Balalar kitaby qanshalyqty qoljetimdi?

Búgingi áleýmettik jeliniń ne berip, ne qoıatynyna kóp jaǵdaıda kózim jetpeıdi. Gý-gý áńgime, «anaǵan qarsy pikir jazdym, anany qoldadym, al anaý bir aqymaq!..» dep kúıip-janyp júrgender de, «ýh, óshimdi aldym-aý!» dep jymıǵandar da barshylyq. Soǵan qaraǵanda, áleýmettik jelińiz et pen teriniń arasyndaǵy jelikteı elesteıdi. «Sol da sóz bolyp pa? Zaman solaı, eskiliktiń adamy aıta beredi», deıtinder de kezdeser. Degenmen, táýelsiz eldiń azamaty salmaqty da salıqaly bolsa, bul keıingi jasqa paıdasyn tıgizeri anyq. Bizdiń baıqaýymyzsha, aldaǵy aıtqan áleý­mettik jeliniń qansha ómir súretinin ýaqyt kórseter. Osy arada ǵumyry uzaq, ómirsheń qundylyq – kitap pa deımiz. Bizdiń arǵy tekti babalarymyz sol kitapty óshpesteı etip tasqa jazyp ketipti. Sol máńgi óshpes tas-kitaptaǵy sózdi ár qazaq oqysa azbaıdy, ult jolynan taımaıdy. Tiline ózge til tikendeı qadalyp óz tilin umyttyrmaıdy. Al qaǵaz betindegi bizge jetken kitaptardyń ulysy Arıstotel, Platon, ál-Farabı, Gerodot pen Gomer... «Myń bir tún», «Shahnama» – kete beredi. Osylardy oqysań, jelidegideı kúıip-pispeısiń, ǵıbrat alasyń, sergısiń, sál kóziń talǵanmen, demalasyń – bir ǵajap álem. Tálim alar oqıǵalar, som-som keıipkerler, teńizdeı tereń til qunary... Kitap qurıdy, gazet-jýrnal bitedi, bárin «kóksandyqtan» kóresiń degeli de biraz jyl jyljydy. Álgi ózimiz úlgi etetin órkenıetti elge barsań keremet kitap dúkenderi, syńsyp turǵan tomdardy kóziń shalady, qat-qat gazetterdi sholyp shyǵasyń. Biz qyzyl-jasyl «ımport» taýarlarǵa júgirsek, olar lek-lek bolyp kitap dúkenderinde júredi. Tildesseń, keıbireýleri «temirge telmirýden» jalyqqanyn, odan da tynyshtyqta otyryp kitap oqý bir ǵanıbet ekenin aıtady. Biz de túbi soǵan birtindep kelemiz. Tabıǵı dúnıe qashanda tartymdy ǵoı. Álgi qyzyl-jasylyńyz kún aınalyp kelgenshe tárizdi. О́ıtkeni, arǵy-bergini saralap qarasań, jarqyl-jurqyl kóp bolǵan eken. Ony aıtasyz, keıbir ánshiler bir-eki jyl «modaǵa» aınalyp, artynan eskirip qalyp jatyr emes pe? Biz kitap týraly oı qozǵaǵanda, balalar kitaby týraly baǵamdasaq deımiz. Shyny kerek, balalarǵa arnalǵan kitaptyń baǵy onsha janbaı tur. Birinshi synyp tabaldyryǵyn attaǵan búldirshin Ahmet Baıtursynulynan qalǵan mura – «Álippeniń» ornyna «Saýat ashýdy» qolǵa aldy. Ol týraly keıin aıtatyn bolamyz. Endi elimiz boıynsha balalarǵa arnalǵan qundylyqtardy baıqaý úshin kitap dúkenderine bardyq. Qazaq kitaptaryna bir burysh tıipti. Kórshi eldiń altynmen aptaǵan, kúmispen kúptegen kitaptary keregelerde ıin tiresip tur. Bir derekterge qaraǵanda, Reseı baspalarynan shyqqan dúnıeler Otanymyzdaǵy kitap dúkenderiniń 65-90 paıyzyn quraıtyn kórinedi. «Qazaq kitaptary nege az?» desek, satýshylar: «Bary osy. Kóbin avtorlar, baspa qyzmetkerleri ózderi ákelip ótkizedi», deıdi. Qazaq balalaryna arnalǵan kitaptardyń, kitapshalardyń baǵasy ekiniń biriniń qaltasyna saı kele bermeıtin tárizdi. 200-300 teńgelik kitap kózden bul-bul ushqan. Abaı men Ybyraıdyń balalarǵa arnalǵan óleńderinen turatyn shaǵyn jınaqtar 900 teńge bolsa, qazaqtyń maqal-mátelderi 2300 teńge. «Balalarǵa bazarlyq» degen aıdarmen jaryq kórgen ertegi ne áńgime, sol sekildi sýretpen kómkerilgen ashpaly sanalatyn «Kóńildi kójek», «Qyzyl qońyz», taǵy basqa jınaqtar 1770 teńge turady. Mınskide shyqqan «Veselye zadanııa dlıa malysheı» degen sýretti kitap 150 teńge eken. Salystyryńyz baǵasyn... Al «Áı-áı» atty aıdarmen Ermek О́teti­leý­ulynyń árqaısysy tórt joldan turatyn, on óleńinen qurastyrylǵan sýretti kitapsha – 420 teńge, soǵan uqsas 3-5 jasqa arnalǵan «Ǵajap tapsyrmalar» – 900 teńge. Sultan Qalıuly men Ádil Baltanyń shaǵyn jınaqtary – 505 teńge, «Urpaqqa amanat» atty ulttyq dástúr, týystyq ataýlar, yrymdar, tyıymdar – naǵyz balalarǵa qajet kitaptyń quny – 3750 teńge. Jasóspirimderge arnalǵan eki kitaptan turatyn taǵylymy mol, aty da ádemi «Básireniń» (qurastyrǵan Baıbota Serikbaev) baǵasy – 10200 teńge. Oqýshylar úshin shyǵarylǵan «Sen bilesiń be?» degen ensıklopedııa – 5180 teńge. Osylaı kete beredi. Bul kitaptardy qaltasy kóteretinder alar, al bylaıǵy jurttyń qoly jetpeıdi. Eger baǵa tózetindeı jaǵdaıda tursa, bul rýhanı dúnıeler ár otbasynyń tórinen tabylyp, uly men qyzy oqyp, mol málimet alar edi. Jalpy, kitap shyǵarý isinde taralymdy ósirý arqyly kitap baǵasyn tómendetý jaǵyn oılastyrsaq qalaı bolar eken? Kitap baǵasyn tapsyrýshy belgileıdi eken. Oǵan 12 paıyz salyq qosylady. Qyzmet kór­setetin dúkenshiniń aılyǵyna qajettilik jáne bar. Iá, baǵany erkine jiberý kerek deımiz. Biraq, balaǵa kelgen, baladan ósken úlkender naryq talaby dep kóp syltaýdy kóldeneń tartpaı, keıde bir jomarttyq kórsetse, urpaq aldyndaǵy paryzdyń bir parasy óteler edi. Qysqasy, urpaqqa kerek kitapqa bir kisilik qajet bolyp tur. Árıne, naryq zamany eshkimniń mańdaıynan sıpamaıtyny anyq. Áıtse de, qaıtalap aıtamyz, bala úshin tıisti mekemeler, el-jurt bir jeńildikti qorǵasyndaı salmaqty etip qarastyrsa, qane. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»