El kezip, eńiregen áýen

«ADK» saýda úıiniń ekinshi qaba­tyndaǵy dámhanadan bir kese shaı ishkim kelip, áp-ádemi úıshik tárizdi kassaǵa qaraı buryldym. – Eki júz teńge, – dedi kúndeı kúlim­degen jap-jas qyz bir staqan qaınaǵan sý men jup-juqa qaǵaz paketke oralǵan bir shymshym qurǵaq shaıdy usynyp jatyp. «Qymbattaý eken», degen oı keldi maǵan. Biraq, myna qaryndasymnyń súp-súıkimdi kózi «alyńyz, ishińiz» dep shýaq shashyp turǵandaı. Qaltamda «usaq» qalmapty. О́mirim­de ámııan ustap kórgen jan emespin. Sebebi, umytshaqpyn. «Bir jerde qaldyryp ketermin...» degen kúdik únemi saqtandyryp otyrady. Eki myń teńgelik usyndym. – Oı, aǵa, «usaǵyńyz» joq pa? – dedi qaryndasym. – Joq... Al, shaı bolsa, quıylyp qoıdy. –Jaraıdy. Alyńyz, – dedi qaryndasym ishteı bir sheshimge kelgendeı basyn shulǵyp. - Bizdiń esebimizden... – Oı... Uıat boldy ǵoı!.. – Jo-o-oq, – dep kúldi ol. – Búgin bir aǵamdy shaımen syılaǵanyma óte qýanyshtymyn. – Raqmet, aınalaıyn. Shynymdy aıtsam, búgingi kóńil-kúıim onsha emes-ti. Bir kese shaı tek syltaý ǵana edi. Sebebi, bul jer keıde osylaı, ózińmen-óziń ońasha otyryp, oılanǵanǵa jaqsy. Aınaladaǵy adamdar... Jo-joq, olar sizge bóget bola qoımaıdy. Azdan soń myna zaldaǵy mýzykaǵa da boıyńyz úırenedi. Iá, aıtpaqshy, búgingi mýzyka bir­túrli... Basqasha. Kúndegi áýenderge múlde uqsamaıdy. Ashy ishekteı sozylǵan uzyn-sonar, belgisiz baǵytqa bet alǵan muńly, sherli jolaýshynyń kóńil-kúıindeı... Jan syzdatar saǵynysh bar sekildi ózeginde. Biraq, biz úshin bóten, beıtanys saǵynysh. Tosyn kúı. Iesiz úıde qamalyp qalǵan ash mysyq­tyń tas qabyrǵany mııaýlap tyrnaǵanyndaı... Kenet zaldyń tór jaǵyndaǵy shaǵyn sahnada otyrǵan úsh úndis jigitine kózim tústi. Tap bir, «In­chýchýn­nyń uly – Vınnetý» fılmin­degi keıipterimen «ADK»-ǵa sal­tanatty túrde kirip kele salǵan­daı. Shashtary uzyn, qasy-kózderin áldebir shópterdiń qyzyl-sary-jasyl sólderimen boıap alǵan. Jer astyndaǵy bir qarańǵy qapasqa qaraı shaqyrǵan qıyr-shıyry kóp ún. Syzylǵan saǵynysh. Sozylǵan zar. Jan dúnıeńizdi tyrnalaıdy... Elinen, jerinen, tilinen aıyrylǵan jurttyń kóz jasy. Keshegi ottyń qolamtasy. Qara qazannyń qaspaǵy. Endi tek mýzykasy ǵana el kezip, eńirep, zarlap júr... Zaldaǵy jurttyń kóbisi – ózimiz. Qaragóz qazaqtyń jastary. Birinen biri ótken symbatty, sulý qyz-jigit­ter. О́kinishke qaraı, bári de ózge tilde sóıleıdi. «Iаpyr-aý, nege uqpaısyńdar?! Myna mýzyka ne dep kúńirenip tur? Biz bolsaq, óz elimizde, óz jerimizde ómir súrip jatqan joqpyz ba?!» dep aıqaı salǵyń keledi. Biraq... Aıtylmaı júrgen sóz be edi sol. Tek, estilmeı jatqan joq pa. Búıte bersek... Kenet tap-taza qazaqsha sóılep, bir staqan shaı usynǵan jańaǵy súp-súıkimdi qyz elestedi kóz aldyma. Táýbe dedim ishteı. Sodan soń, jalma-jan sómkemdi aqtaryp, aqyn dosymnyń taıaý­da ǵana syılaǵan jańa kitabyn izdeı bastadym. Men qaıtyp oralǵan kezde ol da mýzyka tyńdap, muńaıyp tur eken. – Sizge syılaımyn, – dedim aqyryn ǵana qolymdaǵy kitapty usynyp. – Oı, – dep tańyrqap qaldy ol. – Sizdiń kitabyńyz ba? – Joq. Aqyn dosymnyń kitaby. – Raqmet, – dedi aq quba óńine qyzyl araı júgirip.  

Kıeli taýdan kelgen aqyn

  Jaz ortasy. Egin oraǵy júrip jatqan kez. Shaqyraıǵan shildeniń kúni ot búrkip tur. О́rt qaýpinen saqtanǵan kombaındar astyq alqabyna túnge qaraı shyǵady. Al kúndiz kombaınshylar ústi brezentpen jabylǵan temir bastyrmanyń astynda shalqasynan túsip, qalǵyp-shulǵyp, terlep-tepship, mı qaınatar mynaý aptaptyń jeti atasynan túk qaldyrmaı sybap, qaqyrynyp-túkirinip jatady. Birde qosqa ortalyq jaqtan azyq-túlik ákelgen «kók qasqa» mashınamen О́mir aqyn keldi. Basyna torkóz shlıapa kıgen, orta boıly, qyzyl shyraıly, aryq, jińishke, taramys kisi eken. Qoltyǵyna qysqan qundaqtaýly dombyrasy bar. Túski tamaqqa jınalǵan mehanıza­torlardyń aldyna shyǵyp, basyn ıip, bir-eki aýyz sóz aıtty da, brıgadırdiń kúrkesinen bir oryndyq aldyryp, quıryq basty. Qolyna dombyrasyn alyp, qulaq kúıin keltirdi. Sóıtti de, áý dep, bastap kep jiberdi. ...Sar dalaǵa bir bulbul ushyp kelgen sekildi. Kómeıinen án men jyr sorǵalap, sary altyndaı jarqyraǵan astyqty alqaptyń ústinde qalyqtap, quıqyljyta saıraıdy. Oý, halqym, Eginiń­di orarsyń, Malyń­dy da baǵarsyń. Aqynyń keldi, qulaq sal, Marqaıyp bir qalarsyń, – deıdi dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip. Áýelde, bul aqyndy munda qandaı jyn qýyp keldi dep mysqyldap otyrǵan jurt endi ózin-ózi umytyp, ózge bir dúnıege kóship bara jatty. Kún astynda qańtarylǵan kombaındar, ter men shýash ıisi múńkigen qos, maı sińgen kúpáıki, kóńirsigen kerzi etik erekshe bir eńbek quralyna aınalyp, kóz aldarynda súıkimi artyp, qadirli zatqa aınaldy. Eń qyzyǵy sol, otqa totyqqandaı qaraıyp, erni kezerip, ezýinen «prımasyn» tastamaıtyn traktorshy jigitter ózderiniń otan qambasyn nanǵa toltyryp jatqan naǵyz eńbek erleri ekenin sezindi. Júzderine qan júgirip, bir-birine qarap jymıyp, eńsesin kóterip, aına­la­ǵa at ústinen qaraǵandaı pań­danyp qaldy. Sol kúni aqyn bizdiń aýylda qonaq bolyp, túnniń beıýaǵyna deıin jyr tola­dy. Aqyn túsken úıge barǵandar da, bar­ma­ǵandar da qulaq quryshy qanǵan­sha tegin konsert tyńdap, rahatqa batty. Siz bilmeısiz, bilseńiz de, umytyp qalǵan bolarsyz. Bizdiń aýylda buryn sharbaq, qorshaý degen nárse bolmaıtyn. Esiginiń aldynda baý-baqshasy joq, bir jutym sýǵa zar bolyp otyrǵan úılerdiń áýlisinen bir-eki túp qaraǵash kórseńiz, soǵan da táýbá deıtinsiz. Aqyn túsken úıdiń abyr-sabyr bop jatqany oshaqtaǵy ottyń jalp-jalp etip janǵanynan baıqalady. Áý degen daýsy túngi aýada alysqa samǵap ketedi. Kógenbaı kókem aıtqandaı, «Tak shto, tapshanda jatyp-aq tyńdaı berýge bolady». Jalyqpaısyń. Aqyn el týraly, jer týraly, egin egip, mal baǵyp júrgen erler týraly jyrlady. Uzaǵynan tolǵady. Sharshaıdy-aý dep ek, sharshamady. Qaıta jyrlaǵan saıyn arqalanyp, daýsy ashyla tústi. Jyr degenińiz kóktemgi bulttardaı túıdek-túıdegimen aǵyldy. Bir kezde bizdiń ózimiz sharshap, kózimizdiń qalaı ilinip ketkenin baıqaımaı da qaldyq... Erteńine búkil aýyl aqyndy ortaǵa alyp, qurmettep, qoshemettep shyǵaryp saldy. Qaladaǵy avtobazadan astyq tasýǵa kelgen «kók qasqa ZıL»-derdiń biriniń kábińkesine otyryp, Kıeli taý jaqqa qaraı tartyp kete bardy... Sodan keıin ol bizdiń jaqqa kóktem­de avtoklýbpen keldi. Otar-otar­daǵy qoıshylardy aralap, Ańqı jaılaýy­nyń ashyq aspanyn, Aqjar aýylynyń saqpandaǵy jastaryn, bórte qozynyń mańyraǵan únin, Adyrbaı qoıshynyń malsaqtyǵyn jyrǵa qosty. Bul joly da el aqynǵa alǵysyn aıtyp, ıyǵyna shapan jaýyp, qımaı-qımaı qoshtasty. Sodan keıin, biz sııaqty qarapaıym pendeler onsha túsine bermeıtin bir qyzyq zamanalar bastaldy. Dıqan egininen, qoıshy malynan aıyry­lyp, ketpeni men taıaǵyna súıenip qal­­dy. El kúızeldi. Jer tozdy. Egin qý­ra­dy. Kombaınshylarmen birge kom­baın­­­dar da bólinip, jekemenshikke ótip ketti. О́mir aqynnyń endigi aıtqan ynty­maq týraly, birlik týraly jyrlary bizdiń ólkege taý jaqtan esken jelmen birge ilesip jetip jatty. ...Keıin el es jıyp, sabyr tapqan shaqta ózderiniń baıaǵydaı baı-kedeı bolyp taǵy da ekige bólinip shyǵa kel­genderin kórdi. Sóıtti de, ejelgi ádeti boıynsha «Kedeı baı, baı qudaı bolýǵa» talasyp, máńgilik bitpes báse­ke­ge tústi. El aqyndy umytty... Mine, sol kezde Kıeli taýdy qusha­ǵyna alǵan qap-qara maqpal túndi dúr silkintip qosaýyz myltyqtyń gúrs ete túsken daýsy estildi. О́mir aqyn ózin ózi atyp óltirdi. Taýdaǵy oq shólge kelip jańǵyryqty... Sol kúni bizdiń aýyldaǵy bir keıýana «Aqynynan aıyrylǵan el, aqylynan da aıyrylǵanyn bile me eken, Qudaı-aý!» dep kemseńdep, aq jaýlyǵymen betin basyp, uzaq jylady. Nurǵalı ORAZ