Kóshbasshy kásiporynnyń qarymdy qadamy

uzaq merzimdi múddelerge baǵyttalǵan «Memleket Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa nátıjesinde paıda bolatyn sektorlardy eskere otyryp, ulttyq kompanııalar arqyly bolashaqtyń ekonomıkasyn damytýdy yntalandyrýy tıis. Ulttyq ındýstrııa biz óz elimizde óndirýge tıis eń jańa kompozıttik materıaldardy tutynýy kerek».

Elbasy N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýynan

О́mirdiń ózi kótergen «Tek qana alǵa!» uranynyń qýattylyǵyna qaıran qalasyń. Ol buryn-sońdy bolmaǵan ózgeristerge bastady. Mundaıda ári-sári kúı keshýge de ýaqyt bolmaı qalǵandaı. Myń bir mysal Kókshetaýdaǵy «Tynys» aksıonerlik qoǵamynyń tynymsyz tirshiliginen anyq baıqalady. Odan da tereńirek aıtsaq, Memleket basshysynyń Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııaǵa qatysty tapsyrmalary quddy osynda júzege asyp jatqandaı jyly áserge bóleıdi. Osy oraıda, kásiporynnyń taǵylymdy tarıhyna az-kem kóz júgirtken de durys sııaqty. Kókshetaý men qala turǵyndary taǵdyrynda aıryqsha orny bar «Ottegimen tynys alý apparatýralary» zaýytyn salý jóninde KSRO Mınıstrler Keńesiniń qaýlysy 1953 jyly qabyldanǵanymen, onyń qurylysy 1959 jyly aıaqtalǵan edi. Sol jyly qurylys uıymdary men kenishterge 400 vagonetka jóneltilgen bolatyn. Biraq, bul zaýyttyń negizgi ónimi emes edi. Kelesi jyly túpki maqsat jolyndaǵy medısınalyq jabdyqtar shyǵaryla bastady. Al, 1964 jyly munaı-gaz óndirisi úshin redýktorlar, «KB-1» klapandary, joǵary qysymǵa shydas beretin tetikter daıyn­daý ıgerildi. Tipti, balalar oıyn­shyqtary da zaýyt belgisimen daıyn­dalyp jatty. Zaýyt 70-80-jyldary me­dısınalyq jabdyqtarǵa qatys­ty jumystardy jandandyryp, qoldan tynys aldyrý appara­týralarynyń jetildirilgen túr­lerin kóptep shyǵara bastady. Halyqaralyq standarttardaǵy bul ónimder sosıalıstik elderdiń emdeý-profılaktıkalyq meke­melerine, KSRO Qarýly kúsh­terine jóneltilip turdy. Munda jyl saıyn 16 mıllıard teńgeniń ónimi shyǵarylatyn. Osy jyldary 612 adam orden-medaldarmen marapattaldy. Bulardyń qatarynda KSRO Memlekettik syılyǵyn alǵandar da bar. Kásiporyn kóppáterli 15 turǵyn úı, 360 oryndyq jataqhana men eki balalar baqshasyn, basqa da áleýmettik nysandardy paı­dalanýǵa berdi. Áıtkenmen, qaıta qurý quıyndary osynshama alyp kásiporyndy múldem táltirektetip tastaǵany da kóz aldymyzda. Táýelsiz memleketimizdiń ótpeli kezeńdegi tabandy saıasaty «Ty­nys» ataýyn alǵan zaýyttyń shyn mánindegi tynysyn ashty. Kásiporynda 1996-2000 jyldary konversııalyq sharalar júrgizilip, óndiristik baǵyt ózgertildi. Halyq sharýashylyǵyna tarazylar, esik qulyptary, órt sóndirý quraldary, ystyq jáne sýyq sý eseptegishter, gaz ma­nometrleri,aýyl sharýa­shylyǵy úshin jyljymaly mıneraldy tyńaıtqysh shashqyshtar jáne basqa buıymdar shyǵarý qolǵa alyndy. Qazaqstan Respýblıkasy Úki­metiniń ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý baǵdarlamasynyń ónerkásipti ártaraptandyrý baǵytyn júzege asyrý maqsatynda «Tynys» aksıonerlik qoǵamy 2003 jyly «Qazaqstan ınjınırıng» ulttyq kompanııasynyń quramyna endi. Bul kásiporynnyń qaıta túlep, órge basýyndaǵy utymdy qadam boldy. Belgisiz merzimge demalysqa jiberilgen bilikti maman-jumysshylardyń júzinde jalyn oınady. Zaýyt ǵalamat serpilis qusha­ǵynda edi. Araǵa bir jyl salyp, ıaǵnı 2004 jyly aksıonerlik qoǵamǵa halyqaralyq «TUY CERT» kompanııasynyń sapa menedjmenti júıesindegi «ISO 9001:2000» sertıfıkaty tapsyryldy. Bul sol kezdegi úlken jetistik bolatyn. Qazirgi ýaqytta zamanaýı kásiporyn qataryndaǵy «Tynys» respýblıkamyzdyń ekono­mıkalyq ómirine belsene qatysýshy retinde áıgili. Kókshe zaýyty búgingi tańda «Qazaqstan temir joly», «QazMunaıGaz», «Qazatomónerkásip», «Qazaq­telekom», «QazTransOıl», «Qaz­TransGaz», «KEGOK» aksıo­nerlik qoǵamdary sııaqty iri kompanııalarǵa ónimderin jet­kizedi. Sondaı-aq, «Ýlan-Ýde avıa­sııa zaýyty» AAQ, «Qazan tikushaq zaýyty» AAQ jáne «MIG» RSK AAQ-pen áriptestik baı­la­nys nyǵaıyp keledi. Jalpy, mundaǵy eksporttyq áleýet zaýyt shyǵaratyn ónimderdiń teń jartysyn quraıtynyn bilgen jón. «Tynys» taýar óndirý kórset­kishterin satylap ósirip keledi. Bas dırektor M.Kereıbaev jetistik syry óndiristi ınnovasııalyq tehnologııa jeteginde jańǵyrtýmen baılanystyrady. Qajyrly eńbek eskerýsiz qalmaı, kásiporyn 2005 jyldyń qorytyndysymen res­­pýblıka Úkimetiniń «Sapa sala­syndaǵy tabystary úshin» syılyǵyn ıemdendi. Aksıonerlik qoǵamnyń basty baǵyty iri ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý arqyly óndiristi qýattandyrý men joǵary suranystaǵy ónim túrlerin molaıtýdy kózdeıdi. Igi qadam 2005 jyly qolǵa alynyp, «Taza aýyz sý» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde dıametri 10-nan 250 mıllımetrdi qamtıtyn polıetılen qubyrlary shyǵaryla bastady. Atalǵan ónim respýblıkamyzdyń gaz sharýashylyǵynda da keńinen qoldanylýda. Germanııanyń «Krauss Maffei» kompanııasynyń jabdyqtary ornatylǵan jelini Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń iske qosýy zaýyt ómirindegi eleýli oqı­ǵa sanalady. Sondaı-aq, «Tynys» sehtarynda salaaralyq jáne óńiraralyq ekonomıkalyq ıntegrasııa talaptaryna saı órt sóndirý qu­raldarynyń jetildirilgen alty túri, temirjolshylar ıgiligindegi 55 ataýly ónim men avıasııa salasyna qajetti 16 túrli jabdyqty daıyndaý iske asyryldy. Zaýyt 2007 jyldan Kókshetaýda quras­tyryla bastaǵan «KamAZ» júk avtomobılderine qajetti jer­gilikti tetikterdi shyǵarý tizbesin kóbeıtip keledi. Medısına salasynda ókpeni ottegimen tynys aldyrýdy qamtamasyz etetin jańa «Kókshetaý-4P», «ADRM» apparattary jasalyp, sy­naqtan oıdaǵydaı ótti jáne ol respýblıkamyzdyń emdeý-saýyqtyrý oryndary men Qarýly kúshterinde qoldanylýda. «Tynys» aksıonerlik qoǵa­mynyń uzaq merzimdi strategııa­sy naqty josparlarǵa negiz­delip, ınvestısııalyq jo­ba­lar­ǵa tartymdylyǵymen tujy­rymdalǵan. Munda 2010 jyly «Dıametri 560-1000 mıl­lı­metrlik polıetılen qubyr­lary óndirisi» dep atalatyn birinshi jo­ba iske asyryldy. «Damý-О́n­diris» baǵdarlamasy aıasynda alǵashynda ekinshi deń­geıdegi bank­tiń 16,5 paıyzdyq ne­sıe qarajaty jumyldyrylǵan bolatyn. Keıin paıyzdyq ústeme «Damý-О́n­diristiń» qaıta qar­jylandyrýy, «Bıznes­tiń jol kartasy-2020» baǵ­dar­la­masy­nyń qoldaýy jáne mem­le­kettik qarajattar esebinen aıtarlyqtaı tómendedi. Kelesi, «2012-2017 jyldar ara­lyǵynda gazdandyrý modeli boıynsha quıý óndirisin ıgerý» jobasy da memlekettiń qoldaýy­men oıdaǵydaı júzege asyp keledi. Munda da «Damý-О́ndiristiń» alǵashqy kezeńdegi 12,25 paıyzdyq nesıe ústemesi 8 paıyzǵa deıin tómendegenin óndiristiń turaqty da senimdi jolǵa qoıylǵanymen baılanys­tyrýymyz kerek. Burnaǵy jyldyń qańtarynda «Brondy jıletter óndirisi» ınves­tısııalyq jobasy ónim bere bastady. Qyzmettiń jańa baǵyt­taryna jáne óndiristi árta­raptandyrýǵa baǵyttalǵan jobanyń quny 1247138 myń teń­geni quraıdy. Umtylys kóp uzamaı tutynýshylar nazaryn aýdardy. Zaýyt kelisimshart negizinde Qorǵanys mınıstrligine alǵashqy 2000 dana brondy jıletterdi jetkizdi. Osy oraıda, atalǵan kelisimshart boıynsha 10000 dana ónim daıyndaý qajettigin eskersek, jobaǵa jumsalǵan qarjy merziminen buryn óteletindigin ańǵarýǵa bolady. «Tynys» AQ basshylyǵy bıyl-ǵy jyldyń josparynda «Ma­talyq emes (geotekstıl) materıal­dar óndirisi» ınves­tısııalyq jobasyn iske asyrý qamynda eken. «Qazaqstan ın­jınırıng» ulttyq kompanııasy jobany paıyzsyz nesıemen qarjylandyrý týraly sheshim qabyldaýy zaýyt aby­roıyn kótere túsedi. Buǵan qosymsha, bıyl ýltradybystyq eseptegishterdiń, manometrlerdiń, rezına-tehnıkalyq buıymdardyń jetildirilgen túrlerin keńeıtý baǵytynda maqsatty ju­mystar atqarylmaq. Elbasy N.Á.Nazarbaev: «Biz áleýmettik-mańyzdy strategııalyq fýnksııalardy atqaratyn jáne óziniń tıimdiligin dáleldeıtin salalardy ǵana qoldaýǵa tıispiz», dep atap kórsetti. «Tynys» dál osy aǵymdaǵy kásiporyn eken­digin aıǵaqtap otyr. Mundaı mindet eń aldymen ekonomıkalyq áleýettiń artýymen júzege asyrylady. Ujym bıyl 5083,8 mıllıon teńgeniń ónimin óndirýdi josparlap, byltyrǵydan 10 paıyzdyq artyq kórsetkishti mejelese,ústimizdegi jyldyń alty aıynda 1594 mıllıon teńgeniń ónimi shyǵarylyp, jospar 128 paıyzǵa oryndaldy. Osy merzimde alynǵan taza kiris 161,4 mıllıon teńgeni qurap otyr. Munyń ózi zaýyttyń áleýmettik saıasattaǵy ónegeli qadamdaryna jol ashatyny anyq. Qazir ujymda 503 adam ju­mys istese, onyń 186-sy  – 30 jas­­qa deıingi azamattar. Bul ózin­dik ereksheligi bar ká­sip­oryn­nyń kadrlyq qura­my­nyń turaq­tylyǵyn aıqyn­daıdy. Soǵan qaramastan, órken­deý baǵy­­tyndaǵy zaýytta bilikti kon­­strýktorlarǵa, elektron­shy­larǵa, kúrdeli elektrme­ha­nı­kalyq jabdyqtardy paıdalanýshy jáne qyzmet kórsetýshi mamandarǵa suranys óse túsýde. «Tynysta» jańa qabyldanǵan jumysshylardy teorııalyq jáne óndiristik ýchaskelerde oqytýǵa 136 saǵattyq ýaqyt bólinip, qa­tań synaq alynady. Sondaı-aq, «Ustazdyq», «Tájirıbeden ótý» júıesi engizilgen. Investısııalyq jobalardyń iske asyrylýyna baılanysty 20 maman Polsha men Reseıde, 70 kisi Qazaqstannyń ártúrli oqý oryndarynda bilimin jetildirip, qaıta daıarlyqtan ótipti. Jastardyń kásibı, áleý­mettik-mádenı jáne rýhanı damýyna septik jasaý maqsatynda «Jas Tynys» qoǵamdyq birlestigi qurylǵany da quptarlyq. Jumys berýshi men ujym arasyndaǵy kelisimshart negizinde áleýmettik qoldaý sharalarynyń aýqymy birshama keńeıtilgen. Máse­len, bala kútimine baılanysty demalystaǵy ana 3 jyl boıy eńbekaqymen qamtamasyz etiledi, sábıli bolǵan otbasyna 100 myń teńgelik «baýy berik bolsyn» baılanady eken. Buǵan qosa, zaýyt jumysshylaryna onnan astam baǵytta qarjylaı qoldaý qarastyrylǵan. Aksıo­nerlik qoǵamda «Qazaqstan – meniń maqtanyshym!», «Ulttyq dástúrler», «Jigit sultany», «Kúl­ki alańy», «Mamandyǵy bo­ıyn­sha ozat», «Úlgili seh, bólim» baıqaýlaryn qyzyqty ótkizý dás­túrge aınalǵan. Bul sharalar Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyl­dyǵy qarsańynda jańa maz­munmen jandana túspek. «Tynystyqtar» taǵy da bir ıgi­likti bastama kóterip otyr. Bıyl olar kóp jyldardan beri umyt qalǵan turǵyn úı qury­lysymen aınalysýdy qolǵa aldy. Qazir daıyndyq jumystary qyzý júrip jatyr. Amandyq bolsa, zaýyt jumysshylaryna 45 páterlik turǵyn úıdiń kiltin tapsyrý saltanaty da alys emes sııaqty. Baqbergen AMALBEK, «Egemen Qazaqstan» KО́KShETAÝ