult jumysyna búkil sanaly ǵumyryn arnaǵan akademık.
Qandaı iske salsa da qarymymen tanylǵan, atqarylýǵa tıis jumystyń ıirimin aqyl-oıymen, bilim-parasatymen sheshetin, Qyzylordada ınjenerlik bilimniń negizin qalap, bilim ordasyn aıaǵynan tik turǵyzǵan, Taraz ýnıversıtetin taǵylymdy jolǵa salǵan azamatqa joǵarydaǵy basshylyq taǵy bir oqý ornynyń tizginin ustatady. Ol – Muhtar Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti edi. Mundaǵy jumysty jolǵa qoıý ońaı bola qoımaıdy. Barlyǵyn oı tarazysyna sala kelip, Ýálıhan Qozykeuly stýdent – oqytýshy – rektorat degen qaǵıdany qalyptastyrady. Osy úshtikti biriktirgende ǵana jumys ońǵa basatynyn zerdesine túıdi. Stýdent tek tyńdaýshy ǵana emes, teń dárejeli azamat dep qaraý qajettigin oılastyrady. Stýdent – rektor, stýdent – prorektor arqyly ózin ózi basqarý ıdeıasyn usynady. Bir kúndi stýdentterdi qabyldaý kúni dep belgileıdi. Oqytýshylarmen sanasýdy, jaǵdaı jasap baryp talap etýdi jolǵa qoıady. Ondaǵy nıet, jurt senimine ıe bolý. Arada az ýaqyt ótkende bilim ordasyndaǵy ala-qula áńgime sap tyıylady. Sonyń nátıjesi shyǵar buryn 400 grantqa ıe bolǵan oqý orny bul mejeni 2,5 jarym myńǵa jetkizedi. Sóıtip, elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń arasynda grant alýdan ekinshi orynǵa shyǵady. Ǵylymı-tájirıbelik jumystarmen 1300 adam aınalyssa, 7 UǴA akademıgi, 150-den astam ǵylym doktory, 650 ǵylym kandıdaty, 101 mamandyq ıesi bolatyn 26 myń stýdentke dáris oqıdy. 2001 jyly halyqaralyq akkredıtasııadan ótken Otanymyzdaǵy birden-bir oqý orny M.Áýezov atyndaǵy ýnıversıtet bolǵanynan habardarmyz. Elimizde alǵash ret ınnovasııalyq oqytý tehnologııasyn meńgerip, kredıttik bilim berý júıesin, sapa menedjmentin engizgen de osy bilim ordasy bolatyn. Sporttyq olımpıadaǵa qatysqan stýdentter sany 4-ten 10-ǵa jetkeni jáne bar. Mundaı jetistikterdi tizbeleı bersek, az emes. Eń bastysy, akademık ustazy Sultan Súleımenov jas ǵalymdardy, bolashaq ǵylym qaıratkerlerin qalaı tárbıelese, Ýálıhan Bıshimbaev ta sol jolmen keıingi tolqynǵa kóńil bólýdi nysana etip alǵany keıingige úlgi dep bilemiz. Ol jastarmen júzdesken saıyn olardyń rýhyn kóterip, eldi súıý, Otandy qadirleý jaıly aýqymdy áńgime qozǵap, táýelsiz memleketimizge ár jas ózindik úlesin qosý paryz ekenin jetkizip, «Senderdiń aralaryńnan áli talaı ǵalymdar shyǵady. El basqaratyn azamattar qalyptasady. Eldiń erteńi de, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń úmiti de sendersińder», degen memleketshildik qaǵıdany ózi basqarǵan úsh oqý orny jastarynyń sanasyna sińirip, oıyna uıalatýmen bolǵanyn akademıkpen birge qyzmet etken, shákirt bolyp bilim alǵan azamattar árkez aıtyp júredi.
Joǵary bilimdegi jetistigin Ýálıhan Bıshimbaev Parlament Májilisine depýtat bolǵan tusta eldik ispen ushtastyrdy. «Otandastarym maǵan «...eki tizgin, bir shylbyrdy» senip tapsyryp otyr... bári de baýyrym bolsyn, men de qarap qalmaımyn, qamdaryn jeımin, olardan bólek ýaıymym da joq, olardan bólek qaıǵym da joq», degen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń salıqaly saıasatyna qoldaý kórsetedi. Ásirese, joǵary bilimniń problemalary jurt talqysyna túskende onyń qyr-syryn saralaı aıtýmen qatar, ózi de túıindi oılaryn irkilmeı ortaǵa salyp otyrdy. Maman daıyndaý salasyna úńilgende kemimizdi túgendep, kemel istiń jol-jobasyn usyndy. Bir sózben aıtqanda, ómir tájirıbesin memleketimizdiń órkendeýine jumsady.
Ýálıhan Qozykeuly – daryndy ǵalym. Onyń ǵylymı zertteýleri el órkendeýine ózindik úles qosyp kele jatqanyn basa aıtýǵa tıistimiz. Ol qorshaǵan ortany qorǵaý, tabıǵı qorlardy tıimdi paıdalaný, qurylys jáne sılıkattyq materıaldar salasyndaǵy iri ǵalym. Batys Qazaqstan men Aral óńirindegi munaıly bıtýmdy, sapasyz sazdy jynystardy jáne ónerkásip qaldyqtaryn óńdeý men óndiriste qaıta qoldaný ádis-tásilderin zerdelep, tabıǵı kúrdeli geterogendik júıelerdiń quraýshylarǵa ydyraý mehanızmin ashqan. Fazalardyń bóliný betindegi kolloıdtyq-hımııalyq qubylystardy anyqtap, munaıly bıtýmdy jynystardy geoekologııalyq jaǵdaılardy eskere otyryp óndirý ádisterin, bıtýmdyq emýlsııa alýdyń qaldyqsyz tehnologııasyn usynǵan. Sanamalaı bersek akademıktiń ǵylymı eńbekteri az emes. Ony tarata aıtýdy aldaǵy kúnniń enshisine qaldyralyq.
«Ustazsyz shákirt – tul» dep danyshpan Abaı aıtpaqshy, Bıshimbaevtyń beshpentinen shyqqan ǵalymdar óz aldyna bir ujymdy quraıdy desek, artyq aıtqandyq emes. Onyń jetekshiligimen 12 doktorlyq, 40 kandıdattyq dıssertasııa qorǵalǵan. Akademık 13 monografııanyń, 32 oqýlyqtyń, elimizde jáne alys shetelderde jarııalanǵan 900 ǵylymı maqalanyń, 130-dan astam avtorlyq kýáliktiń, patenttiń avtory bolyp sanalady. Etken eńbek, tókken ter memlekettik deńgeıdegi marapattarǵa da qolyn jetkizgen. Keńes dáýirinde «Qurmet belgisi», táýelsiz Otanymyzdyń «Qurmet», «Parasat» ordenderin óńirine taǵyp, odan ózge de ataqtar alǵan.
Elge qyzmet etýdiń, ultqa jaqsylyq jasaýdyń, urpaqqa adal bolýdyń, ǵylymǵa kináratsyz berilýdiń – sonyń bárin retinmen atqaryp, abyroıǵa bólengen kórnekti ǵalym Ýálıhan Bıshimbaevtyń ónegeli ómirin bir maqalanyń aıasyna syıǵyzý áste múmkin emes. Kitap jazsań da bir syry men bir qyry syımaı qalýy múmkin. Onyń aldyńǵy tolqyndy áspettep, keıingi jasqa úmit artý úlgisi ekiniń biriniń boıynan tabyla bermeıtin qasıet. Adamdyq pen azamattyqty bárinen joǵary qoıyp, ony pir tutqan jaqsynyń jaısań minezi keıingige ónege dep bilemiz. Ýálıhan Qozykeuly jary Almıra ekeýi uldy er jetkizip, qyzdy boı jetkizip, olardy qutty qonysyna qondyryp, nemere súıgen baqytty otbasylar qatarynan. Osy oraıda, Abaı dana taǵy eske túsedi. Ol: «Yrys baqqan, daý baqpas» deıdi. Endeshe, búkil sanaly ómirine yrysty uıytqy etip, qabyrǵaly halqyna rııasyz qyzmet jasaǵan, jeti beleske shyqqan el azamaty, zaman adamy Ýálıhan Qozykeulynyń qashanda eńsesi bıik, qazaq ǵylymy men biliminde ózindik orny bar qaıratker dep bilemiz.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»