2010 jylǵy 26 qarasha, Astana qalasy
Memlekettik orman qory ýchaskelerinde ormandardy molyqtyrý men orman ósirý jáne olardyń sapasyna baqylaý jasaý jónindegi is-sharalardy júrgizý erejesin bekitý týraly
Qazaqstan Respýblıkasy Orman kodeksiniń 73-babyn iske asyrý maqsatynda, buıyramyn:
1. Qosa berilip otyrǵan Memlekettik orman qory ýchaskelerinde ormandardy molyqtyrý men orman ósirý jáne olardyń sapasyna baqylaý jasaý jónindegi is-sharalardy júrgizý erejesi bekitilsin.
2. «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik orman qory ýchaskelerinde ormandardy molyqtyrý jáne orman ósirý jónindegi is-sharalardy júrgizý erejesin bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy komıteti tóraǵasynyń 2004 jylǵy 3 jeltoqsandaǵy №258 (Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde №3312 tirkelgen, «Zań gazetinde» 2005 jylǵy 2 qarashada №138 (762) jarııalanǵan) buıryǵynyń kúshi joıyldy dep tanylsyn.
3. Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Tabıǵat resýrstaryn paıdalaný strategııasy departamenti (J. Y. Omarov) zańnamada belgilengen tártippen osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkelýin qamtamasyz etsin.
4. Osy buıryq birinshi ret resmı jarııalanǵannan bastap on kúntizbelik kún ótken soń qoldanysqa engiziledi.
Mınıstrdiń m. a. E.AMAN.
Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń m. a. 2010 jylǵy 26 qarashadaǵy №729 buıryǵymen bekitilgen
Memlekettik orman qory ýchaskelerinde ormandardy molyqtyrý men orman ósirý jáne olardyń sapasyna baqylaý jasaý jónindegi is-sharalardy júrgizý erejesi
1. Jalpy erejeler
1. Memlekettik orman qory ýchaskelerinde ormandardy molyqtyrý men orman ósirý jáne olardyń sapasyna baqylaý jasaý jónindegi is-sharalardy júrgizý erejesi (budan ári – Ereje) Qazaqstan Respýblıkasy Orman kodeksiniń 73-babyna sáıkes ázirlendi jáne memlekettik orman qory ýchaskelerinde ormandardy molyqtyrý men orman ósirý jáne olardyń sapasyna baqylaý jasaý jónindegi is-sharalardy júrgizý tártibin anyqtaıdy.
2. Ormandardy molyqtyrý jáne orman ósirý ýchaskelerdiń áleýetti orman ósirý jaǵdaılaryna, súrek jáne buta tuqymdas aǵashtardyń aǵash ósirýshilik qasıetterine, ekpeler ósirý maqsattaryna sáıkes aımaqtyq-tıpologııalyq negizde júzege asyrylady jáne mynalardy:
orman ósirýshilik, ekologııalyq jáne ekonomıkalyq jaǵynan meılinshe tıimdi tásildermen eń qysqa merzimde orman resýrstaryn molyqtyrýdy;
memlekettik orman qory jerlerin utymdy paıdalanýdy;
ormandardyń ónimdiligi men sapasyn arttyrýdy;
aýmaqtyń ońtaıly ormandylyǵyn qamtamasyz etýdi;
ormandardyń ortany qorǵaý jáne ortany qurý qyzmetterin atqarýy úshin olardyń sý qorǵanyshtyq, qorǵanyshtyq, sanıtarlyq-gıgıenalyq jáne basqa da paıdaly qasıetterin arttyrýdy qamtamasyz etedi.
3. Memlekettik orman qory ýchaskelerindegi ormandy tabıǵı jáne jasandy molyqtyrý kólemi revızııa kezeńinde jáne jyl saıyn orman ornalastyrýmen anyqtalady. Kórsetilgen tásilderdiń qatynastaryn ár orman ósirý aımaǵy, óńiri (oblysy) jáne memlekettik orman ıelený boıynsha ormannyń tabıǵı jańarý barysyn arnaıy zertteý negizinde ǵylymı jáne jobalaý-izdestirý uıymdary anyqtaıdy.
4. Osy Erejede tómendegideı uǵymdar qoldanylady:
1) kespeaǵash aımaǵy – aǵash kesýdiń barlyq túrleri úshin bólingen nemese aǵashtary kesilý satysyndaǵy orman ýchaskesi;
2) orman daqyldaryn túgendeý – memlekettik orman ıelenýshilerdiń ekpelerdi ósirýdiń birinshi jáne ekinshi jylynda, jáne orman kómkerilgen jerlerge daqyldardy aýystyrý kezinde kúzde júrgiziletin orman ekpeleriniń sapasyn attestasııalaý (áýeden sebý úshin júrgizilgen jumystardan keıin ekinshi jáne besinshi jyly);
3) tuqymdyqtar (tuqymdandyrý kózderi) – tuqymdyq jeke turǵan aǵashtar nemese olardyń tuqymdyq toptary, orman ýchaskesiniń shoq aǵashtary nemese ormannyń tabıǵı jańarýyn qamtamasyz etý úshin jaqyn ýchaskelerden tuqymnyń ushyp kelýi múmkin emes kespeaǵashtarda qaldyrylǵan orman ýchaskesiniń tuqymdyq jolaqtary;
4) alańsha – súıretip shyǵaratyn kespeaǵash soqpaǵy arqyly aǵashtar, syptalǵan aǵashtar nemese sortımentter kólik quraldarymen súıretip áketiletin kespeaǵashtyń nemese móldektiń bir bóligi;
5) orman daqyldaryn orman kómkergen jerlerge aýystyrý – memlekettik orman ıelenýshisiniń belgilengen sapa kórsetkishterine jetken orman daqyldaryn orman kómkergen jerler sanatyna engizý týraly sheshim qabyldaýy;
6) bastapqy orman daqyldary – ósip turǵan orman qoltyǵyndaǵy kesýden birneshe jyl buryn qajetti tuqymdylardyń senimdi túrde jańarýyn qamtamasyz etý úshin ósirilgen daqyldar;
7) orman daqyldarynyń jersinýi – orman ekpeleriniń birinshi nemese ekinshi jylynda anyqtalatyn tiri ósimdikteri bar otyrǵyzý (ekpe) oryndarynyń jalpy otyrǵyzý (ekpe) oryndaryna prosenttik qatynasy;
8) orman daqyldaryn qaıta jańartý – qundylyǵy men ónimdiligi tómen ekpelerdi qundy jáne ónimdiligi joǵary ekpelerge aýystyrý;
9) ózdiginen óný – tabıǵı túrde jańarǵan orman aǵashtary men butalardyń ósimi;
10) aralas orman daqyldary – quramynda birneshe aǵash nemese buta tuqymdylary bar orman ekpeleri;
11) ormannyń tabıǵı jańarýyna járdemdesý – sharýashylyq qundylyǵy joǵary ormannyń paıda bolýyna, saqtalýyna jaǵymdy jaǵdaı jasaý;
12) orman daqyldaryn tehnıkalyq qabyldaý – orman daqyldary óndirilgen sátten bastap 10 kúntizbelik kúnnen keshiktirmeı memlekettik orman ıelenýshiniń komıssııasy júrgizetin mindetti sıpattaǵy is-shara, ol osy Erejege qosymshaǵa sáıkes belgilengen nysan boıynsha oryndalǵan orman daqyldary jumystarynyń sapasyn baǵalap, qabyldap alý aktisin jasaýdy qamtıdy;
13) orman daqyldarynyń tıpi – aǵash jáne buta tuqymdylarynyń quramynda, ósimdikterdiń ornalasýynda, aýdan birligindegi sanynda jáne topyraqty óńdeý erekshelikterinde aıyrmashylyqtary bar orman daqyldary;
14) agrotehnıkalyq kútim – orman daqyldaryn shóp jáne usaq aǵash buta ósimdikteriniń basyp ketýin boldyrmaýmen tujyrymdalatyn jáne topyraqta ylǵaldyń jınalýyn qamtamasyz etetin osy daqyldarǵa kútim jasaý sharalary;
15) ormandy kútip-baptaý – ormandy jaryqtandyrý jáne tazartý túrinde orman daqyldaryna kútim jasaý sharalary, bul olardyń ósý jaǵdaılaryn jaqsartý maqsatynda olardy kóleńkelep turǵan tez ósetin aǵash jáne buta tuqymdylarynyń tabıǵı óskinderin kesýdi jáne (nemese) qalyń ekpelerdi sıretýdi bildiredi;
16) ormandardy molyqtyrý jáne orman ósirý qory (OMOQ) – orman daqyldaryn ósirýge, ormannyń tabıǵı ósip-ónýine jáne ormannyń tabıǵı jańarýyna járdemdesý sharalaryna arnalǵan memlekettik orman qory jerleri;
OMOQ mynadaı sanattarǵa bólinedi: orman daqyldary qory, ormannyń tabıǵı jańarýyna arnalǵan jerler qory jáne orman ósirýge arnalǵan jerler qory;
17) jartylaı orman daqyldary – daqyldar men tabıǵı jańarýdan qalyptasqan ekpeler;
18) taza daqyldar – nátıjesinde osy tuqymnyń taza ekpesi ósýge tıis belgili bir tuqymnyń daqyldary.
2. Ormandardy molyqtyrý men orman ósirý jónindegi is-sharalarǵa qoıylatyn jalpy talaptar
5. Ormandardy molyqtyrýdy, orman ósirýdi jáne orman tuqymdaryn daıyndaý men súrek jáne buta tuqymdylarynyń ekpe kóshetterin ósirý jónindegi is-sharalardy qamtamasyz etý orman ıelenýshiler sııaqty, orman qory ýchaskeleri uzaq merzimdi paıdalanýǵa berilgen orman paıdalanýshylar da iske asyrady (budan ári – orman paıdalanýshylar).
6. Memlekettik orman ıelenýshileri:
1) ormandardy molyqtyrý jáne orman ósirý jerleri men ormandardy molyqtyrý jáne ósirý jumystary júrgizilgen jerlerdiń qoryn esepke alady;
2) orman ornalastyrý materıaldary boıynsha memlekettik orman qorynda bolǵan ózgeristerdi eskere otyryp, ormandardy molyqtyrý jáne orman ósirý qorynyń jerleriniń árbir sanaty úshin jeke ormandardy molyqtyrý jáne orman ósirýdiń kólemin, kezegin, merzimin, ádisi men tásilin belgileıdi;
3) súrek tuqymdylaryn seleksııalaý, tuqym sharýashylyǵy men sorttardy synaý jumystaryn júrgizedi;
4) qundy tuqymdylardan jańa ekpeler shyǵarý jáne olardy kútip-baptaý jolymen ormandardyń orta qurý jáne qorǵanyshtyq qasıetterin arttyrý úshin sharalar qoldanady;
5) memlekettik orman qory ýchaskelerinde sý jáne jel erozııasyn, sazdanýdy boldyrmaý jónindegi sharalardy iske asyrady.
7. Orman paıdalanýshylardyń aǵash daıyndaý jumystarynda qoldanatyn tehnologııalary osy Erejede jáne «Memlekettik orman qory ýchaskelerinde aǵash kesý erejesin bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2005 jylǵy 14 aqpandaǵy №141 qaýlysynda kórinis tapqan normalarǵa sáıkes orman ortasynyń meıilinshe saqtalýyn jáne sharýashylyq jaǵynan qundy tuqymdardan tezirek jańa urpaq alýdy qarastyrady.
Aǵashy kesilgen jerlerdegi ormandardy molyqtyrý tásilderi jáne ony qamtamasyz etý boıynsha aǵash daıyndaýshylarǵa qoıylatyn talaptar ruqsat qujattarynda kórsetiledi.
8. Ormandardy molyqtyrý jumystaryn josparlaǵanda memlekettik orman ıelenýshiler men orman paıdalanýshylar orman ornalastyrý nemese jobalaý-izdestirý uıymdary osy aýmaq úshin belgilegen ormannyń qalpyna keltirýdiń tabıǵı jáne jasandy tásilderiniń qatynastaryn eskeredi.
Taýly ormandardyń orta jáne joǵary beldeýleriniń tik betkeılerinde ormandardy molyqtyrý negizinen ormannyń tabıǵı jańarýy arqyly nemese ormandardyń tabıǵı jańarýyna áser etý jolymen júrgiziledi, al qalǵan tabıǵı aımaqtarda – tabıǵı jańarýdyń tabystylyǵy men sharýashylyqtyń qarqyndylyǵyna baılanysty, tabıǵı jańarý nemese orman ekpelerin egý arqyly júrgiziledi.
Aǵashy kesilgen jerlerde ormandy molyqtyrý tásilin orman ıelenýshi kespeaǵashty bólý málimetteri, kesilgen oryndardy kýálandyrý jáne tabıǵı jańarýdyń kúndelikti jaǵdaılaryn baǵalaý boıynsha anyqtaıdy.
9. Orman mekemelerinde sharýashylyq jaǵynan qundy tuqymdylardyń tabıǵı jańarýyn (ósýin) eskere otyryp, ormandardy molyqtyrý jumystarynyń kólemi aǵash kesý men ormandy molyqtyrý arasynda alshaqtyqqa jol berilmeıtindeı etip qalyptasady.
10. Aǵashy kesilgen jerlerde jáne basqa da ormansyz jerlerde sharýashylyq qundy tuqymdylardyń tabıǵı jańarýy barynsha múmkin merzim ishinde múmkin bolmasa, ol jerlerde orman ekpeleri egiledi. Kesilgennen keıin dereý ekpeler egiletin orman tıpi toptarynyń tizbesin orman ornalastyrý nemese jobalaý-izdestirý uıymdary belgileıdi.
11. Ormandardy molyqtyrý jónindegi is-sharalar árbir ýchaske úshin naqty aldyn ala ázirlegen osy salaǵa mamandanǵan jobalaý-izdestirý uıymdary ázirlegen memlekettik ekologııalyq saraptamadan ótken arnaıy jobalar boıynsha júzege asyrylady.
12. Asa qundy ekpelerdi molyqtyrý jónindegi is-sharalar (memlekettik qorǵanysh orman jolaqtary, plantasııalyq daqyldar, mańyzdy halyq sharýashylyǵy obektileri aımaǵyndaǵy qorǵanysh ekpeleri) osy salaǵa mamandanǵan jobalaý-izdestirý uıymdary ázirlegen memlekettik ekologııalyq saraptamadan ótken arnaıy jobalar boıynsha júzege asyrylady.
Ormandardy molyqtyrý jónindegi is-sharalardy jobalaǵan kezde orman paıdalanýshylar sol ýchaskelerdiń órtke qarsy ornalastyrylýyn qarastyrady.
13. Basty maqsatta paıdalaný úshin aǵash kesý kezinde orman paıdalanýshylar aǵashyn kesken ormannyń alqabynan eki márte asyp túsetin alqapta aǵash otyrǵyzý jumystaryn júrgizý týraly zańnamalyq erejelerdi olardyń iske asyrýy maqsatynda memlekettik orman ıelenýshiler olarǵa osy maqsattar úshin orman daqyldary qorynyń quramynan qosymsha alqaptar beredi. Bul oraıda kórsetilgen alqaptar ádette memlekettik orman qory ýchaskelerinde orman resýrstaryn uzaq merzimdi orman paıdalanýǵa berý jónindegi tenderge qoıylatyn lottyń quramyna engiziledi.
14. Tabıǵı jas óskinder qundy súrek ekpeleri sanatyna engizilgen kezde jáne orman daqyldary orman kómkerilgen jerlerge aýystyrylǵan kezde olar «Memlekettik orman qoryndaǵy orman kómkermegen jerlerdi orman kómkergen jerlerge aýystyrý erejesin bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń m. a. 2010 jylǵy 1 qyrkúıektegi № 561 (Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde № 6531 tirkelgen) buıryǵynda kózdelgen normatıvtik talaptarǵa sáıkes bolýy kerek.
3. Ormannyń tabıǵı jańarýy
15. Orman ıelenýshilerdiń ormandy tabıǵı jańartýǵa qaldyrǵan ýchaskelerinde orman paıdalanýshy aǵashty kesken kezde bútin óskenderdi, sharýashylyq jaǵynan qundy jińishke aǵashtardy, sondaı-aq tuqymdaný kózderin (tuqymdyq aǵashtar, tuqymdyq shoq aǵashtar nemese jolaqtar) qaldyrýlary kerek. Eger orman paıdalanýshy orman topyraǵyn endi orman óspeıtindeı jaǵdaıǵa deıin búldirgen bolsa, onda ol jerdi qalpyna keltiredi.
16. Memlekettik orman ıelenýshiler jáne jobalaý-izdestirý uıymdary ormandardyń tabıǵı jańarýyn mynadaı jaǵdaılarda qarastyrady:
sharýashylyq jaǵynan qundy tuqymdylar óskininiń sany naqty orman ósirý aımaǵy úshin baǵalaý shkalasy boıynsha tabıǵı jańarýy «jaqsy» dep tabylǵan normadan kem bolmasa;
túbirden nemese tamyrdan balaq shybyqtardyń paıda bolý jolymen barlyq ósý kezeńinde jańarý qabileti bar aǵash tuqymdylaryn kesken kezde, tuqymdyq jańarýy múmkin bolmaı barlyq ósý kezeńindegi jańarýy sharýashylyq júrgizý maqsatyna dál kelse.
17. Ýchaskede ormannyń oıdaǵydaı tabıǵı jańarý ólshemi barynsha shekti merzim ishinde shyǵymdylyǵy joǵary ekpeniń odan ári qalyptasýyn qamtamasyz etetin sharýashylyq jaǵynan qundy tuqymdylardyń birkelki ornalasqan jas aǵashtarynyń jetkilikti mólsheriniń boı kóterýi bolyp tabylady. Ormannyń tabıǵı jańarýy kezinde jas aǵashtardyń sany boıynsha qoıylatyn talaptar «Memlekettik orman qory ýchaskelerinde aǵash kesý erejesin bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2005 jylǵy 14 aqpandaǵy №141 qaýlysynda kózdelgen.
Ormannyń qaıta jańarý merziminiń bastalýy bolyp mynalar qabyldanǵan: aǵash kesilgen jerlerde – súrekdińdi kesý merziminiń aıaqtalýy; alańqaılarda, basqa da orman kómkermegen jerlerde – topyraqty mıneraldandyrýdy ótkizýdiń nemese qorshaýdyń aıaqtalý sáti; ormandanýdy talap etetin melıorasııalanǵan ormansyz jerlerde – melıoratıvtik jumystardyń aıaqtalý sáti.
18. Ormandardy jańartýdyń barynsha shekti merzimin orman ósetin aımaqtar men orman túrleriniń toptary boıynsha orman ornalastyrý nemese jobalaý-izdestirý uıymdary belgileıdi.
4. Ormannyń tabıǵı jańarýyna járdemdesý
19. Ormannyń tabıǵı jańarýyna járdemdesý sharalary tek tabıǵı jańarýy oıdaǵydaı bolady dep kútiletin orman tıpi toptarynda ǵana júrgiziledi.
20. Ormannyń tabıǵı jańarýyna járdemdesý sharalaryna mynalar jatady:
aǵash daıyndaý kezinde sharýashylyq jaǵynan qundy tuqymdylardyń ómirsheń óskinderi men shybyqtaryn saqtaý;
kespeaǵash jumystary aıaqtalǵan soń óskinder men tabıǵı tuqymdanýdy kútip-baptaý;
topyraqtyń ústińgi qabatyn jartylaı mıneraldandyrý;
aǵashy kesilgen jerlerdi qorshaý;
sharýashylyq jaǵynan qundy tuqymdylardyń tabıǵı jańarýynyń keıbir jerlerde óskinder men tabıǵı (óz betinshe) tuqymdanýdyń jetispeýshiligi nemese birkelki emestigi baıqalsa, tabıǵı jańartýǵa qosymsha retinde basty tuqymdylardyń kóshetteri otyrǵyzylady.
Tuqymdyqtardy (aǵashtar men shoq aǵashtardy) qaldyrý kespeaǵashtardy bólgende jáne keskende tabıǵı túleýdi qamtamasyz etetin mańyzdy jaǵdaı jáne mindetti orman ósirýshilik shara retinde, ormandy tabıǵı túletý sharalaryna óz betinshe shara túri retinde engizilmeıdi. Qaldyrylǵan tuqymdyqtardy ornalastyrý jáne olardyń sany memlekettik orman qurý jerlerindegi ormandardy kesý erejelerimen anyqtalady.
21. Aǵash daıyndaý kezinde ómirsheń óskinder men sharýashylyq jaǵynan qundy tuqymdylardyń shybyqtaryn saqtaýdy orman paıdalanýshy kespeaǵash jumystarynyń tıisti tehnologııalaryn qoldaný arqyly qamtamasyz etedi.
22. Súrekterdi tasyp áketý men kesilgen jerlerdi tazalaýdy qosqanda, kespeaǵash jumystary aıaqtalǵan soń, sharýashylyq jaǵynan qundy tuqymdylardyń saqtalǵan óskinderi men jetilmegen jińishke aǵashtarynyń aýdany búkil kespe aǵashtyń 75 paıyzdan kem emes bolýy kerek (kespe aǵashty benzındi aramen kesip, traktormen súırep tasyǵannan soń), al aǵash daıyndaǵysh mashınalarmen daıyndaǵanda – 60 paıyzdan kem bolmaýy tıis. Aǵash daıyndaǵan kezde qar túsken kespeaǵash aımaǵynyń óskinderi men shybyqtarynyń (móldektiń jalpy aýdanynda kesý jumystaryna deıin esepke alynǵan) 70 paıyzy, al qarsyz kezde 60 paıyzy saqtalý kerek.
Orman paıdalanýshy óskinderdi kesý qaldyqtarynan tazalap, kóleńke túsiretin aǵashtar men butalardan bosatyp, túzetip, qalyń toptardy sıretip otyrýǵa mindetti.
23. Tolymdylyǵy 0,6 aspaıtyn kesýge túsetin ekpelerdiń qoltyǵynda tuqymdar men óskinderdiń ósýine jaǵymdy jaǵdaılar jasaý maqsaty men tuqymdyqtar bar kezde topyraqtyń ústińgi qabatyn mıneraldandyrady.
Topyraqtyń ústińgi qabatyn mıneraldandyrý aǵashy kesilgen jerler men alańqaılarda topyraqtyń mehanıkalyq quramyna jáne ylǵaldylyǵyna, topyraq jamylǵysynyń tyǵyzdyǵy men qalyńdyǵyna, tósenishtiń qalyńdyǵyna, kespeaǵash jumystary kezindegi topyraqtyń ústińgi qabatynyń mıneraldaný dárejesine, tuqymdyqtar sanyna jáne ýchaskeniń basqa da jaǵdaılaryna baılanysty, topyraqty mehanıkalyq nemese hımııalyq zattar men óńdeý arqyly júrgiziledi.
Mıneraldandyrylǵan qabattyń úlesi búkil aýdannyń 30 paıyzdan kem emes bolýy kerek. Soqanyń jáne frezerdiń jolaqtary tuqymdyqtar úshin – 5 metr nemese saqtalǵan óskinder men shybyq toptaryna – 2-3 metr jaqyn ornalasýy kerek.
24. Topyraq betin mıneraldandyrýdyń ońtaıly merzimi – tuqym túsýiniń aldyndaǵy kezeńi, ıaǵnı jazdyń aıaǵy nemese kúzdiń basy.
Topyraqty mıneraldandyrýdy gúldenýi men jemis berýi úshinshi baldan kem bolmaıtyn tuqym ónimimen birge tuqym beretin jyly ótkizedi. Gúldenýi men jemis berýi balyn anyqtaý «Orman tuqymdaryn daıyndaýdy, óńdeýdi, saqtaýdy, paıdalanýdy jáne olardyń sapasyn baqylaýdy uıymdastyrý erejesin bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2010 jylǵy 29 sáýirdegi №299 (Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde №6259 tirkelgen) buıryǵyna sáıkes júzege asyrylady.
25. Ormannyń barlyq ósý kezeńindegi jańarýy aǵashtardyń jastary, mólsheri jáne jaı-kúıi boıynsha túbir men tamyrdan balaq shybyqtar qurý qabiletine ıe bolatyn osyndaı súrekterdi keskennen keıin qarastyrylady. Bul rette aǵash kesýdi qysta júrgizedi, túbirlerdi alasa etip qaldyrady (ózen ańǵaryndaǵy jaǵdaılarda sý tasýynyń bıiktigi men uzaqtyǵy eskeriledi), kespeaǵash tazalaýdy balaq shybyqtar men tamyr atpa óskinderi paıda bolǵanǵa deıin aıaqtaıdy. Emenniń balaq shybyqtan jańarýy eki generasııadan, al qaıyń, kókterekte – úsh generasııadan aspaýy tıis.
26. Jas aǵashtarǵa, ormannyń tabıǵı jańarýy ýchaskelerinde úı jáne jabaıy janýarlardan zaqymdaný qaýipi týsa, olardy barlyq jaǵynan nemese mal aıdaıtyn jerin qorshap qoıý kerek.
27. Aǵashy kesilgen jerlerdegi ózdiginen shyqqan, saqtalǵan óskinder men shybyqtardyń sany az bolǵanda, ormannyń tabıǵı jańarýy tabysty bolýy úshin qosymsha kóshetterdiń otyrǵyzylýy múmkin. Bul kezde otyrǵyzý oryndarynyń sany, osy jaǵdaılar úshin jappaı otyrǵyzylǵan orman ósimdikteriniń 25 paıyzdan aspaýy kerek.
28. Ormannyń tabıǵı jańarýyna júrgizilgen járdemdesý sharalarynyń qorytyndysy memlekettik orman ıelenýshisiniń komıssııasymen baǵalanady.
29. Sharýashylyq qyzmettiń shektelgen rejimi bar ormandarda (orman baqtarynda, ulttyq tabıǵı parkterde, jasyl aımaqtarda jáne t.b.) ormannyń tabıǵı jańarýyna áser etý sharalary sharýashylyq júrgizý rejimin buzbaǵan jaǵdaıda ǵana bastalady.
5. Orman ekpelerin qurý
30. Bosatylǵan ýaqyt sheginde sharýashylyqqa qundy tuqymdardy tabıǵı jańarý, tabıǵı jańarýǵa járdemdesý arqyly qalpyna keltirý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda memlekettik orman qory ýchaskelerinde orman ıelenýshiler orman daqyldaryn qurady.
31. Orman daqyldaryn qurýǵa arnalǵan memlekettik orman qory ýchaskeleri orman daqyldary qoryn quraıdy da, mynadaı sanattarǵa bólinedi:
1) 1-2 jyl buryn aǵashy kesilgen jerler;
2) 3 jáne odan kóp jyl buryn aǵashy kesilgen jerlerde ormandardyń sharýashylyq qundy tuqymdylarynyń bosatylǵan merzim ýaqytynda tabıǵı jańarýy bolmasa;
3) órttiń saldarynan (órteńder) nemese basqa da sebepterden joıylǵan ekpeler ýchaskelerinde bosatylǵan merzimde, ormandarda sharýashylyq qundy tuqymdylarynyń tabıǵı jańarýy kútilmese;
4) joıylǵan jáne esepten shyǵarylǵan orman ekpeleri;
5) alańqaılar, sondaı-aq qazba baılyqtary alynǵannan keıingi orman ósirýge jaramdy jaǵdaıǵa keltirilgen jerler;
6) aýyl sharýashylyǵyna paıdalanýdan shyǵarylǵan, orman ósirýge jaramdy jerler;
7) orman ósirýge jaramdy qumdar, jyralar jáne basqa da ormansyz jerler; bul jaǵdaıda osy kategorııadaǵy jerler agrohımııalyq-topyraq zertteýlerinen keıin orman daqyldary qoryna engiziledi:
8) orman daqyldaryn egý tásilimen qaıta qurýdy qajet etetin qundylyǵy az orman ekpeleri.
32. Birinshi kezekte orman daqyldary qorynyń jerleri ıgeriledi:
1) sý jáne jel erozııasyna ushyraǵan jerler;
2) eldi mekenderdiń jasyl aımaqtarynda jáne ózender, kólder, sý qoımalary, toǵandar t.b. sý nysandary jaǵalary boıyna ornalasqan jerler;
3) bıik shóp ósimdikteri men jyldam ósip ketetin qaýpi bar qylqan japyraqtylardyń jańadan kesilgen jerleri jáne órteń alańdary;
4) joǵarǵy klass bonıtetindegi ekpelerdi ósirýge jaramdy, tyń jerlerdegi ormanmen qamtylmaǵan jerler;
5) qundy aǵash tuqymdaryn engizý úshin qarastyrylǵan, quny tómen ekpelerdiń kesilgen jerleri;
6) orman ósirýge jaramdy jaǵdaılarǵa keltirilgen, paıdaly qazba baılyqtaryn óndirýden qalǵan jerler.
Orman daqyldary qoryn ıgerýdiń naqty kezegi orman ornalastyrý jáne jobalaý-izdestirý jumystarymen anyqtalady.
33. Orman daqyldaryn egýge ýchaske daıyndaý kezinde, barlyq aldaǵy orman daqyldary operasııalaryn sapaly atqarý úshin, sondaı-aq órt qaýipin azaıtý jáne daqyldardyń sanıtarlyq jaǵdaıyn jaqsartý úshin jaǵdaı jasaý jóninde is-sharalar júrgiziledi.
Ýchaskeni daıyndaý mynalardy qamtıdy:
1) jerdi tabıǵı qalpynda zertteý;
2) orman daqyldaryna ýchaske bólý;
3) bolashaq daqyldar qataryn nemese topyraǵy óńdeletin jolaqtardy belgileý jáne mashınalardyń jumys isteýine qaýipti jerlerdi belgileý;
4) ýchaskeni jappaı nemese jolaqtarmen qulaǵan aǵashtardan, tastardan, qajetsiz aǵash ósimdikterinen, kishkentaı túbirlerden, kepken aǵashtardyń dinderinen tazalaý;
5) túbirlerdi qoparý nemese olardy orman ekpeleri tehnıkasyna bóget jasamastaı bıiktikke deıin qysqartý;
6) topyraq betin tegisteý, onyń aýmaǵyn melıorasııalaý, betkeılerde terrasalar jasaý;
7) topyraqta shamadan tys ornyqqan zııandy qurt-qumyrsqalarmen aldyn-ala kúres júrgizý.
34. Ýchaskeni zerttegen kezde onyń jaǵdaıy men orman egýge jaramdylyǵy anyqtalady, sharýashylyqqa qundy tuqymdardyń jas ómirsheń ósimdikteriniń sany men ornalasýy, qulaǵan aǵashtar jáne kesý qaldyqtarymen qoqystaný dárejesi, túbirlerdiń sany men bıiktigi, mashınalardyń jumys isteýine qolaılylyǵy, topyraqqa zııandy qurt-qumyrsqalardyń ornyǵýy belgilenedi, orman ósirý jaǵdaıynyń tıpi naqtylanady jáne orman daqyldaryn egý tásilderi anyqtalady.
35. Orman daqyldaryn egýge jer bólgende, oǵan orman shekaralaryna, joldarǵa jáne basqa planshette belgilengen turaqty belgilerge baılanystyra otyryp geodezııalyq zertteýler júrgiziledi.
Orman daqyldaryn tehnıkalyq jobalaýdy osy salaǵa mamandanǵan jobalaý-izdestirý uıymdarymen orman ıelenýshilerdiń kelisimimen júzege asyrylady.
36. Orman daqyldaryn egý úshin aǵashy kesilgen jerlerdi daıyndaý orman paıdalanýshylar men kespeaǵash jumystaryn oryndaǵan kezde júrgiziledi.
Jappaı tazalaǵan kezde qulaǵan aǵashtar, qajetsiz orman ósimdikteri, kishkentaı túbirler jáne tastar ýchaskeniń shekarasyna ysyrylady nemese onyń aýmaǵyna 25-50 metr saıyn jınalady.
Jartylaı tazalaý, jappaı tazalaý múmkin bolmaǵan nemese qajet emes jaǵdaılarda, eni ártúrli jolaqtarmen, sondaı-aq orman daqyldaryn dáliz tásilimen jáne bólek ekkende júzege asyrylady.
37. Jappaı túbirlerden tazalaý, erekshe qundy orman daqyldaryn egý, topyraǵy baı aǵashy kesilgen jerler nemese órteńderde aram shópter jáne tamyr atpa nemese balaq aǵash ekpeleriniń qarqyndy damý qaýipi týǵanda arnaıy jolaqtar jasaý úshin júrgiziledi.
Qunarsyz topyraqta, aǵashy kesilgen jerler men órteńderde jáne betkeıdiń tiktigi 6 gradýstan asqanda, topyraq erozııasyn boldyrmaý úshin, sondaı-aq orman aımaqtaryndaǵy sazdy jáne óte sazdy jerlerde túbir tazalaǵanda onyń sý-fızıkalyq qasıetteri tómendeıtin bolsa, túbirlerdi jappaı tazalaýǵa tyıym salynady.
Túbirlerdi jartylaı tazalaý ádette egiletin tuqymdylardyń bıologııalyq erekshelikterine jáne basqa da faktorlarǵa baılanysty eni 2 metrden kem emes jolaqtarmen júrgiziledi.
Ýchaskelerdi tazalaǵanda jáne túbirlerdi qoparǵanda topyraqtyń joǵarǵy qunarly qabatynyń muqııat saqtalýy qamtamasyz etiledi.
38. Ǵylymı uıymdary ázirlengen, topyraqty óńdeý tásili, ormandy qalpyna keltirý jónindegi qoldanystaǵy aımaqtyq usynystarǵa jáne topyraq óńdeýdiń normatıvtik-tehnıkalyq talaptaryna sáıkes, orman tıpiniń tobyna nemese orman ósirý jaǵdaılaryna, orman ekpeleri qorynyń sanatyna, ýchaske daıyndaý tásili jáne qabyldanǵan orman daqyldarynyń tıpine baılanysty osy salaǵa mamandanǵan jobalaý-izdestirý uıymdarymen tańdalady.
Topyraq óńdeý barlyq ýchaskede (jappaı óńdeý) nemese onyń bóliginde (jartylaı óńdeý) mehanıkalyq nemese hımııalyq tásildermen iske asyrylady. Topyraqty ártúrli mehanıkalyq (traktorlyq) quraldarmen óńdeý negizgi tásil bolyp tabylady.
Topyraqty jappaı óńdeý, barlyq aýmaqta óńdeý jumystaryna kedergi keltirmeıtin ýchaskelerde júrgiziledi (6 gradýsqa deıingi betkeıde jáne topyraqta sý jáne jel erozııasy bolmaǵanda).
Topyraqty bólektep mehanıkalyq óńdeý jolaqtap jyrtý, jolaqtar men alańdardy mıneraldandyrý nemese qopsytý, soqalaý nemese jyra jasaý, kishkentaı tómpeshikter jasaý (qatarlar, joldar, tóbeshikter), shuńqyrlar daıyndaý joldarymen iske asyrylady.
Topyraqty soqalap nemese jolaqtap óńdegen kezde quraldar júrisi jolaqtardyń túzýligi men paraleldigin qamtamasyz etý kerek.
39. Sýsyma qumdary, qajet bolǵan jaǵdaıda, butalardan yqtyrmalar jasaý jolymen nemese shóp ósimdikterin egý, mehanıkalyq qalqalar qoıý (qalqalar, butaqtar, qamys nemese saban býmalary), jer betine jabysqaq zattar tastaý jáne basqa da tásildermen bekitedi. Bul jaǵdaıda, basty tuqym egilgenge deıingi aldyn-ala egilgen butalar orman daqyldary kólemine eseptelmeıdi.
40. Taý jaǵdaılarynda topyraq óńdeý tásili jerdiń geografııalyq aımaǵyn, bederin, betkeılerdiń ornalasý tártibi men kólbeýligin, topyraqtyń tósenishiniń sý ótkizgishtigin, topyraqtyń tastylyq dárejesin, ýchaskeniń mólsheri men qolaılylyǵyn, erozııalyq prosesterdiń paıda bolý jáne damý qaýiptiligin eskere otyryp tańdalady. Betkeılerdiń kólbeýligine, topyraq jáne basqa da jaǵdaılarǵa baılanysty taýly ýchaskelerinde topyraq óńdeýdiń myna tásilderine ruqsat etiledi:
1) tasy kóp jáne tasy az topyraqty 6 gradýsqa deıingi taý betkeılerinde – jappaı óńdeý;
2) 6 gradýstan 12 gradýsqa deıin taý betkeıinde: tasy az topyraqtarda – jolaqtap jyrtý, sondaı-aq túbin qopsyta otyryp, qabattar boıynsha borozdalar kesý; qurǵaq jáne bıik ósimdikter óspeıtin tasty topyraqty terrasalarda – jolaqtap qopsytý, túbin qopsyta otyryp, borozdalar kesý nemese mıkroterrasalar daıyndaý; butalar nemese bıik shóp ósimdikteri ósip ketken ýchaskelerde – býldozer nemese jınaǵysh qoparǵyshtar men uzyndyǵy 15-20 metr, arasy 3-4 metr daıyndalǵan úzik-úzik jolaqtarmen uzyn jaǵymen qabattar boıyna aralary 2,5-3,5 metr etip ornalastyrylady;
3) 12 gradýstan 20 gradýsqa deıingi jaıpaq betkeılerdegi tereń jáne ortasha profıldi tastary az topyraqtarda – býldozerlermen nemese qoparǵysh-jınaǵyshtarmen betkeı boıyna 3-5 metr úzdik-úzdik qysqa jolaqtar jasalady;
4) tik betkeılerdegi (21 gradýstan joǵary) astyńǵy jynystary sý ótkizgish bolatyn topyraqtarda topyraqty satylap nemese alań etip daıyndaýǵa ruqsat etiledi.
5) az mólsherdegi tasy óte kóp topyraqtarda – alań jasap qoldan óńdeıdi, shuńqyrlar daıyndaıdy.
41. Topyraqty hımııalyq gerbısıdtermen óńdeý «Pestısıdterdiń (ýly hımıkattardyń) qaýipsizdigine qoıylatyn talaptar» tehnıkalyq reglamentin bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2008 jylǵy 29 mamyrdaǵy № 515 qaýlysymen belgilengen talaptarǵa sáıkes júzege asyrylady.
Erekshelik retinde aldyn ala topyraqty óńdemeı-aq orman ekpeleri kóshetterin jaqsy tazalanǵan aǵashy kesilgen jerlerge 1 gektarǵa 500 deıin túbirler bolyp, tez ósip túleıtin tuqymdar qaýipti bolmasa egýge ruqsat etiledi, sondaı-aq aramshópten taza, jyrtylǵan jerlerde, qumdarda, aǵash egýge jaramdy tegistelgen úıindiler jáne basqa da jerlerde, orman ekpeleriniń ósýine bóget jasaıtyn ósimdikter óspeıtin jáne óte qurǵaqshylyqqa ushyramaıtyn jelerge de sondaı tásilmen egýge ruqsat etiledi.
42. Quramy boıynsha orman daqyldary taza nemese aralas bolýy múmkin.
Basty tuqym jergilikti orman quraýshy tuqymdylardan tańdalady, al oń tájirıbeler bolǵanda ıntrodýksııalyq tuqymdylardan da tańdalady. Ol sharýashylyqty júrgizý maqsatyna dál kelýi jáne jerdiń orman ósimdikteri jaǵdaılaryna sáıkes bolýy kerek.
Ilespeli tuqymdylar men butalardy tańdaǵanda, olardyń basty tuqymmen ózara áserin eskerý kerek.
Ilespeli aǵash tuqymdylary men butalar ekpelerge basty tuqym qatarynyń óz qatarymen almasýy jolymen engiziledi.
43. Orman daqyldarynyń alǵashqy jıiligi jáne otyrǵyzatyn (sebetin) oryndy ornalastyrý joǵary ónimdi súrekdińniń qalyptasýyn qamtamasyz etýi tıis.
Orman ósimdikterin ormandy jerge aýystyrý jasynda bir gektarǵa qajet ósimdikterdiń sany naqty orman ósirý jaǵdaılary úshin qoldanystaǵy standarttarmen belgilenedi.
Orman ósimdikterin kóshettermen otyrǵyzǵanda, otyrǵyzylǵan ósimdikter sany standart boıynsha olardy ormandy jerlerge aýystyrýǵa belgilengen sannan kem bolmaýy tıis.
Kóshettermen otyrǵyzylǵan sekseýil ósimdikteriniń alǵashqy jıiligi 1 gektar jerge 1,78 myń dana otyrǵyzý ornynan kem bolmaýy kerek.
44. Orman zııankesteri men aýrýlary taralǵan oshaqtarda otyrǵyzylǵan (sebilgen) alǵashqy jıilik jáne ósimdikterdiń quramy ormandy qorǵaý jónindegi usynystarǵa sáıkes qabyldanady.
Maqsatty orman daqyldaryn qurǵanda, otyrǵyzylatyn (sebiletin) orynnyń sany men ornalastyrý shemasy arnaıy usynystar jáne tehnıkalyq talaptarmen belgilenedi.
Ekpelerdiń bastapqy jıiliginiń naqty normalary, qatar aralyǵynyń ruqsat etilgen eni jáne qatardaǵy otyrǵyzatyn (sebiletin) orynnyń ara qashyqtyǵy basty aǵash tuqymynyń túrine, orman ósirý jaǵdaılarynyń tıpine, ósimdikterdi egýdiń ádisi men maqsatyna, kóshetterdiń mólsherine baılanysty. Bul normalar orman ósirý aımaqtary boıynsha ǵylymı usynystarǵa sáıkes jobalaý uıymdary men ormandy qalpyna keltirý jónindegi óńirlik nusqaýlyqtarmen belgilenedi.
45. Orman daqyldaryn qurýdyń negizgi ádisi otyrǵyzý bolyp tabylady. Otyrǵyzý sý jáne jel erozııasyna ushyraıtyn tym ylǵaldy jáne otyrǵyzylatyn orynnyń aram shóptermen tez ósip ketetin ýchaskelerde, sondaı-aq ylǵaly az aýdandarda júrgiziledi. Aıryqsha otyrǵyzýǵa seleksııalyq kóshetter, sondaı-aq qylqan japyraqty tuqymdardyń daqyldaryn qoldana otyryp, daqyldar egiledi.
Otyrǵyzýǵa kóshetter, sondaı-aq qalemsheler paıdalanylady, olar orman daqyldarynyń ósý senimdiligin qamtamasyz etýge, agrotehnıkalyq kútip-baptaý qajettiligin azaıtýǵa jáne orman daqyldaryn orman kómkerilgen jerlerge aýystyrýdy tezdetýge múmkindik beredi.
Kebýden zııankester men aýrýǵa shaldyǵýdan qorǵaý úshin, sondaı-aq daqyldar tez qalyptasyp tez ósýi úshin, otyrǵyzar aldynda kóshetter ártúrli zattarmen óńdeledi.
46. Shól jáne shóleıt aımaqtardaǵy jeńil mehanıkalyq quramdaǵy topyraqtarda orman ósirýge qolaıly jaǵdaılarda sekseýil, cherkez, júzgin jáne basqa da qumdy bekitip turatyn ósimdikterdi, sondaı-aq Qazaqtyń shaǵyn qyratty taýlarynyń dalaly aımaqtarynda qundy aǵash tuqymdylary basym tik betkeılerde (21 gradýstan astam) tuqym sebýmen ósirýge ruqsat etiledi. Qatań orman ósirý jaǵdaılarynda mehanıkalyq quramy orta jáne aýyr topyraqta ekpelerdi kóshetpen egedi.
Tuqym sebý ádisimen: emen, talshyn, jańǵaq, badam, piste jáne basqa da tuqymdary iri japyraqty aǵashtardy egýge ruqsat etiledi.
Orman ekpelerin sebý tásili, egý normasy jáne basqa da tehnologııalyq talaptar ǵylymı usynystarǵa, óńirlik nusqaýlarǵa (basshylyqtarǵa) sáıkes osy salaǵa mamandanǵan jobalaý-izdestirý uıymdarymen belgilenedi.
47. Aǵashtardy otyrǵyzý jáne sebý kezinde tyńaıtqyshtar, zııankester men aýrýlardan ósimdikti qorǵaıtyn zattar sondaı-aq keıinnen tyńaıtqysh jáne shóp retinde jáne basqa da maqsattar úshin arnaıy shóp ósimdikteriniń tuqymy birge qoldanýy múmkin.
Kópshilik jaǵdaılarda sebý men otyrǵyzýdyń jaqsy merzimi búrshik jarǵanǵa deıingi erte kóktem bolyp tabylady.
Jaǵymdy aýa raıy jaǵdaılarynda, eger de ósimdikter sýǵa tunshyqpasa, sýyqqa jáne úsikke urynbasa jaz aıaǵynda jáne kúzde otyrǵyzý men sebýge (iri japyraqty tuqymdardy) ruqsat etiledi.
48. Agrotehnıkalyq kútip baptaýlarǵa mynalar jatady:
1) ósimdikterdi qolmen tiktep qoıý olardy shóp jáne topyraqtyń basyp qalmaýy men sýyqtyń syǵymynan saqtaıdy;
2) shóp jáne aǵash ósimdikterin joıa otyryp, qatar boıyndaǵy jáne aralaryndaǵy topyraqty qopsytý;
3) egiletin ósimdikterdi qajeti joq shóp jáne aǵash ósimdikterinen mehanıkalyq nemese hımııalyq quraldarmen óńdeý;
4) qatar arasyndaǵy qajeti joq shóp jáne aǵash ósimdikterin shabý nemese janshý.
Orman ósimdikterin mıneraldyq tyńaıtqyshtarmen qorektendirý jáne sýarý agrotehnıkalyq kútimderge jatady, biraq olar arnaıy shara retinde josparlanady jáne júrgiziledi.
49. Ormandy aımaqtarda agrotehnıkalyq sharalardy negizinen basty tuqymdylar aram shópter jáne qajetsiz aǵash ósimdikteri tunshyqtyryp tastamaý maqsatynda júrgiziledi.
Ormandy dala, dalalyq, shól jáne shóleıt aımaqtarda agrotehnıkalyq kútim negizinen topyraqta ylǵaldyń saqtalýyna jáne únemdi paıdalanýyna baǵyttalady. О́te qýańshylyq jaǵdaılarda ol orman daqyldaryn ormandy jerlerge aýystyrǵanda da jalǵasa beredi.
Agrotehnıkalyq kútimderdiń tásilderi, qaıtalanýy jáne uzaqtyǵy orman ósirý jaǵdaılaryna, egilgen tuqymdardyń bıologııalyq erekshelikterine, topyraqty óńdeý tásiline, daqyldardy egý ádisine, paıdalanylǵan kóshetterdiń mólsherine baılanysty bolady jáne jobalaý uıymdarymen anyqtalady.
50. Mıneraldyq jáne organıkalyq tyńaıtqyshtar, ádette, qunarsyz (qumdy, jýylyp ketken, keýip qalǵan, tegistelgen, t.b.) topyraqtarǵa engiziledi, ol jerlerde shóp ósimdikteriniń óspeıtinin eske ala otyryp, sondaı-aq orman ekpelerin maqsatty ósirgende paıdalanady.
51. Orman daqyldarynyń beıimdelýi 85-25 paıyz bolǵanda kásiporynǵa belgilengen normatıvke baılanysty ekpeler qosymsha egiledi. Daqyldar ýchaske alańy boıynsha seldir bitken bolsa, olar kez kelgen beıimdilikte qosymsha egile beredi.
Jekelegen jaǵdaılarda orman aýrýlary men zııankesteri bolsa, orman mekemesiniń túgendeý komıssııasy jersinýi 25 paıyzdan astam orman daqyldary ýchaskelerin tolyqtyrýdyń qajetsizdigi jáne olardy osyndaı alqaptardy orman daqyldary qoryna engizip, esepten shyǵarý múmkindigi týraly, sondaı-aq jersingen daqyldar qylqan japyraqty aǵash tuqymdastary bolyp, jaqsy ósip-ónse, jersinýi 25 paıyzdan tómen bir jyldyq daqyldardy esepten shyǵarýdyń qajetsizdigi, biraq olardy kelesi jyldyń kókteminde mindetti túrde tolyqtyrý týraly sheshim qabyldaıdy. Qabyldanǵan sheshim erkin túrde jazylatyn aktimen resimdeledi.
52. Orman kómkergen jerlerde orman daqyldaryn quny tómen ekpelerdi qaıta jańartqanda, orman qoltyǵyna ekkende jáne aldyn ala orman daqyldaryn qurǵanda otyrǵyzady.
5 jastaǵy jáne odan da úlken jastaǵy quny tómen ekpeler óziniń quramyna, tolymdylyǵyna, jasyna qaraı pisý ónimdiligine jáne atqaratyn qyzmetterine qaraı orman ósirý jaǵdaılaryna jáne onyń maqsatyna sáıkes kelmese qaıta qurýǵa belgilenedi.
Qaıta qurý qoryna mynalar engiziledi:
1) neǵurlym ónimdi súrekdińder ósirý úshin qolaıly ýchaskelerde butalar;
2) ýchaskeniń orman ósirý jaǵdaılaryna jaýap bermeıtin quny tómen aǵash tuqymdarynyń jas óskinderi;
3) tolymdylyǵy buzylǵan (tolymdylyǵy 0,5 jáne tómen) nemese zaqymdanǵan ekpeler jáne 2-synyp jáne odan joǵary kereksiz tuqymdardyń bolýymen ónimdiligi tómen súrekdińder.
Quny tómen ekpelerdiń quramy men bıiktigine baılanysty, aýmaqqa birkelki bólingen basty tuqymdar bolǵanda dálizdik, shoqtanǵan-toptanǵan nemese ekpelerdi jappaı qaıta qurý tásili qoldanylady.
Orman qoltyǵy daqyldary negizinen sanıtarlyq-gıgıenalyq qyzmetterdi arttyrý maqsatynda erekshe kúzetiletin tabıǵı aımaqtardyń jasyl jáne rekreasııalyq aımaqtaryndaǵy ormandarda, orman sharýashylyǵyn júrgizý aýdandaryndaǵy erozı