«Álippe» neden aıypty boldy?

Elbasy N.Á.Nazarbaev bilim salasyna jete kóńil bólip otyr. Mektep jasyna deıingi búldirshinderdi balabaqshamen qamtamasyz etýde eren jetistikterge jettik. «100 aýrýhana, 100 mektep» baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatyr. Úsh aýsymda oqıtyn mektepterdiń sany kúrt azaıyp keledi. «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelden bilim alyp, halyq sharýashylyǵyn damytýǵa úlesterin qosyp jatqan mamandardyń sany jyldan jylǵa arta túsýde. Osylaı jetistikterimizdi tizbekteı berýge bolady. Bilim salasyna sheteldik tájirıbelerdi engizip, bilim berýdiń ozyq tájirıbeleri úırenip, jaqsy nátıjelerge jetip jatqan mektepterdiń sany kóptep sanalady. Sonymen birge, áli de sheshimin tappaı jatqan problemalar joq emes. Keńes dáýirinde turaqty oqýlyqtar jylda jetildirilip, oqýshynyń qolyna tıetin. Qazir jańa mınıstr kelse, óziniń reforma­syn engizip, oqýlyqtar ózge­rip shyǵa keledi. Ol reforma aıaqsyz qalady. Ornyna jańa adam keledi de, jańa ózgeristerdi bas­taıdy. Mine, osylaı bilim sala­syn damytýda qolaısyzdyqtar týyndaýda. Bıylǵy oqý jylynda1-sy­nyp­qa «saýat ashý» degen pán en­gizildi. Búgingi 1-synypqa barǵan balalardyń kópshiligi balabaqshada tárbıelengender, olardyń saýaty ashylǵan. Son­dyq­tan «Saýat ashý» degen sózdiń ózi uıattaý sııaqty. Búgin­gideı aq­parattyq tehno­lo­gııa­nyń da­my­ǵan zamanynda saýatsyz balany tabý óte qıyn. Orys tildi mektep­ter­de «Býkvar» saqtalǵan, al biz­d­iń «Álippe» nelikten kináli bo­lyp qaldy? Til máselesine keletin bolsaq, onda da túıini sheshilmegen má­se­leler jetkilikti. Úsh tildi­lik jaqsy, ómirde qajet-aq. Biraq sony qaı ýaqytta, qandaı kezeń­men kirgizý kerektigin ǵyly­mı negizde júzege asyrǵan durys bolatyn shyǵar dep oılaımyn. Birde jarty ǵasyrdan astam ýaqyt taza qazaq mektebi bolyp turǵan mektep ǵımaratynyń janynan ótip bara jatyp baı­qaǵanym, oqýshylardyń kópshiligi resmı tilde sóılep júr. Demek, memlekettik til óz dárejesinde qoldanylmaıdy. Barlyq jıyndar joǵarydan tómen qaraı kóbine resmı tilde ótkiziledi. Menińshe, barlyq sharalar memlekettik tilde ótki­zilip, qajet bolǵan jaǵdaıda ǵana resmı tilge aýdarylýy kerek. Son­da ǵana memlekettik tilge qyzyǵýshylyq bolady. Kóp jyldan beri orys tildi mektepterde qazaq tilin oqytyp júrmiz. Nátıjesi qandaı? О́te tómen. Al qazir aǵylshyn tilin buryn oqymaǵan jastar ózdiginen úırenip jatyr, óıtkeni qajet­tilik týyndap otyr. Ár nárseni satylap iske asyryp otyrsaq, eńbegimiz nátıjeli bolar edi. Alǵashqy satyda 1-4 synyp aralyǵynda ana tilin jetik meńgerýge kóńil bólsek, sodan keıingi satyda 5-7 synyp ara­ly­ǵynda shet tilin jaqsy ıge­rýge múmkinshilik jasasaq, eń sońynda 8-11 synyptarda biraz pánderdi shet tilinde oqytsaq utarmyz kóp bolar edi. Mektepti bitirmeı eńbekke, belsendi ómirge jastar aralasa qoımaıdy. Qazir shet tilin jaqsy ıgergen ustazdar da óte az. Jedeldetilgen ádispen asyǵys daıarlanǵan muǵalimder pándi óz dárejesinde ótkize al­maıdy. Sondyqtan mektep par­ta­syndaǵy jasóspirimderdiń keleshegine baıyppen qarap, asyǵystyq jasamaǵan durys bolar edi. Qazir qoǵamdyq ómirimizdiń túrli baǵyttary mektepke óz salasyn pán retinde en­gizýge usynys jasap jatyr. Mek­tepterdegi pánderdiń kóptigi ba­la­nyń densaýlyǵyn saqtaýǵa, ózin ózi qorǵaýǵa keri áserin tıgizýde. Máselen, birinshi synypty alaıyq. Bala túske deıin (8.30-13.00) mektepte oqytamyz, úıge kelgennen keıin kemi eki-úsh saǵat (14.00-17.00) úıge bergen tapsyrmalardy oryndaıdy. Odan keıin ata-ananyń nemese óziniń qalaýymen bir úıirmege (dombyra, shahmat, júzý t.b.) qatysady. Oǵan eki-úsh saǵat ýaqyty ketedi. Sonda bala qaı ýaqytta taza aýada erkin júrip, dem alady? Bul az deseńiz, balalar qazir uıaly telefondarmen nemese planshetpen áýestenip, demalysyna bólingen biraz ýaqytty sonymen joıady. Menińshe, pánderdiń sanyn kóbeıtken oqýshylarǵa qosymsha júkteme. «Dintaný pánin engizý kerek», degen usynystar jıi aı­ty­lýda. Taıaýda bas múftı Erjan qajy bir suhbatynda: «...Qarapaıym sózben aıtqanda, ıslam – barlyq pendege adam degen joǵary atqa laıyqty ómir súrýdi úıretetin sońǵy din. О́zi­ńizdi baǵyp-qaǵyp ósirgen aıaýly ata-anańyzǵa qamqorlyq tanytý, jaqyndaryńyzǵa jaqsy­lyq jasaý, otbasyńyzǵa úlgili áke, ónegeli ana bolý, ba­la­la­ry­ńyzǵa durys tárbıe berý, kórshi­men kórkem qarym-qa­tynas ornatý, adal jolmen tabys tabý, memlekettiń múlkine qol salmaý, úlkenge izet, kishige qur­met kórsetý, mine, osy aı­tylǵandardyń jıyntyǵy – din...», dedi. Shyndyǵynda da, osy aı­tyl­ǵandardyń bári tárbıelik ju­mys. Árbir ustaz óz pánimen tárbıelik jumys júrgizip, ata-ana úıde balalarynyń jat qyl­yqtardan aýlaq bolýyna kóńil bólse, qoǵam buqaralyq aqparat qu­raldarymen adamgershilikke tárbıeleý baǵdarlamalaryn júıeli júrgizse, bala basqa aǵym­darǵa burylmaı, adamı qasıetin saqtaýǵa tyrysady. Ende­she, dinı saýattylyqty pán ar­­qyly emes, tárbıelik jumys ar­qyly bala sanasyna jetkizýge bo­lady. Bul bir ǵana mysal. Muǵalimderdiń jumysy aýyr, jalaqylary mardymdy emes. Osydan biraz jyl bu­ryn biz qyzmet jasaǵan kezderde mektepterde ustazdardyń kóp­shiligi er adamdar bolatyn. Qazir kerisinshe. Qatardaǵy ustaz­dardyń basym kópshiligi áıelder. Nege olaı? Qazir pedagogıkalyq oqý oryndaryna basqa maman­dyq­qa óte almaǵandar, kóbine qyz balalar barady. Muǵalimdik mamandyqtyń bedeli óte tómen. Qaǵazbastylyq basym. Muǵalimge bári qoja, tipti oqýshylardyń ózi baǵynǵysy kelmeı, ustazdyń kishkene qateligin nemese júıkesi juqarǵandaǵy keleńsiz áreketin taýdaı qylyp, áleýmettik jelige berip jatady. Ulttyq biryńǵaı testileýdiń (UBT) aınalasynda syn kóp. Renjigen ata-ana, jylaǵan mektep bitirýshilerdi jylda maý­sym aıynda teledıdardan kóremiz. Jylda synaq jasaý jalǵasýda. Bıyl da ózgeris bolyp jatyr. «120 suraqqa 140 ball alý kerek» deıdi. Ony qalaı túsinýge bolady? Oqýshy bir suraqqa bir ǵana jaýap beredi emes pe? Jalpy, bilim salasyn jetildirýge, turaqtandyrýǵa pedagogıka, psıhologııa t.b. pánder­diń ǵalymdary nege belsene aralaspaıdy? Osy máselelerdi sheneýnikter emes, ǵalymdar ǵylymı negizde sheshýleri kerek. Reforma reforma úshin emes, oqýshy men ustazǵa paıdaly negizde júrgizilse bilim salasy joǵary dárejege kóteriler edi... Erkin DÁÝEShULY, ardager-ustaz, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi