Jeke sharýashylyqty jetistikke jetkizýdiń joly

Oǵan «Kógeris» aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvi úlgi bola alady Gazet tilshisi bolyp qyzmet atqaryp júrgen soń osy bir másele men taqyrypty kóterip jazsam ba eken degen ártúrli oılardyń keletini de ras. Osy oıdy áriptesim Seıfolla Shaıynǵazynyń gazetimizdiń bıylǵy 11 qarasha kúngi nómirinde jarııalanǵan «Jeke sharýashylyq jetistikke jetsin desek...» atty saraptamalyq materıaly dóp basqanyn aıtqym keledi. Munda avtor shalǵaıdaǵy aýyl turǵyndary qoldaryndaǵy azyn- aýlaq maldary men onyń ónimderin ótkizýde úlken qıyndyqtarǵa tap bolatynyn qynjyla jazypty. Ári osy máseleniń sheshimi men tıimdi joldaryn izdestirýge umtylypty. Eń bas­tysy, óndiris oryndary joq elimizdiń shalǵaı aýyldarynda kúndelikti tirshiligin qolyndaǵy azyn-aýlaq malymen aıyryp otyrǵan aǵaıyndardyń búgingi jaı-kúıine alańdaýshylyq bildiripti. Osy turǵyda ne isteý kerek degen saýal qoıypty. Báse, ne isteý kerek? Osy ara­da áriptesim qoıǵan saýalǵa qa­­­tysty jaýap izder bolsaq, mun­daı jaǵdaıda ne isteý kerektigin bil­gen shalǵaı aýyl turǵyndary da bar ekenin aıtqan jón. Baıaǵy ke­ńestik kezeńdegi sovhozdar men kol­hozdar júıesinde bulardyń bó­limshileri men fermalary da bo­lýshy edi ǵoı. Sirá, órkenıetten alys jatqan dep búginde osy qurylymdardyń izinde turyp jat­qan aǵaıyndarymyzdy ata­saq, qatelespeıtin shyǵarmyz. Áıt­se de olar búgingi zaman tala­byna saı ıkemdele bilgenine Syrym aýdanyndaǵy Buldyrty aýyl­dyq okrýgine qarasty «Kó­geris» aýylsharýashylyq óndi­ris­tik kooperatıvi mysalynda áń­gime órbitýge bolady. Bul joǵaryda aıtylǵandaı, bu­rynǵy Buldyrty sovhozy­nyń bir bólimshesi eken. Shaǵyn aýyl­­­da elý alty tútin bar bolyp shyqty. Iаǵnı, bul munda son­­­shama otbasy turady degen sóz. Onyń árqaısysy azdy-kóp­ti mal ustaıtyny aıtpasa da bel­gili emes pe? Áriptesimiz má­­­se­leni oryndy jazǵandaı, óz­de­ri ósirgen mal men onyń ónim­­­de­rin qaıda ótkizerin bil­me­gen ári jumyrtqadan jún qyr­qyp, ále­kedeı jalańdaǵan kom­mer­sant­­tarǵa jem bola bergen aýyl tu­r­ǵyndary ózara birigip koopera­tıv qurýdy uıǵarypty. Oǵan ózderiniń ortalarynan eti tiri, sharýanyń yńǵaıy men jón-jo­syǵyn jaqsy biletin bir adamdy tóraǵa etip saılapty. Endigi jer­de saýaldy ne isteý kerek dep emes, kishkentaı aýylda qurylǵan ko­operatıvtiń ereksheligi nede, bul aýyl turǵyndary úshin nen­deı­ tıimdilik ákele alady dep qoı­­ǵanymyz jón shyǵar. Su­raq óz ıesine solaı qoıyldy da. Bul saýalǵa qaıtarylǵan ja­ýap­­­­tyń túp-tórkinin «Kógeris» aýyl­­­sha­rýashylyq óndiristik ko­ope­ratıviniń tóraǵasy Boran­baı Sarbópeev tómendegishe túı­in­dep berdi. Oblys ortalyǵynan shalǵaı jat­qan aýyl turǵyndarynyń ne­­gizgi kúnkóris kózi mal ǵoı. Áı­tse de jerlesterimiz budan aı­ta qa­larlyqtaı paıda taýyp jaryt­paı­tynyn kózimiz kórip júr­di. О́zim de solardyń biri emes­pin be? Sóıtip júrgende bir kúni respýblıkamyzda qa­byl­­danǵan «Aýyldyq tutyný ko­operatıvteri týraly» zań qo­lyma túse qalǵany. Munda kór­setilgen talaptar oıymnan shyqqan soń kooperatıvke birik­sek qaıtedi degen ishki oıym men usynys-pikirimdi aýyldastar­y­ma jetkizdim. Olardyń de­ni­ ne­gizi­nen meni qoldady. Sóı­tip ara­da kóp ýaqyt ótpeı osy oıy­m­yzdy iske asyryp Ádilet de­partamentinde zańdy tulǵa, zań­dy túrdegi kooperatıv re­tin­de tirkeýden óttik. Jeke aý­la­lardaǵy mal basyn biriktirip, ony asyldandyrý má­selesin oı­lastyra bastadyq. Bul úshin atal­ǵan zań aıasynda memleketten beriletin ótemaqy biz úshin úlken kómek boldy. Al 2015 jyldyń 29 qazany kúni respýblıkamyzda «Aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvteri týraly» zań shyqqannan keıin munyń aldyndaǵy tutyný koope­ra­tıv­teri týraly zań kúshin joıyp, sońǵy zańǵa oryn berdi. Kooperatıv tóraǵasynyń áńgi­mesinen taǵy bir kóńilge túı­genimiz, olar birinshi kezekte zań­da kórsetilgen múmkindikterdi paı­dalanyp, rynoktyq baǵa bo­ıyn­sha árqaısysy 354 myń teń­geden on bas asyl tuqymdy ata­lyq mal – buqa satyp alyp­ty. Osy qarajattyń elý paıyz­dyq mólsheri memlekettiń de­meý­­qar­jysy esebinen keıin qaı­ta­rylyp berilgen. Sonymen bir­­ge, se­leksııalyq-asyldandyrý ju­­mystaryn júrgizý bary­synda iri qaranyń ár bas ana­lyq malyna 18 myń teńge ta­ǵy da tólengen. Búgingi kúni «Kó­ge­ris» aýylsharýashylyq óndi­ristik kooperatıvine 300 bas sıyr biriktirilgen. Onyń árqaı­sy­­syna tólenetin 18 myń teńge kólemindegi soma turǵyndar ıe­­ligindegi analyq iri qaranyń tur­qy men genetıkalyq qoryn jaq­sartý jáne ony birtindep asyl tuqymǵa aınaldyrý úshin bólin­gen. Sonda kooperatıvtiń memleket­ten alǵan kómek qar­jy­synyń jalpy mólsheri 5 mıllıon 400 myń teńge quraǵanyn eseptep shyǵarý qıynǵa soqpaıdy. Asyl tuqymdy mal ósi­rý­diń tıimdiligin, ol jaı mal­ǵa qa­ra­ǵanda úsh-tórt ese ónimdi eke­nin Elbasymyz da únemi aıtyp keledi. Osy tur­ǵyda «Kógeris» aýyly­n­daǵy qa­ra­paıym turǵyndardyń bastama­sy elimizdiń ár qıyrynan qoldaý ta­ýyp jatsa, budan tek utar edi demekpiz. Buǵan deıingi ma­te­rıalymyzdyń birinde aýyl tur­ǵyndarynyń maldary jıi ur­lanyp, qoldy bolatyndyǵy jó­nin­de jazǵan edik. Kooperatıv mú­she­leri bul máselege de alań­da­maıdy. О́ıtkeni olar ortaq qa­rajattyń esebinen baqtashy us­taı­dy. Maldyń jem-shóbi men sýy jónindegi jáıtterdi de jón­ge qoıa alady. Syrym aýdanynda qu­ry­lǵan óndiristik kooperatıv mú­­sheleri kelesi kezekte lızın­g­ke jańa tehnıkalar alýdy uıǵarǵan. Sonymen birge, olar óz aýyldarynyń máde­nı-tur­mystyq deńgeıin odan ári kó­­te­rý máselesine de belsendi túr­­­de aralasyp júrgeni súısin­dir­­meı qoımaıdy. Sonyń bir aıqyn aıǵaǵy bıýdjetten bir tıyn qarajat almaı, óz kúsh-qara­jattary men asarlatý arqy­ly syńǵyrlaǵan jańa klýb ǵımaratyn salyp alǵany. Koope­­ra­tıv múshe­le­rimen kezdesý bary­synda biz olar­dyń bul is­tiń tıimdiligine, onyń ár otbasy úshin materıaldyq turǵydan óte paıdaly ekenine kóz jetkizip úlger­genderine kýá boldyq. Endi aldaǵy ýaqytta olar on-on bes bastan turatyn shaǵyn mal bor­daqylaý alańdaryn salýdy oılas­tyryp otyr eken. Osy materıaldy ázirleý ba­­­ry­synda uqqanymyz mal ónim­de­rin óndirý men óńdeý jáne ony ótkizý isinde de kooperatıv mú­she­leri qıyndyq kórmeıdi dese bolady. Bul másele oblys orta­lyǵyndaǵy et jáne sút ónim­­de­rin óndiretin «Jaıyq et», «Be­reke» jáne «Kaverın» sekildi iri óńdeýshi aýylsharýashylyq qu­ry­lymdarymen birlesken is-qımyl tanytý, bul úshin eki jaq­­ty ózara tıimdi kelisimshart­tar jasaý arqyly sheshimin tap­paq. Al aýylsharýashylyq ko­ope­ratıvinen túsken paıda onyń músheleriniń ortaq iske qa­tysý úlesine qaraı bólinbek. Tıis­ti mindetti oryndaǵan jaǵ­daıda kooperatıv músheleri qar­jynyń belgili bir bóligin óz qalaýlaryna qaraı jumsaı alady eken. Dál osy tusta jalqydan jal­­py­­ǵa kóshýdiń de reti kelip tur­ǵandaı. Osy oraıda «Aýyl sha­rýa­shylyǵy óndiristik koope­ra­­tıvteri týraly» Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń zańy bıylǵy 2016 jyl­dyń 1 qańtarynda kúshine engenin aıtqan jón. Endeshe tu­ta­staı alǵanda, bul turǵyda Oral óńirinde naqty nendeı is-sha­ra­lar kesheni qolǵa alynǵan degen saýal týady. Biz ony Batys Qa­zaqstan oblysynyń aýyl sha­rýa­­­shylyǵy basqarmasynyń bas­shysy Marat Ońǵarbekovke qoı­ǵan edik. Ol bizge óńirde búgin­gi materıalymyzdyń basty jeli­sin quraǵan Syrym aýdanyndaǵy «Kógeris» aýylsharýashylyq óndi­ris­tik kooperatıvi úlgisindegi 114 kooperatıv qurylǵanyn aıtyp berdi. Bulardyń aıaqtarynan tik turyp ketýi úshin bıýdjet qarajaty esebinen 244 mıllıon teńge kóleminde demeýqarjy tó­len­gen. Bul az ba, kóp pe? Aýyldaǵy qa­­ra­­paıym turǵyndardy qol­daý­ǵa baǵyttalǵan osynaý qara­jat mólsheri alǵashqy qar­ly­ǵash-qadam úshin qanaǵat tutýǵa ábden bolady degen oıdamyz. Osyndaıda oıdan oı týady. Ári bul oı elimizde aýylsharýashylyq ónimderiniń basym bóligin kim­der óndiredi degen saýaldar tóńi­re­ginen týyndaıdy. Osy oraı­da Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrliginiń resmı saıtynda jınaqtalǵan derekterge kóz sal­saq, atalǵan iste sharýa qoja­lyq­tary men iri agrofırmalar jalpy aýylsharýashylyq ónim­­deriniń 30 paıyzǵa jýy­ǵyn óndiretinin kóremiz. Munda aýyl­­sharýashylyq kásip­oryn­dar­y­nyń úlesi 20 paıyzǵa teń. Al qalǵan 50 paıyzdan astam úles el ishindegi jeke aýlalar men sharýashylyqtardyń úlesine tıe­di eken. Talas joq, bul óte aýqymdy úles. Úlken múmkindik. Mundaı jaǵ­daıda aýylsharýashylyq koope­ratıviniń keleshegi zor bol­­maq. Endeshe, tıisti zańǵa sáı­kes kooperatıv qurǵan aýyl turǵyndaryna bólinetin de­meý­qarjynyń mólsheri de ýaqyt ót­­ken saıyn arta túsetinine kú­mán kel­tirýge bolmaıdy. Búgingi maq­sat memleket tarapy­nan jasa­lyp otyrǵan osy múmkindik pen qam­qorlyqty qarapaıym aýyl tur­ǵyndarynyń qalt ji­ber­meı paıdalana bilýin­de. Bul ekinshiden, el-jurttyń aýyz­bir­shiligin qam­tamasyz etý­diń taptyrmas joly da. Iаǵnı, asyl tuqymdy mal ustaý úshin res­mı mártebe alý – memlekettik qol­daýǵa ıe bolý degen uǵym bolyp shyǵady. Sondaı-aq, memlekettik ón­di­­­­ristik kooperatıvterge­ aýyl­sha­­rýashylyq tehnı­ka­­la­ryn alýǵa, modýldy sút qa­byl­daý qosyndaryn qu­rý­ǵa da qar­jy­laı qoldaý kór­se­tedi. Tipti, ko­ope­ratıvtiń m­ú­she­leri ózge mem­lekettik baǵ­dar­la­ma­lar sheń­berinde nesıe­ler alyp, ony sa­la­lyq klas­ter qu­rýǵa jumsaı ala­dy. Koope­ra­tıvterdiń qurylýy – birigýdiń tıim­di tásili. Osy ar­qyly aýyl­sharýashylyq ónimi kó­lemin ósi­rip qana qoımaı, onyń sa­pasyn kó­terýge de bolady, dedi gazet til­shisine esimi Oral óńirine ta­­nymal ǵalym, Jáńgir han atyn­da­ǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń de­kany, aýyl­sharýashylyq ǵy­lym­darynyń dok­tory Edige Nasambaev. Jańa zań­da aýylsharýashylyq koope­ra­­tıviniń birneshe túrin qurý qaras­ty­ry­l­ǵan. Bul onyń óndiristik, jab­dyqtaý jáne óńdeý sekildi túr­leri bolyp tabylady. О́z ataýy­nan kórinip turǵandaı, onyń árqaı­sysynyń atqaratyn óz fýnk­sııalary bar. Mamandar men sarap­ta­ma­shy­lardyń pikirinshe, aýyl­sha­rýa­shylyq kooperatıvi óndi­ris­ti basqarýdyń múldem tyń, to­syn tásili. Onyń múshesi bo­­lýǵa nıet bildirgen aýyl tur­ǵyny paılyq jarna retinde ma­lyn, sonymen birge jyljı­tyn jáne jyljymaıtyn múlik­te­rin belgili bir merzimge koope­ratıvtiń enshisine aýystyrady. Bul jóninde arnaıy akt jasa­lady. Solaı bola tursa da kooperatıv músheleri sonymen bir mezgilde óziniń zańdyq jáne ekonomıkalyq derbestigin saqtap qalady. Iаǵnı, jer men aýylsharýashylyq tehnıkasynyń ıesi bolyp qala beredi. Sharýashylyqty júrgizýdiń koope­ratıvtik úlesine tán erek­­­­­­sheliktiń biri –ónim men jab­­­­­dyqtaýdyń turaqtylyǵy. Tasy­­malǵa jumsalatyn jalpy shy­­ǵ­yn­dardyń únemdi bolýy. О́nim­­diligi joǵary qural-jab­dyq­tar salyp alynýy, koope­ratıvtiń árbir múshesiniń qu­qyǵy tolyq saqtalýy. Usaq-túıek­­tik, taýarlardy ótkizýdiń tar óristiligi aýylsharýashylyq kooperatıvine jat. Kerisinshe, olarǵa óndiriletin ónimderdi úlken partııamen jóneltý úrdisi tán. Osy arqyly aınalym qara­ja­tynyń kólemin odan ári ósire berýge bolady. Bul óz ke­ze­gin­de kooperatıv múshelerine ja­ńa tehnıkalar men qosymsha asyl tuqymdy maldardy satyp alý­ǵa jáne qajetti mal azyǵyn ja­saqtaýǵa múmkindik beredi dep málimdeıdi mamandar. Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan» Batys Qazaqstan oblysy