Tarıhı tańdaý

Instıtýsıonaldyq turǵydan alǵanda, jańa Ata zań jobasynda adamǵa, onyń ómi­ri­ne, quqyqtary men bostandyqtaryna erekshe mán berilgeni ombýdsmen retinde men úshin óte mańyzdy. Bul aı­tyl­ǵan­dar – memlekettiń eń joǵary qun­­dylyqtary. Adamǵa baǵdarlaný men adam quqyq­ta­rynyń basymdyǵy ıdeıalary jańa Kons­tıtý­sııanyń búkil mátininde kórinis tapqan.

Kirispeden bastaıyq. Munda alǵash ret adam quqyqtary men bostandyqtaryn múltiksiz saqtaýǵa negizdelgen memleket qyzmetiniń qaǵıdaty jarııa etilip, quqyqtar men bostandyqtar ajyramas ári aıyrýǵa bolmaıtyn qundylyqtar dep tanylady.

Negizgi zańnyń 2-bóliminiń ataýyn ózgertýden adam quqyqtarynyń aıryqsha rólin kóremiz. Konstıtýsııanyń qazirgi qoldanystaǵy redaksııasynda bul bólim «Adam jáne azamat» dep atalsa, jańa jobada «Negizgi quqyqtar, bostandyqtar men mindetter» dep ózgerip otyr. Basqasha aıtqanda, bólim úsh myzǵymas irgeli negizge súıinedi: olar – quqyq, bostandyq jáne mindetter.

Konstıtýsııa jobasynyń 15-babynda adam quqyqtary men bostandyqtary ajyramas jáne bólinbeıtin dep tanylady. Bul olardyń ómirge kelgen kezden ár adamǵa tıesili ekenin naqtylaý úshin qajet. Olardy alyp qoıýǵa, bireýge berýge nemese joıýǵa bolmaıdy. Memleket bul quqyqtardy tanýǵa jáne qorǵaýǵa mindetti.

Osy 15-bapta adam quqyqtaryn zańsyz buzýdan nemese shekteýden saqtandyratyn kepildikter qarastyrylǵan. Sondyqtan onda memlekettik organdardyń nemese laýazymdy adamdardyń zańsyz áreket­te­rinen bolǵan zııandy memleket tarapynan óteý sııaqty mańyzdy qaǵıda bar. Osylaısha, memleket jeke tulǵanyń qundylyǵyn moıyndaıtynyn jáne óziniń zańnan joǵary emes ekenin kórsetedi. Adamǵa keltirilgen zııan úshin ol basqa sýbektilermen teń dárejede jaýap berýge mindetti.

Jalpy, Negizgi zań jobasynda qol­danys­taǵy Konstıtýsııadaǵy adamnyń barlyq quqyqtary men bostandyqtary saqtalǵan. Sonymen qatar keıbir tusynda olar aıtarlyqtaı kúsheıtilgen.

Adamnyń ómir súrý quqyǵyn alatyn bolsaq, ol basqa quqyqtarǵa qaraǵanda alǵashqy orynda turady. О́ıtkeni onsyz ózge bostandyqtar bolmas ta edi. Konstıtýsııalyq komıssııanyń otyrystarynda biz ony barynsha absolıýttendirýdi usyndyq. Jalpy ony búkil álemde absolıýtti quqyq retinde taný – kez kelgen quqyq qorǵaýshynyń armany. Biraq BUU Adam quqyqtary jónindegi komıtetiniń №36 Jalpy tártiptegi eskertýlerinde aıtylǵandaı, ómir súrý quqyǵy ár adamǵa tıesili bolsa da, ol absolıýtti emes. Máselen, keıbir jaǵdaıda bireýdiń ómirin úzý eriksiz túrde júzege asýy múmkin. Aı­talyq, siz ózińizdi qorǵaý maqsatynda shekti shamada áreket etip, bireýdiń ómirin úzseńiz, ol maqsatty túrde óltirý bolyp sanalmaıdy.

Jobanyń 17-babynda ómir súrý quqy­ǵy da ajyramas jáne bólinbeıtin quqyq dep tanylǵan. Bul jerde salalyq zańdar emes, Konstıtýsııanyń ózi ómirdi qorǵaýdy mindetteıtinin bildiredi.

Adam ómirin eń joǵary basymdyq dep jarııalaǵan elimiz 2022 jyly ólim jazasyn alyp tastady. Qoldanystaǵy Konstıtýsııanyń 15-babynda, jańa jobanyń 17-babynda oǵan tyıym salyn­ǵan. Aıyrmashylyq birneshe áripte ǵana, al semantıkalyq turǵydan biz ony qoldanýǵa qaıta oralý múmkin emestigin aıtamyz.

Jobanyń 18-babynda jeke basqa tıispeý kepildigi jekeleı túrde bekitil­gen. Bul eshkimdi óz betinshe bas bostan­dy­ǵy­nan aıyrýǵa jol joq ekenin bildiredi. Qamaýda ustaýǵa sot sheshimimen ǵana jol beriledi. Sottan tys ustaý merzimderi zańmen aıqyndalady. Osy bapta Mıranda erejeleri qarastyrylǵan. Iаǵnı ustaý kezinde ár adamǵa quqyǵyn shekteý negiz­derin túsindirý mindetteledi.

Adamnyń irgeli quqyqtaryna arnalǵan jobanyń 2-bólimine ádil sotqa degen negizgi kepildikter de engizilgen. Mysaly, 19-bapta ózine, jaqyndaryna qarsy kýálik bermeý jáne óziniń kinásizdigin dáleldemeý quqyǵy sııaqty negizgi nor­­malar qarastyrylǵan. Bul normalar irgeli quqyqtardy eń joǵary deńgeı­­de qorǵaıdy. О́zin-ózi kinálaý men ozbyr­­lyq­qa qarsy konstıtýsııalyq tosqaýyl retinde qyzmet etedi.

Osy bapta kinásizdik prezýmpsııasy qarastyrylǵan. Qoǵam aldynda adam, tipti eger ol qylmys ústinde ustalsa da nemese kinásin moıyndasa da, sot sheshim shyǵar­maıynsha kinásiz dep sanalýǵa tıis.

Sondaı-aq 19-bapta ádildik pen jaza mólsheriniń saı bolýy sekildi halyqaralyq qaǵıdalaryna kepildik be­ril­gen. Olardyń ishindegi eń bastysy – bir áreket úshin qaıta jazalaýǵa jol bermeý. Qazirgi ýaqytta ádil sot isin júrgizýdiń kepildikteri adamnyń negizgi quqyqtaryn júzege asyrýmen naqty baılanysty. Sondyqtan jobanyń 20-babynda adamnyń ar-namysyna tıisýge bolmaıdy degen jeke kepildik oryn aldy. Qazir mundaı kepildik tek qadir-qasıetke qatysty qoldanylady. Bul rette osy quqyqtarǵa tıisýge bolmaıtyndyǵy ǵana emes, sonymen qatar zańmen qorǵa­la­tyndyǵy da naqtylanady. Bul – jeke tulǵany qurmetteý moraldyq talap emes, bılik pen qoǵamnyń zańdy mindeti ekenin memlekettiń tikeleı moıyndaýy.

Jedel sıfrlandyrýdy eskere otyryp, jobanyń 21-baby jańa tehnologııalar jaǵdaıynda derbes derekterdi qorǵaýǵa kepildik beredi. Bul arqyly sıfrlyq ortadaǵy jeke aqparat qor­ǵalady.

Konstıtýsııa jobasynyń 23-babynda zııatkerlik menshikti qorǵaý týraly erejeler bekitiledi. Iаǵnı memleket adam­nyń shyǵarmashylyǵy men zııat­ker­lik eńbeginiń nátıjelerin erekshe qundylyq dep tanıdy jáne ózine olardy qorǵaý mindetin alady.

Qazirgi álemdegi sıfrlyq haosty boldyrmaý úshin dál osy bapta sóz bostandyǵy týraly erejeler naqty sıpattalǵan. Halyqaralyq standarttar boıynsha sóz erkindigi qatań belgilengen jaǵdaılarda zańmen rettelýi múmkin. Bul – basqa adamdardyń quqyqtary men bedelin qorǵaý, qoǵamdyq tártipti, halyqtyń densaýlyǵy men ımandylyǵyn qorǵaý sekildi jaǵdaılar. Olardy 23-bapta bekitý sóz bostandyǵy men jarııa sózderdiń saldary úshin jaýapkershilik arasyndaǵy tepe-teńdikti qamtamasyz etedi.

Jobanyń 24-babynda elden shyǵý quqyǵy naqtylanyp kórsetilgen. Endi Konstıtýsııada ony zańda kózdelgen jaǵdaıda jáne tártippen ǵana shekteý múmkindigin tikeleı bekitý usynylady. Mundaı norma memleket úshin tikeleı konstıtýsııalyq shartty bildiredi: elden shyǵý quqyǵyn erikti túrde nemese zańǵa táýeldi aktilermen shekteýge bolmaıdy.

Jobanyń 28-babynda sot sheshiminsiz turǵyn úıden aıyrýǵa ǵana emes, odan shyǵarýǵa da jol berilmeıtin norma bekitilgen. Bul ne úshin jasaldy? Halyqaralyq standart boıynsha bir­­ne­she shart bir ýaqytta saqtalǵan kezde ǵana úıden shyǵarýǵa bolady. Olardyń bastapqylary – tek zańdy negizder. Onda da barlyq prosedýra saqtalýǵa tıis. Onyń ishinde sotta ózin qorǵaý quqyǵy qamtamasyz etilýi kerek. Turǵyn úıde turý men odan shyǵarý jaǵdaılary týraly daýlardy tek sot sheshýge tıis.

Sondaı-aq jobanyń 30-babynda neke týraly erejeler naqtylanǵan. Bul – tek memleket tirkeıtin erikti odaq. Ondaǵy erler men áıelder teń quqyly. Kópetnosty jáne kópkonfessııaly el retinde biz úshin bul óte mańyzdy.

Buǵan qosa jobadaǵy jańa erejeniń biri – dindi memleketten bólý, ol 7-bapta qarastyrylǵan. Zaıyrly memleketimizde bir din ekinshisinen joǵary turmaıdy, tolyq ar-ojdan erkindigin qamtamasyz ete otyryp, ateısterge de, dindarlarǵa da qysym kórsetýge jol bermeıdi. Zaıyrly sıpat ınstıtýsıonaldyq tepe-teńdikti nyǵaıtady.

Qoldanystaǵy Konstıtýsııada jazyl­ǵan basqa da quqyqtar men bostan­dyq­tar jańa jobada saqtalǵan. Sondyqtan men komıssııa tarapynan adamǵa baǵdarlanǵan qaǵıdattarǵa negizdelgen, sapaly ári jan-jaqty saralanǵan qujat daıyndalǵanyna kámil senimdimin. Eń irgeli halyqaralyq standarttar, ulttyq biregeılik pen memlekettik qurylystyń progressıvti ıdeıalary eskerilgen.

Artýr LASTAEV,

Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákil