О́z isin ashqysy kelgender

árqashan jan-jaqty qoldaý kóredi Elbasy Nursultan Nazarbaev shaǵyn jáne orta bıznesti elimiz ekonomıkasyn damytýdyń negizgi qozǵaýshy kúshiniń birine sanaǵan bolatyn. Bul oraıda Qostanaı óńirinde de kásipkerlik órisi keńeıe bastady. Úsh jyl buryn ómirge kelgen «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy shaǵyn jáne orta bıznesti damytý úshin qolǵa alynatyn ıgilikti isterdiń uıytqysyna aınaldy. Sondaı-aq, oblystyq kásipkerler palatasy da óz isin ashyp, kásibin úıirip ketýge talpynǵan qostanaılyqtardyń qasynan tabylady. Osyǵan baılanysty kásipkerler palatasynyń dırektory Murat ÁBENOVPEN atqarylǵan ister men ıgi sharalar jóninde áńgimelesken edik. – Murat Telǵarauly, kásibin ashyp, násibin kórip jatqandar aldymen sizderge qandaı máse­lelermen júginedi? – О́z isin ashý, belgili bir ká­sippen aınalysý, múmkin aıt­qanǵa ońaı shyǵar. Kásipti bas­taý úshin uıymdastyrý, qujat­tyq, quqyqtyq sekildi tolyp jatqan jumystardy atqarý kerek. Osylardyń barlyǵyn ońǵa keltirem degen kásipkerdiń aldynan kóldeneń kezdeser kedergiler az bolmaıdy. Aldymen kez kelgen kásipker ekonomıka, áleýmettik jáne quqyq salasyndaǵy zańna­malardy jaqsy biledi dep aıta almaımyz. Sondyqtan óz isin ashqysy kelgender kedergilerge kóp kezdesedi. Kásipkerdiń quqyn qorǵaý bizdiń jumysymyzdaǵy basty baǵyt, mindetimiz bolyp sanalady. Keıde túrli deńgeıdegi mem­lekettik organdar tarapynan negizdi, negizsiz kedergiler bolyp jatady. Mysaly, aýyl sha­rýashylyǵyndaǵy kásipkerler úshin egin alqaby, jaıylym úshin jer telimi aýadaı qajet. Qalada da qurylys, kásiporynǵa qajetti ǵımarat salý úshin jer telimi kerek. Kásipkerge keıde jergilikti atqarýshy bılik suraǵan jer telimin bermeıdi. Kásipker aryzyn arqalap bizge keledi. Biz ondaıda aýdan ákimdigimen kezdesip, jer telimin bermeý sebebiniń zańdy nemese zańsyz ekenin anyqtaımyz. Eger zańdy bolsa kásipkerge tyǵyryqtan shyǵýdyń basqa jolyn kórsetemiz, zańsyz bolsa dáleldeımiz, kásipker quqynyń buzylǵandyǵyn dáleldeý úshin prokýratýraǵa jazyp, birlese tekserýler júrgizemiz. Shaǵyn jáne orta bıznes ká­siporyndaryn tekseretin organdar jetkilikti. Eger olar aıyp­puldy negizsiz salsa, basqadaı da qysym jasalsa bizdiń sarapshylar ony dáleldeıdi, sol jolda sotqa deıin júginedi. Osy kezge deıin kásipkerlerden quqy men zańdy múddesine qysym jasalǵandyǵy týraly 372 shaǵym tústi. Osy oraıda kásipkerlerden túsken mundaı shaǵymdar jyl ótken saıyn kóbeıip otyrǵandyǵyn aıta ketkim keledi. Mysaly, 2014 jyly 129, 2015 jyly 159 aryz tússe, ústimizdegi jyldyń bes aıyndaǵy kelgen shaǵymnyń sany 84-ke jetti. Munyń ózi ót­ken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda edáýir kóp. – Kásipkerler shaǵymynan qandaı qorytyndy nátıjeler shyǵaryldy? – Aldymen men myna oıdy aıtqym keledi. Kásipkerler shaǵy­mynyń jyldan jylǵa kóbeıýi olardyń óz múddesin qorǵaýǵa degen talpynysynyń artqanyn bildiredi. О́zderiniń aldynan kezdesken qandaı da bir qıyndyqty, kedergini boldyrmaý úshin olar­dyń kásipkerler palatasyna júginýi bizdiń de jumysymyz jaman júrip jatpaǵanyna kýá bolsa kerek. Bul oraıda kásipkerler palatasy oblystyq prokýratýramen tize qosyp jumys isteıdi. Osy ýaqyt ishinde kásipkerler quqyn qorǵaýda prokýratýra 36 akt jasady. Árıne, kelgen shaǵymnyń árqaısysynyń artynda kásipker, shaǵyn jáne orta bıznes nysa­nynyń taǵdyry, tutynýshy turǵany anyq. 2014 jyly túsken shaǵymdardyń arasynan jalpy sıpat alǵan 26 másele sheshimin tapty. Al 2015 jyly 111, bıylǵy bes aıda 41 kúrdeli problemany sheship, ká­sip­ker isiniń ońǵarylyp ketýine qolqabysymyz tıdi. Orta jáne shaǵyn bıznes nysandaryna kelgen jalpy shyǵyn 3 mıllıard teńgeni qurady. – Kásipkerlerdiń bir kún toqtaǵan jumysy bir­neshe kún­dik, aılyq tabys­ty jo­ǵal­týy múmkin ǵoı? Sondyqtan siz­derdiń demeý­lerińizdiń ma­ńy­zy úlken. Mysa­lyńyz bar­shylyq shyǵar? – Shaǵyn jáne orta bıznes baýyr­yn jazyp ketýi úshin bizdiń elimizde olarǵa jan-jaqty qoldaý bolýy qajettigin Elbasy eskertip otyr. Sondyqtan olar úshin qandaı qoldaý da mańyzdy ekenin aıttym. Mysaly, júrgizýshiler qandaı da bir ereje buzǵanda kólik ınspeksııasy qyzmetkerleriniń júk mashınasynyń tehnıkalyq qujattaryn alyp qoıýy jáne ony uzaq ýaqyt qaıtarmaý problemasyn sheshtik. О́ıtkeni kóliktiń qısapsyz uzaq turyp qalýynan júk nysanaly ornyna ýaqtyly jetpeı, kásipkerler shyǵynǵa batady. Tártipti qadaǵalaýshy kólik ınspeksııasy mamandarynyń áreketi teris bolmaǵanymen, túpki maqsatty oılaýymyz kerek. Jalpy, ótken eki jylda bizdiń palata oblystaǵy júk tasýshylardy eki ret iri aıyppuldan qutqardy. Avtomattandyrylǵan baqylaý júıesi qate kórsetken kórsetkishterdi bizdiń sarapshylar dáleldedi. Osydan bir-eki jyl buryn Qos­tanaı qalasy ortalyǵyndaǵy Narımanov bazaryndaǵy kásip­kerlerge tótenshe jaǵdaı organdary saýda núktelerin qaıta salýdy qystap talap etedi. Bul saýdanyń uzaq ýaqyt toqtap qalý qaýpin tóndirdi jáne saýda núkteleriniń ıeleri 40 mıllıon teńgege jýyq zııan shegetin edi. Kásipkerler palatasynyń sarapshylary «arbany da syndyrmaı, ógizdi de óltirmeı» ortaq mámilege keltirdi. Talapker ja­ǵyna bul iske kásipkerlerdiń úl­ken kólemdegi qarjy shyǵarýy qujattar standarttarynda qaral­maǵandyǵy túsindirildi. Kásipkerler quqyn qorǵaý isi ekiniń birinde sot arqyly sheshimin taýyp jatady. Sońǵy eki jarym jylda sarapshylar 50 sot prosesine qatysyp, sonyń jartysynda sot sheshimi kásipkerler paıdasyna sheshildi. Mysaly, ótken jyldyń sońynda bizdiń sarapshy Joǵarǵy sotta jeke kásipkerdiń quqyn qorǵap shyqty. Salyqshylar kásipkerge negizsiz salǵan 4 mıllıon teńge aıyppuldyń ornyna ol Joǵarǵy sot sheshimimen 30 myń teńge tóledi. Mundaı mysaldardy tize berýge bolady. – Jalpy palata jeke ká­sip­ker­lerge kómegi arqyly bız­nes­­ke kedergi bolyp tabylatyn, jalpy sıpatqa aınalǵan má­­selelerdi anyqtady ma? Osy oraıda oblysta qandaı ister jú­zege asty? – «Bir joq bir joqty tabady» degendeı, bizdiń jeke kásip­kerlerge kómegimiz jalpy sıpatqa ıe bolyp otyrǵan problemalardy kórsetkeni ras. Iá, bizdiń jumysymyz aıasynyń keńdigin de aıtsam dep edim. Jumysty jalpyǵa birdeı kómek bolatyndaı etip uıymdastyrmasaq, isimiz ónbes edi. «Atameken» QR Ulttyq kásipkerler palatasy «Bıznestiń jol kartasy-2020» biryńǵaı baǵdarlamasy aıasynda qarjylaı emes kómek operatory bolyp keledi. Biz de onyń kórsetken baǵyttaryn basshylyqqa alamyz. Kásipkerlerdi qarjylaı emes qoldaý jumystary kásipkerlerge servıstik qyzmet, keńester berý, jobalar jasasý, tegin oqytý baǵyttarynan turady, sonyń aıasynda bizde san taraý, jan-jaqty ister atqarylady. Bizdiń sarapshylar bıznes ortasyn jaqsartý-jańǵyrtý úshin kóptegen taldaýlar, saraptamalar júrgizedi. Bul oraıda quqyqtyq akt normalary jobalaryn zerdelep, oǵan taldaý qorytyndysyn berip otyrady. Osy jyldar ishinde biz 282 quqyqtyq akt jobasyn qaradyq, onyń 27-inde memlekettik organdar nazarǵa alǵan eskertýler jasadyq. Mysaly, memlekettik qyzmetterge qoǵamdyq monıtorıng júrgizý kezinde anyqtalǵan qyzmet kórsetý merziminiń ótip ketýi, qujattar standartynda qaralmaǵan talaptar, qujattar qabyldaý rejimin qysqartý sekildi kedergiler joıyldy. Biz quqyqtyq normatıvtik aktilerdi kásipkerlerdiń ózderiniń qaty­sýymen qaradyq. О́tken jyly 3000 qujat taldandy, sonyń ishinde júzden astamy zań jobalary bolatyn. Bıznestiń ashy-tushysyn tatyp júrgen ká­sipkerlerdiń zań jobalarymen buıryqtarǵa usynǵan usynystary men eskertýleri az bolǵan joq. Sonyń nátıjesinde Ulttyq palata elimiz zańdaryna myńnan asa tú­zetýler men tolyqtyrýlar engizýge muryndyq boldy. О́mir bir ornynda turmaıdy, kásip­kerler aldaǵy ýaqytta da mundaı iske qyzý aralasady dep oılaımyn. О́ıtkeni maqsat bireý – kásipkerlikti damytý. – Shaǵyn jáne orta bıznes kásiporyndarynyń báse­kege qabilettiligin arttyrý baǵy­tyn­da qoldaý kórsetile me? – Jalpy bizdiń jumysymyz­dyń túpki maqsaty osyǵan saıady desem de bolady. Naryq – báseke alańy. Ol úshin ozyq tájirıbe, bilim, mamandar biliktiligi kerek. Palata qyzmetkerleri ótkizgen semınarlar isin ashýǵa talpynǵan nemese bıznespen aınalysyp júrgen jandardyń kóp nársege kózin ashady. Jaqynda býhgalterler kýrsy ashyldy. Oǵan iri kompanııalardyń tájirıbeli býh­galterlerin shaqyramyz, olar bilgenin úıretedi, tipti kýrs tá­jirıbe almasý alańyna aına­lady. Sonymen qatar, «Bız­nes­tiń jol kartasy-2020» baǵ­dar­lamasy sheńberinde palata aýyl sharýashylyǵy ónim­derin óń­deıtin, nan, kondıter ónimderin daıyndaıtyn kásiporyndarǵa shetelderden tehnologtar sha­qyrady. Bul tásildi «Aǵa myrzalar» dep ataıdy. Olar jergilikti tehnologtarǵa taǵam daıyndaýdyń tehnologııasy men ózge de syrlaryn úıretedi. Mysaly jaqynda ǵana Kanadadan Braın Fordhem degen sarapshy Qostanaı oblysyna kelip, Qarabalyq aýda­nyndaǵy «Pısheprom» jáne Jitiqara aýdanyndaǵy «Dámdi» nan jáne kondıter ónimderin pisiretin kombınattarda bolyp, tájirıbesimen bólisti, bilgenin úıretti. Qazir naryq áralýandyqty unatady, báseke soǵan ıtermeleıdi. Jitiqara men Qarabalyq aýdanyndaǵy kásiporyn mamandary kanadalyq áriptesinen nannyń, bálishterdiń, tátti bálishterdiń 15 túriniń pisi­rilýin úırendi, onyń quramyn jazyp aldy. 50 jyl boıy osy ispen aınalysyp kele jatqan Braın Fordhem óziniń pisirgen nany men bálishiniń tutynýshy úshin arzanǵa túsetinine de mán beredi eken. Kórdińiz be, arzan ári dámdi bolsa alýshy da kóbeıedi, onyń bıznesi de júredi ǵoı. Eki aýdandaǵy kásiporyn ónimderiniń atalymy kóbeıdi. Olar aýyldaǵy tutynýshylardyń múmkindigin eskere otyryp, kanadalyq aspaz úıretken on bes túrli taǵamnyń ońtaılysyn ǵana naryqqa shyǵa­ryp otyr. Kásiporyndardyń shet­eldik mamannyń tájirıbesin úı­renýge shyǵyny shyqqan joq, barlyǵyn memleket óz moınyna aldy. Bul da kásipkerlerdi qol­daýdyń jaqsy joly dep oılaımyn. – Jaqsy tájirıbe eken. Al shalǵaı aýyldardaǵy jas kásipkerler alǵashqy kapıtalyn nyǵaıtyp alǵansha osy sekildi qoldaýlardy sezinip otyr ma? – Oblysta kásipkerler pala­tasynyń 19 aýdandyq jáne qala­lyq fılıaldary men kásip­kerlikti qoldaý ortalyqtary bar. Aýyldaǵy aǵaıyn oblys ortalyǵyna kelmeı-aq kerekti keńester men aqparattardyń barlyǵyn fılıaldardan alady. Olardyń suraǵan qandaı da kómegin berýge bizdiń mamandar daıyn. О́tken jyly 14 myń adam keńes surap keldi. Bıyl jyldyń basynan 6 myń adamǵa túrli keńes jáne kómek berildi. Osynyń ózi kásipkerler palatasynyń jumysymen qatar elimizdegi kásipkerlik kók­jıe­giniń keńeıetindiginen habardar etkendeı. «Talpynǵan jeter mu­ratqa» degen bar ǵoı. Alys aýdandarda mal basyn kóbeıtem, egin salamyn, qyzmet túrlerin kórsetemin dep, bastama kóterip, nıet etkenge qazir qarjylaı bolsyn, qarjysyz bolsyn qoldaý-kómektiń barlyǵy da bar ekendigin aıttym. Tipti «Damý» qory, «QazAgro» ulttyq basqarýshy hol­dıngi sekildi kásipkerlikti já­ne ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrýǵa arnalǵan qarjy uıymdaryn, qaıtarymsyz grantpen qamtamasyz etýdi bylaı qoıǵanda, is ashamyn de­genderdi oblystyq ákimdik pen kásipkerler palatasy birlesip, shama kelgenshe qarjylaı qol­daýdy bıyldan bastap qolǵa aldyq. Mal sharýashylyǵymen aınalysqandarǵa, aýylda naý­baıhana ashqandarǵa qujattyq kómekpen birge bolmashy ús­tememen nesıe berdik. Eń bastysy adamdarda jumysqa nıet bolsyn deńiz, qoldaý-kómeksiz eshkim qalmaıdy. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan»   QOSTANAI