Akter Asanáli Áshimovtiń «Mahabbat – eki adamnyń bir-birine degen syılastyǵy ǵana» degen sózi bar. Basqa basqa, osy sóz Asanáli aǵamyzdyń on ret oılanyp, júz ret tolǵanyp, ómirdiń búkil qyzyq-shyjyǵyn kórip, mahabbattyń da, taǵdyrdyń da teperishin tartyp baryp jasaǵan paıymy ǵoı dep oılaımyz.
Qazir turmystyń taýqymeti jeńildedi. Yqylym bir zamandardaǵydaı búginde eshkimdi qyshtap úılendirip jatqan joq. Árkim súıgenin alady, qyzdar tapqanyna barady. Biraq, nege ajyrasý tym ońaı?
Bir kelinshek: «Túsimde bizdiń jatyn bólmemiz janyp jatyr eken. Basqa bólmeler din aman. Bir ýaqytta kúıeýim ekeýimiz jatatyn qos tósek te órtenip ketti. Qap-qara bolyp janyp, kúıelengen bos bólmeniń tóbesine shoshyna qarap jatqanymda oıanyp kettim» dedi.
Jorıtyn túgi de joq. Bular onsyz da ajyrasýdyń aldynda turǵan jup edi. Áıel baıǵus ot basyn, oshaq qasyn qanshama saqtap qalýǵa tyrysyp, qanshama keshirimshil bolsa da, ekinshi taraptan osyny kerek etken adam bolǵan joq. Qanshama jyl ómirimen alysqan áıel osy túsinen keıin kóp uzamaı ajyrasty.
Olardyń kúnderdiń kúninde ajyrasatyny sózsiz edi. Birin biri súımek túgili, syılaýdan qalǵan erli-zaıyptylar ýaqyt óte kele jurttyń kózinshe de yryldasyp, yryń-jyryń bolyp júrgenderin jasyra almaı qalýshy edi.
О́zi túgili, sózi, tipti, qala berdi, paltosynyń túımesine deıin bir-biriniń jynyna tıetin ekeýiniń pikiri de eshqashan qabysyp kórgen emes. Áıeli birdeńe dese kúıeýi ony joqqa shyǵaryp, kúıeýi bir ýáj aıtsa kelinshegi de kóptiń ortasynda otyrmyz-aý demesten, mindetti túrde qarsylasa ketetin. «Áı, osy sen ekeýińniń bir tósekke qaıdan bastaryń syıyp júr?» degen qaljyń aralas suraqtyń osy ekeýine qoıylmaıtyny sırek.
Shapyldasyp júrip-aq kúnderi ótken juptar az emes qoı. Degenmen, birin biri egep júrip, bir berilgen ǵumyrdy kıkiljińge qurban etý qandaı azap! Eń jaman qasiret te osy! Qoldaıdy degen adamyń qorlasa, seni jan-tánimen túsinýge tıisti jaryńnyń janynda otyryp ta jalǵyzdyq keshseń, zaıa tirshilik sol bolyp shyqpaı ma?!
Áıtpese, ár adamǵa bir adam kerek. Áldılegen sábıden bastap, qartaıǵanda bir bala bolyp otyratyn qarııa da ómir boıy meıirimge muqtaj bolyp ótedi.
Al úzdigip júrip qosylyp, jaýyǵyp aıyrylysyp jatqandar qanshama?! Árıne, syılastyq joq jerde álsiz, onsyz da kúıreýik sezimge qaıdan oryn bolsyn! Birin biri syılap, qadirleı alatyndar ǵana mahabbattaryn qorǵaı alady. Qorlaý bastalǵan jerden bastap sorly sezim de ólmek.
Qarap otyrsaq, myna zamanda eshkimdi eshkimge zorlap qosyp jatpasa da, ǵaıyptan, bolmasa baqaı eseppen, qala berdi, ýaqyt óte túsinisip, áıteýir bir jaqsy kórip, otandasyp ketermiz dep, óz taǵdyryn táýekelge baılap jiberip, óle-ólgenshe barmaq tistep júrgenderdi kórip, jar tańdaý da, kúıeýge shyǵý da kóılek aýystyrý emes ekendigin túsinesiń.
Muny túısiný úshin Alla adamdarǵa aqyl bergen, al endi bireýler ony mańdaıyna jazylǵan teperishtiń bárin ótkizip baryp qana moıyndap jatady.
О́mirińde kóńilińdi qaldyrmaǵan, janyńdy jaralamaǵan, shynaıy súıip, kózimen uǵyp turǵan adamǵa qyzmet etýdiń rahatyn asyǵys qadamynan azap shegip, shynaıy jar qosaǵyna jolyqpaǵan adamdar ǵana biledi.
Biraq, kimder sóziz ajyrasady, ıakı bolmasa, qandaı jaǵdaıda janyńa jalaý bola almaǵan jannan basyńdy ala qashýǵa týra keledi?
Shyndap kelgende, «Jamannyń janynda jatqansha, jaqsynyń aıaǵynda jat» degen sózdi de ata-babalarymyz tegin aıtpaǵan ǵoı. Eger, Qudaı qosqan qosaǵyń múlde sen oılaǵandaı adam bolyp shyqpasa, sózi bir bólek, ózi bir bólek bolyp, ótirigi sońynda órip júrse, onda ondaı adammen ómir ótkizý qandaı bolmaq?
«Súımegenge súıkenbe» degen de bar. О́zińdi súımegen adamdy eshqashan zorlap súıgize almaıtynyń aqıqat. О́zińdi qalamaǵan adamdy ártúrli aıla-sharǵymen qaratyp alyp, ebin taýyp, esebin keltirip te úıli-barandy bolatyndar bar. Biraq, shyn mahabbat bolmaǵan jerde bári bir kúni bitedi. Al birin biri shyn súıgen adamdar óz sezimderine kúmán keltirýge jol bermeıdi.
Sol sııaqty, mynadaı oqıǵalardy Siz de talaı ret estigensiz, kýá bolǵansyz, eń bolmasa kitaptan oqyǵansyz. Máselen, sulýlyq ta Alla taǵalanyń adam balasyna bergen syıy. Eger sulýlyǵyn aqylmen, parasatymen sýǵarǵan jandy kezdestirseńiz, onda ol taǵdyrdyń ólsheýsiz nyǵmeti. Mundaı janmen dıdarlasýdyń ózi bir ǵanıbet.
Alaıda, syrt pishini kelisti bolǵanymen, aýzyn ashqanda aqymaqtyǵyn, qylyǵymen jeńiltektigin, kókiregimen menmendigin kórsetetin arzan sulýlyqtan bir kúni adam báribir jerıdi, ishi men syrty qabyspaıtyn jannan jeme-jemge kelgende bas tartasyz.
Sol sııaqty, kúmán de – kóńildegi jylan sııaqty, adamnyń janyn jaı taptyrmaıdy. Bir-birine senbeıtin, qyzǵanyshtyń qyzyl ıtine sabyrdyń yrqyn berip qoıǵan adamdardyń da jubaılyq ómiri jaqsy aıaqtala bermeıdi.
Eger sen ony, ol seni súıetin bolsa, nege sen ol adamǵa senbeýiń kerek?! Qalǵan tirshiligińniń búkil qamyn artqan, eki dúnıede adal bolýǵa serttesken adamyńnyń seniminen shyqqanǵa ne jetsin! Súıdiń be, onda sol adamǵa ólerdeı sen, bar jan-tánińmen sen. Sonda ǵana úmitiń aqtalady. Áıtpese, kún saıyn túrtinektep jamandyq izdep, sát saıyn sózine kúmán keltirip, ony ózińniń kóleńkeńnen de qyzǵana berseń, izdegeniń bir kúni aldyńnan shyǵady. «O, qyzǵanysh, adamzattyń serigi! Saǵan tótep bere almas temirdiń de temiri» dep aqyndar bosqa jyrlamaǵan...
Súıý az. Asyraý da az. Bir-birimizdi jaqsy kórgen soń úılengen joqpyz ba degendeı, qalǵan ómirińe júrdim-bardym qarasań, jaryńnyń jaqsylyqtaryn baǵalamasań, adamgershiligin aıtyp otyrmasań taǵy bolmaıdy. Otbasynyń eń basty qundylyǵy – jaryńnyń qadirin bilý. Baǵalamasań, onyń da mazdaǵan oty óshedi.
Sosyn, biri biriniń júrgen izin ańdyp, ne sózine, ne ózine erkindik bermegen adamdardyń da bir kúni shańyraǵy ortasyna túsedi. Mundaı qyspaqqa shydaı almaǵan adam sanasynyń túkpirinde odan sytylyp shyǵýdyń jolyn izdestire bastaıdy. Sondyqtan, jaryńnyń pikiri de, kózqarasy men áýes isteri de, dostary men týǵan-týystary da seniń jekemenshigiń emes. Aralasýǵa, ómir súrýge mursat ber.
Azdy-kópti ómirde jeke basyn otbasynyń baqyty úshin qurban etti dep júrgen jandardyń da kúnderdiń kúninde odan bas tartqanyn kórdik. Búkil armandaryn tárk etip, bala-shaǵasy men úı sharýasyna ózin tolaıym arnady dep júrgen adamdar da keıde bulqynady. Kerek deseńiz, beıneli túrde aıtsaq, tóńkeris jasaýǵa deıin barady. Eger kúıeýi nemese áıeli tek ózin oılaı berse, ekinshi jartysynyń da bir kezdegi bala armandary men boıynda bar qabiletin ashýǵa kómektespese, demeý kórsetpese, bir jaqty ǵana baqyttyń quıryǵy sholtańdap turady. Sondyqtan, ol da, sen de baqytty bolatyndaı bolýǵa tyrys, óziń úshin súıip qosylǵan adamnyń múddelerin qurbandyqqa shala kórme!
Eń bastysy, «Bas ekeý bolmaı – mal ekeý bolmas» degen sııaqty, ekeý bolyp otyryp da sharýasynyń dóńgelegi alǵa jyljymaıtyn, tapqan-taıanǵandarynyń berekesi joq, bastaǵan isteri baıansyz bola beretin erli-zaıyptylar bar. Olar áli ózderiniń nege búıtip júrgenin ózderi de túsine bermeıdi. Jandy jegen bir kúızelis adamdy alǵa adymdatpaıdy. Demek, túsinistikte bir kiltıpan bar. Muny psıhologtar sáıkessizdik sındromynan da izdep júr. Otbasynda baqytty adam – jumysynda da, dostarynyń arasynda da baqytty. Adam shynaıy syılastyqtan qýat alady.
Myna qyzyqty qarańyz. Kóp adamdardyń qateligi sol, kópshiligimiz mahabbatqa buıym sııaqty qaraımyz. Merzimi bitip, eskirip qalǵan zat sııaqty kóremiz. Shyn máninde olaı emes qoı. Súıispenshilik barlyq kezde ólmeýi kerek. Máselen, «Bala-shaǵa óskende qaıdaǵy mahabbat, búgin úılendi deısiń be?» degen sııaqty úırenshikti ýájderdi oılanbaı aıta salamyz.
Endeshe, ekeýden ekeý qalǵanda ońasha syrlasyp, birińdi biriń bala sııaqty erkeletip kórdiń be? Ony ne mazalap júrgenin suradyń ba, jaýlary janyn jaralaǵanda janyna jalaý bola aldyń ba? Sońǵy ret qashan jubattyń? Áıeliń gúldi jaqsy kóre me, kitapty ma? Kúıeýiń káýap jasap, balyq aýlaýǵa barǵandy unatýshy edi ǵoı. Nege ony uzaq jyldar umytty? Bári maıda-shúıde suraqtar sııaqty, biraq bári de tirshilikti quraıtyn túıtkilder...
Bizdiń eń úlken qateligimiz de osyndaı maıda-shúıdelerden bastalady. Jyldyń tórt mezgilinde kúıip-janyp, táýlik boıy janym-kúnim dep otyrmasań da, jartyńa degen ishińdegi otty óshirmeı, mazdatyp otyratyn meıirim men adamgershilik, syılastyqtyń syı-sııapaty barlyq adamǵa kerek.
Áıtpese, olar ajyrasady.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»