Bir jutym aýa

Adam aǵzasyndaǵy zat almasý úderisi jaıdan-jaı, ózdiginen júrip jatqan kezdeısoq bir áreket emes. Tereń zańdylyqqa qurylǵan álem. Mysaly, sekónt saıyn teginnen-tegin jutyp júrgendeı kórinetin aýamyz jaıly oılanaıyqshy. Ol rasynda, biz oılaǵandaı tegin be?! Sońǵy jyldary «zamandas­tary­myzdyń, onyń ishinde jas­ta­ry­myzdyń aǵzasynda qan azdyǵy baıqalady» – degen pikir jıi aı­ty­lyp júr. Ustazdardyń sózine qaraǵanda, ondaı dertke ushy­ra­ǵan oqýshylar sabaq ús­tin­de qal­ǵyp-shul­ǵyp otyrady, bilim alýǵa enjar qaraıdy. Teledıdar, baspa­sózde de dári­ger­lerdiń aıtatyny osy taqylettes áńgime... Oılana bas­tadyq. Ma­man­da­ry­myzdy da­byl qaǵýǵa májbúrlep, «ult den­saý­ly­ǵyna qater tóndirip otyr­ǵan» bul kó­keıkesti má­se­leniń túp-tamyry qaıda jatyr? Túsin­gi­miz keldi. Son-a-aý mektep qa­byrǵasynda tanys­qan kaǵıda­lar jaıly máli­met­terdi izdestirip, kitaptar men ǵa­lam­tordy aq­ta­rystyra bastadyq. Onyń barysynda, jaı­­shy­lyqta óz-ózinen jú­zege asyp jatqan qa­ra­­paıym bir úderis­teı kóri­ne­tin, kádimgi demalý, ıaǵ­nı aýa jutý áre­ket­­teri­miz­diń ózi­miz úshin qaıyrly talaı ny­ǵy­met­terge to­ly, biz­derge beril­gen erek­she syı eken­digine kózimiz jete tús­kendeı boldy. Tirshilik ıesine otteginsiz ómir joq. Al endi oılap qa­ra­sańyz, osy hı­mııa­lyq ele­ment­tiń adam aǵzasyna túsken­nen keıingi júrip ótetin joldaryn Jara­tý­shy Iemiz asa sheberlikpen tańǵa­lar­lyq úde­ris­terge «toltyryp» qoı­ǵan ǵoı. Ottegińiz ókpe degen álemniń «ta­bal­dy­ryǵynan attasy­men-aq» qy­zyl qan túıirshikteri jasýsha­lary­nyń, ıaǵnı erıtro­sıd­ter­diń kómegi­men aǵzanyń barlyq túkpir-túk­pirine dereý «attana bas­taı­dy». Ol erıtrosıt quramynda gemoglobın bar. Shyn­týaıtyna kel­gende, my­naý on segiz myń ǵa­lamnyń Iesi, bir qa­raǵanda, qyzyl qan túıir­shik­teriniń bolmashy bir bóligi dep esep­teletin osy gemoglo­bıni­ńizge adam tańqa­lar­lyqtaı dá­re­jede qa­sıet dary­typ qoıǵan eken. Sol keremetterdiń birin aıtar bolsaq, gemoglo­bı­nińiz ottegimen de, kómir qyshqyl gazy­men de ońaı birigip, birlesip, al qa­jet kezde erkin aı­ry­lysa alady. Odan ári zer salyp kórelik... Gemoglobınmen osylaısha «qol usta­syp», erıtrosıt degen «taksıge mingen» ot­tegi atty «myr­za­ńyz» eger qantamyrlary «trassa­la­ryn­­da» «jol­keptelisi» bolmasa, onda álgi «taksı­diń» kó­megi­men yzǵyp oty­ryp, aǵzańyz­dyń nebir túk­pir-túkpirinde jat­qan alys-alys «aýyl­­­­dar­daǵy» ka­pıllıar­lar­ǵa salyp uryp, jetip-aq barady. Ge­moglo­bı­ni­ńiz beıne bir bazardan qorjyny toq qaıtqan ata-ájeńiz sııaq­ty. «Qoıny-qonshyna tyq­qan-búkken» ottegi sııaqty tát­ti-páttilerin ál­gi kapıllıarlar or­na­lasqan ulpalarǵa aıamastan syı­­laıdy-aq. Qorjy­nyn bosatyp alyp jáne bostan-bos óz jóni­ne kete barmaıdy. Kapıllıar­larǵa jet­ken­she seriktesi bop kelgen otteginiń álgi ulpalar­daǵy paıdaly zattarmen, ózara hımııalyq áreketke túsýi­niń nátıjesinde bólinip shyǵa­tyn kómirqyshqyl gazyn óz «qor­jy­nyna sa­lyp alyp», «qyzyl taksıine qaıta minip», qos ók­pe­ńizge qaraı tezirek jetpekke umty­lady kep. Sebebi, álgi gaz sııaqty «qaldyq­tar» aǵza­da sál kidirip qal­sa, ony ýlaı bastaı­tynyn «biledi». Sondyq­tan shyǵa­ryp tas­taýǵa asyǵady. Al, qos ókpeńiz óz kezeginde gemoglobın «qo­na­ǵyn» qu­shaq jaıa qarsy ala­dy da, onyń «qor­jy­nyn­daǵy» kó­mir­qysh­qyl gazyn bir tam­shy­syn qal­dyrmas­tan tolyq «túsirip ala qoıady». Jáne sol za­matynda-aq, «ýf» dep dem shy­ǵa­ratyn ádeti taǵy bar. О́kpe jaryq­tyq sondaı sátinde syrtqa qaraı kó­mir­qyshqyl gazyn «aıdap tas­taıdy». Dál so­nyń qaı­tarymy retinde, ókpe óziniń al­ǵan demimen birge ishke enetin ottegi «myr­­zany» qaıta­dan gemoglo­bın­­men «qol ustat­qy­zyp», ka­pıllıar­­l­arǵa qa­raı «jolǵa salyp» jiberedi. Bul úde­ris sizdiń is-áreket­teri­ńizdiń mı­­myrt ıa shap­shań­dy­ǵyna qa­raı, birde baıaý, endi birde qarqyn­dy júrýi múm­kin. Biraq, kúndiz-túni toqtamaı­dy, tolas­ta­maı­dy. О́ıt­se, demniń úzil­geni. Inshalla, ottegi jo­ry­q­ta­ry­nyń mezgilsiz toqtama­ǵany jaqsy-aq, shirkin! Bárin bilýshi Iemiz ózi jaratqan bizdiń aǵza­­myzǵa osyndaı sansyz qam­qorlyqtar jasap qoıǵan ǵoı. Sonyń biri mynandaı eken. Gemoglobın mo­le­ký­lasy, joǵaryda aıt­qa­ny­my­z­daı, erıtrosıttiń ishine or­nalas­ty­ryl­ǵan. Maman­dar­dyń aı­týynsha, eger gemoglobın qan qu­ramynda erıtrosıtten derbes, ózin­­she bólek jú­re­tin bolsa, onda onyń zat almasý úderisi bary­syn­da neseppen birge sha­ıy­lyp, aǵza­dan óte jedel túrde shyǵyp ketý qaýpi bar kóri­nedi. Demek, ondaı jaǵ­daı­da denemizdiń túkpir-túkpirine ot­tegi bara al­maı­dy degen sóz. Endigi kezekte osy sıpattalǵan zat almasý úde­ri­sindegi bir tetikshege erekshe nazar aýdara tús­­ke­ni­miz jón bolar degen oı kelip otyr. Ol te­tik­sheńiz jo­ǵa­ry­da sıpattal­ǵan­daı, ulpada óte­tin hı­mııalyq óz­ara áreketter. Tarata aıtar bolsaq, gemoglobınnen ajy­­ra­ǵan ottegi kapıllıarlar qa­byr­ǵa­sy arqy­ly ul­pa­ǵa (tkan) jet­kennen keıin ol jerdegi paı­daly zattarmen óz­ara áserge túsip, ony totyq­tan­dy­rady. Atalǵan hı­mııa­lyq reaksııa bary­syn­da ener­gııa bólinip shyǵady. Mine, osy paıda bolǵan qýat-ener­gııa­nyń kómegi­men biz fánı­degi túrli is-áreket­te­ri­­miz­di júzege asyra­myz. Tipti ta­maq iship, as qorytý úshin de belgili bir mólsherde energııa kerek. Al endi osy úderisterdiń tym bol­ma­ǵanda bireýinde sál ǵana aqaý paıda bol­syn­shy, Qudaı on­daıdyń betin aýlaq qylsyn, bird­en tun­shyǵa bas­taıdy ekensiz. Nege deısiz ǵoı. Se­bebi, bul hımııa­lyq áreket­ter óz­ara jymdasa jalǵasqan. Bir tizbegi de shashaý shyǵyp turǵan joq. Bir býyny da artyq emes. Mysaly, siz otyrǵan jerde ottegi jet­­kiliksiz bolsa da nemese ók­pe­ńizdiń aýa syı­­ǵyzý qabileti azaıyp ketse de, qan tamyr­laryńyz shamadan tys ne keńip, ne tarylǵan bolsa, al kapıllıar qaby­r­ǵa­­la­ry­nyń ótkizgishtik qasıeti kúrt nasharlap jáne gemoglobın kórset­kishi tómen­dep ketse de dema­lýy­ńyz qıyndaı túsedi. Sebebi, Allataǵala joǵa­ry­­da baıandalǵan úderis­ter­diń qaı-qaısysyn da naqty ári yńǵa­ıy­men mól­sherlep, belgili bir retke keltirip qoıǵan. Bul siz ben bizdiń ómi­rimiz. Oı jibere baǵamdasa­ńyz, mu­nyń ózi asa qamqor, erekshe jomart Jaratýshy­nyń tirshilik ıelerine tartý etken baǵa jetpes syı­lyǵy, sheksiz nyǵmeti emes pe! Biz bir ǵana aınalymyn sıpattap ót­ken bul zat almasý úde­risi kúni-túni to­la­ssyz ári aıny­mastan ıa óz­ger­mesten jal­ǵasa beredi. О́z­gerse, on­da aǵzada bir aqaý­dyń paıda bol­ǵa­ny... Baıqap otyrǵa­ny­myz­daı, osy­naý te­reń úılesimge qu­rylǵan ǵa­ja­ıyp zańdy­lyq­tyń, jer betinde tirshilik ıeleri paıda bolǵaly beri, tolassyz túrde osylaısha qaı­ta­la­nyp kele berýi kezdeısoq paıda bol­ǵan qasıet nemese jerdegi shekteýli tabı­ǵat­tyń «týyn­dy­sy» da emes. Bul on segiz myń ǵalam men on­daǵy san mıl­lıard­taǵan tirshilik ıelerin jara­typ, olar­dyń sanyn bilip, árqaı­sy­sy­na, birin-biri qaı­ta­lamaı­tyn­daı qa­sıet syılaǵan asa sheber, erek­she keń Jaratý­­shy­nyń týyn­dy­sy. Qa­sıetti Qurannyń «Zárııat» súresi­niń 20, 21-aıat­ta­ryn­da: «Senim ıeleri úshin jer júzi naq­ty dálel­derge toly. (Ondaı dálel) óz aǵza­laryńda da bar. Qalaısha baıqamaı­syńdar?» – delingen. «Qan azdyǵy baıqalady» degen sózge de keıde durys mán bere bermeıtinimiz bar. Ony dáriger­lerdiń tilimen órnektesek, «Qan azdyǵy degenińiz, onyń kóleminiń azaıyp ketýi emes, qan quramyn­daǵy aǵzaǵa qajetti zat­tar­dyń jetispeýi». Iá. ǵylymı anyqtama­lar­ǵa qaraǵanda, gemoglobın qu­ra­mynda temirdiń, ıaǵnı gemonyń tórt mole­kýla­sy, al aq ýyzdyń (belok) nemese globınniń bir molekýlasy, bolýy tıis kóri­ne­di. Atalǵan temir molekýlasy, tórt­ten tómendep ketse, ottegi aǵzaǵa az túse bastaıdy. Demek, munyń ózi densaýlyqtyń syr bere bas­taǵany degen sóz. Sanaly pende ondaı jaǵ­daıda, Jaratýshydan shı­pasyn su­raı otyryp, kinárat­tardyń tórkinin anyqtamaqqa, dert­tiń aldyn al­maq­qa janushy­rady. Sebebi, densaý­lyq­tyń da Alla tarapynan adamzat ba­lasyna berilgen zor nyǵmet ári er­teńgi kúni «qaıda, qalaı jumsa­dyń?» dep jaýaby suralar aınymas amanat ekendigin olar jaqsy biledi. Kózge kórinbes, osynsha názik dú­nıe­lerdi О́zi­niń máńgi ózgermes zań­dylyqtaryna baǵyndy­ryp qoıǵan bárin bilýshi bir Allanyń sheberligine qaıran qalmasqa sharań joq. Demek, áńgimemizdiń álqıssa­syn­da baıan­dal­ǵan ári osy dúnıeniń jazylýyna túrtki bolǵan, «ult den­saýlyǵyna qater tóndirip turǵan» problema­lardy sheshýge degen um­ty­lysymyz bizdiń búgingi jáne keler urpaq­tary­myz aldyn­daǵy, my­naý ju­myr jer betindegi arqalar jaýapkershiligimiz ǵana emes. So­ny­men birge, qııa­mette adam bala­syna qoıy­lar álgindeı saýal­dar­ǵa qaıta­ra­tyn jaýap-ázirligimiz de eken. Bú­gin aǵzańyzǵa qansha mól­­sherde ottegi tústi?! Baǵamdap kórińizshi. Tutas ultymyzdyń din aman­dyǵyn tilep, saý­ly­ǵyn kúıittesek, ol jaı­ly da dáıim oılaı júrgenimiz abzal demekpiz. Nurlytaı ÚRKIMBAI.