Ensıklopedııalyq bilim jınap, dúnıeniń ilimin meńgerý úshin Garvardta oqý mindetti emes sııaqty. Syrdarııa aýdanynyń Aıdarly aýylynda turatyn Asan Rústembekov aqsaqaldy kórgennen keıin osyndaı oıǵa toqtadyq. Senińiz ne senbeńiz, ol kisi aıyna 28 kitap oqıdy eken. Sonda jylyna 336 kitaptyń betin tóńkeredi degen sóz. О́zi bir jylda 365 kún bolsa, sonyń 29 kúninde ǵana kózi demalatyn bolyp tur ǵoı.
Aıdarlyda osyndaı aqsaqal turady degendi estip, arnaıy bardyq. Jumys bólmesine kirip kelgenimizde, sórede qaz-qatar tizilgen kitapqa aldymen kózimiz tústi. Eń qyzyǵy, jerde, shkaftyń ústinde sarǵaıǵan gazet-jýrnaldardy kórip tańǵaldyq. Qarııanyń qorjynynda 1960 jyldan bergi basylymdardyń barlyq tigindisi sol kúıinde saqtalǵan. «Men ózi qaǵaz jyrtqan adamdy jek kóremin. Gazetti jyrtqandy adam óltirgenmen birdeı sanaımyn. Qolyma túsken gazet-jýrnal, kitaptardyń shetin buzǵyzbaı saqtaımyn», deıdi. «Juldyz» jýrnalynyń 1978 jyly shyqqan nómiri tur. «Lenınshil jas» pen «Lenın jolynyń» barlyq nómiri bar shyǵar-aý. Mynaý turǵan sonyń bir shıregi ǵana deıdi Asan aqsaqal. Qalǵany... úıdiń tóbesinde jınaýly jatqan kórinedi.
Orta mektepti 12 jylda bitirgen, 1 synypty úsh jyl qatarynan oqyǵan Asan Rústembekovtiń kitapqa degen qumarlyǵy 1955 jyldan bastalsa kerek. Onda da bilimsizdiginen ornynda qalmaǵan. Aıdarlyǵa segiz shaqyrym jerden qatynap oqypty. Qatynaǵanda da, jaıaý. Kúnine 16 shaqyrym joldy eńserip júrip bilim alǵan. Bul da bilsem, ómirdi tanysam degen jankeshtiliktiń bir belgisi shyǵar. Eń alǵash oqyǵan kitaby «Qazaqstannyń 28 batyry» degen týyndy eken. Áskerge barǵanda da qur júrmeıdi. Oryssha kitaptar oqıdy. Bilimin arttyrady. Aýylǵa kelgesin Aıdarly, Jetikól, Amangeldi, Mahambetov, Besaryq aýyldary men Tasbóget kentiniń kitaphanalaryn taýysady. 1996 jyldan bastap oblystyq Ábdildá Tájibaev atyndaǵy ámbebap kitaphananyń turaqty oqyrmanyna aınalady. Uzyn-sany qansha kitap oqyǵanyn surap edik. Naqty sanyn bilmeıtin bolyp shyqty.
Búginde 81 jasqa kelgen qarııa oqyǵan dúnıelerinen konspekt jasaıdy. Jumys ústelinde 36 kitapsha tur. Árqaısysynda ártúrli sala boıynsha oqyǵan kitaptarynan naqyl sózder men naqty faktilerdi tirkep otyrady. Bul 36 kitapsha 2000 jyldan beri qaraıǵysy ǵana. Oǵan deıingileri kádimgi dápterge jazylǵan. Bólek saqtalyp tur. Mysaly, «Jumbaq» dep atalatyn kitapsha bizge erekshe áser etti. Muny ol kisi balalary men nemerelerine arnaıy jasaǵan sııaqty. Aıtalyq, bir kitaptan áldebir derekti kezdestiredi de sony jumbaq retinde jasyrady. Al jaýabyn kitapshanyń sońyna jazady. 714 jumbaq jasyrylypty. Mektep oqýshylaryna oıyn retinde jasyryp, tanym-túsinigin arttyrýǵa taptyrmaıtyn qural eken.
Munan bólek, sport, medısına, fılosofııa, saıasattaný, tarıh, geografııa salalary boıynsha bólek-bólek kitapshalar jınaýly tur. «Oqyǵan-toqyǵanyńyz mol, kórgen-bilgenińiz bar, ózińiz kitap jazýǵa yntaly emessiz be?» deımiz biz búginde árkimniń kitap jazyp, túrli shyǵarmalardy shyǵaryp jatqanyn meńzep. Sóıtsek, aqsaqal: «Kitap degen magnıt sııaqty adamdy ózine tartyp turýy kerek. Al olaı jaza almasań kitaptyń qadiri ketedi. Men olaı qasıetti dúnıeniń qadirin qashyrǵym kelmeıdi», deıdi.
Asan Rústembekovtiń kitap sóresindegi dúnıelerdi qarap otyrmyz. Baıqaımyz, ár kitaptyń mazmunynyń tusynda bir belgi bar. Qol qoıylǵan sııaqty ma, álde óziniń jeke tańbasy ma, birdeńe. Munyń da syryn suradyq. «Bir oqyǵan dúnıemdi qaıta oqymaýym úshin oılap tapqan nársem ǵoı. Sońyna oıymdy jazyp, qolymdy qoıamyn. Sonda bul kitap oqyldy degen sóz», deıdi qarııa kúlip.
Seksenniń seńgirine shyqqan aqsaqal qazir kitap oqýdy sıretipti. О́ıtkeni, kózi nasharlaǵan. Onyń ústine sońǵy jyldary qatty syrqattanyp, eki ret pyshaqqa túsip, mazasy qashypty. Degenmen, arasynda lýpamen kitap oqıdy eken. Al osyǵan deıin jınaǵan kitaptarynyń birazyn balalaryna taratyp beripti.
Aıtpaqshy, kitap sóresinde qaptaǵan qalamsap kórdik. Onshaqty qutyǵa salynǵan qalamsaptyń barlyǵy taýsylǵan. Deı turǵanmen, bolashaqta bala-shaǵam qolymnyń taby qalǵan qalamsaptardy kózindeı kórsin dep saqtap júr eken. Erinbeı sanap shyqtyq. 208 qalamsap tur eken. Bul da ózinshe bir qyzyq hobbı bop kórindi. Jalpy, Asan Rústembekov kitap oqýdy, odan týǵan oılary men naqyl sózderdi tizip konspekt jazýdy, taýsylǵan qalamsaptaryn jınaýdy óziniń hobbıi, kúndelikti ádeti sanaıdy. Osynyń ózinen onyń qarapaıymdylyǵy baıqalady. Desek te, óte bilimpaz adam ekeni birden ańǵarylady. Birde Aıdarlyǵa Muhtar Shahanov kelipti. Ekeýi az-kem suhbattasqannan keıin Muhań «Akademık aýylda turyp jatyr eken ǵoı» dep tańǵalypty. Aıtsa aıtqandaı-aq eken.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy,
Syrdarııa aýdany,
Aıdarly aýyly