Igilik bastaýy – yqpaldastyq

Ortalyq Azııada ekonomıkalyq jaǵynan kúni búgin eń qarymdy memle­ket – Qazaqstan. Onyń ishki jalpy ónimi 217 mlrd AQSh dolla­ryna teń, ıaǵnı bul – elimizde óndi­ril­gen ónimderdiń quny. Eger muny sara­ptap, mólsherlesek, kórsetkish О́zbekstan­nyń ishki jalpy óni­mi­nen úsh jarym ese kóp bolyp shy­ǵady. Sol sııaqty Túrikmenstan men Tájikstandy, Qyrǵyzstandy sa­ly­s­tyratyn bolsaq, olardyń eko­no­mı­kalyq qýaty da Qazaqstan ekono­mı­kasynan 4,5 pen 3,5 esege tómen bolyp shy­ǵady eken. KSRO-nyń dáýirlep turǵan zamanynda qudaıy kórshi О́zbekstannyń  ishki jalpy ónimi Qazaqstannan kóp bolǵanyn bilemiz. Qazaqstan 90-shy jyldary ekonomıkasyna úlken reformalar jasaı otyryp, búgingi dárejege jetti. Osy arada taǵy bir salystyratyn qyzyqty jaǵdaı bar. Mysal úshin aıtar bolsaq, Almaty qalasynyń ishki óńirlik ónimi Qyrǵyzstannyń ishki jalpy ónimimen teń. Budan qandaı qorytyndy shyǵarýǵa bolady?! Qazaqstannyń osynaý jyldar ishinde shyn máninde aımaqtaǵy qýatty respýblıkaǵa aınalǵanyn kóremiz. Nazar aýdaratyn taǵy bir jaǵdaı bar, ol – Ortalyq Azııa halyqtarynyń tez ósýi. Jalpy, Qazaqstan úshin bul teńdessiz jaqsylyq desek, kórshi memleketter úshin olardyń demografııalyq ósýi belgili sebepterge baılanysty eldiń turmysyn qıyndata túsýde. Qazaqstanda ja­sal­ǵan reformalar kezinde О́zbekstan­da jasalmaı qaldy. Al tabıǵı baılyq jaıyna toqtalsaq, kórshi eki memle­ket te aýzyn qur shóppen súrtip otyr­ǵan joq. О́zbekstanda gaz ben ýran jet­ki­lik­ti. Al Qazaqstanda syrtqa satatyn ga­zy joq, esesine munaı saýdalaıdy. Son­dyqtan da, aıtarymyz, másele tipti de tabıǵı baılyqtyń sanynda ıa bolmasa mólsherinde emes eken. Atalǵan kórshi memleketterde reforma belgileri bar, alaıda, ol jaqyn arada oń nátıjeler bere qoıady dep aıtý da qıyn. Qyrǵyzstannyń reforma úlgilerin qolǵa alǵanyna kóp jyl boldy. Halyq tez ósýde, naryqtyq reforma kesheýildegen saıyn kesheýildeı túsýde. Munyń barlyǵy, aınalyp kelgende, ultaralyq qatynastardyń shaıqalýyna áserin tıgizdi. Qyrǵyzstanda ol eki ret 1990 jáne 2010 jyly ýshyǵyp baryp basyldy. Qazir halyqtar arasyndaǵy yn­tymaqtastyq jolynda ıgi qadamdar ja­salýda. Sol sekildi О́zbekstan men Tájikstan arasynda da belgili dáre­jede ózara qaqtyǵystar áldeneshe ret qaıtalandy. О́zbekstanda turatyn tájikter, Tájikstanda qonys tepken ózbekter kóp. Igilik tek qana ynty­maq­tasqan jaǵdaıda keletini aıdan anyq. Tájikstanda úsh jylǵa sozylǵan Azamat soǵysy da eldin esin jıǵyzbaı turalatyp ketti. Bir sózben aıtqanda, Ortalyq Azııada sheshilmegen bir másele tur, ol – ultaralyq qatynastar. Úshinshi másele, aýmaqta ynty­maq­­qa degen úmit bar, biraq, soǵan qa­ramastan, jaǵymdy ózgerister áli de bolsa tóbe kórsetpeı tur. Endi áńgimemizdiń negizgi ózeginen oı saralap kóreıik. Qazaqstan men О́zbekstan memleketteri qatynastarynyń oń áserli jaǵy – Qazaqstanǵa kelip jat­qan qazaq kóshi-qonynyń 61 paıyzy О́zbekstannyń úlesinde. Qarapaıym tilmen aıtsaq, bul – atajurtqa oral­ǵan qandastarymyzdyń 600 myńnan astamy ózbekter jaǵynan kelip jatyr degen sóz. Bul – óte oń qubylys. Munyń О́zbekstanǵa da  paıdasy zor. Eldegi qazirgi jumyssyzdyq jaǵdaıynda qazaq kóshi-qonynyń  tıimdiligi mol. Qazir eki el arasynda logıstıkalyq baǵytta ortalyqtar qurylyp, she­­k­­a­ralyq saýdanyń damýyna  múm­kin­d­ikter berildi. Shekara men shekara mańynda arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar  boı kóterdi. О́zbekstannyń jańa basshylyǵy jańa naryqtyq reforma jasamaq nıette. Buǵan deıin О́zbekstannyń bir qystaǵynan qalaǵa kóshýdiń qıyndyǵy sol, oǵan ruqsat berilmeıtin. Mundaı usaq-túıektiń barlyǵy ekonomıkanyń túzelýine tejeý jasady. Reformanyń qandaı jyldamdyqpen qandaı baǵyttarda júretinin ýaqyt kórsetedi. Qazaqstan qazir Qyrǵyzstanǵa ınvestısııa salmaq.  Atap aıtqanda, Qazaqstannyń kórshi memleketterdiń barlyǵymen de keri saldosy bar. Bul, árıne, biz úshin tıimsiz. Kórshi memleketterdiń barlyǵy birdeı muny bilip te, kórip te otyr. Sondyqtan, bizden tipti, bıdaı, metall satyp alýǵa da yntaly. Qazaqstannyń ınvestısııa jasaýyn kútedi. О́z múmkindikteri ázirge qaýqarsyz. Qazaqstan men aýmaqtaǵy kórshi elder arasyndaǵy ekonomıkalyq yntymaqtastyq yqpaly  týraly búgin biz qysqasha osyndaı tujyrym jasar edik. Ázimbaı ǴALI, saıasattanýshy ALMATY