Mýzyka toıy

Almatyda Qur­man­ǵazy atyn­­daǵy akademııalyq ult-aspaptar orkes­tri­niń za­lyn­da Kompozıtorlar oda­­­­ǵynyń tór­­aıymy Bal­nur Qy­dyrbek pen A­r­tyq Toqsanbaevtyń el tá­ýel­siz­diginiń jı­yrma jyl­dy­ǵy­na arnalǵan shyǵar­ma­shy­lyq ke­­shi úl­ken tabyspen ót­ti. Qa­zaqstannyń ha­lyq ár­tisi Gaý­har Myrzabekova jetekshilik etetin Qazaqstan ka­meratasy memlekettik ka­me­ralyq an­sam­bliniń sú­ıe­­mel­deýimen ót­ken kon­sert­te negizinen ege­men­dik al­ǵan jyl­da­ry ja­zyl­ǵan shyǵar­ma­lar oryn­daldy. Keshtiń betashary kompozıtor A.Toqsanbaevtyń kameralyq orkestrge arnalǵan «Qazaqstan» kúıimen ashy­lyp, ishekti aspap­tyń maıda qońyr áýe­zi tyń­daýshysyn birden elitip áket­ti. Onyń ústine ataǵy shetelge tany­mal, negizinen eýropalyq klas­sı­kalyq dúnıeler oryndap, olar­dyń qyr-sy­ryn kásibı deńgeıde meńgergen ujym­nyń joǵary oryndaýshylyq sheberligi de shyǵarmany baıyta óz tyń­daý­shy­sy­na jetkizip otyr­dy. Bul – kon­sert­tiń ón boıyn­da oryn­dalǵan barlyq shy­­ǵar­malarǵa qatysty desek bol­ǵan­daı. Bir eskererligi, keshte eki avtorǵa da ortaq dúnıe – oryn­dalǵan shy­ǵarmalar Otan, el, jer taqyrybyna arnaldy. Oǵan A.Toqsanbaevtyń «Sergek», «Dala naqyshtary», «Elim meniń» atty kesek eńbekteri, «Boztorǵaı», «Qar­­lyǵashym keldiń be?» ánderi dá­lel bola alady. Konserttiń ekinshi bólimi Balnur Qy­dyrbektiń ekpini basym, tyń­daý­shy­syn jelpintip otyratyn «Aqtaý sa­rynymen» ashyldy. Qazaqstan boıyn­sha 94-inshi avtorlyq keshin ótkizgen kompozıtordyń búgingi esebiniń ereksheligi – bul kon­serttiń táýelsizdik to­ıyna arnalǵandyǵy. – «Aqtaý saryny» 1984 jyly ja­zyl­ǵanmen, – dedi Balnur Bal­ǵa­bek­qy­zy, – táýelsizdikti ańsaǵan kez edi. Birde Mańǵystaýǵa konsertpen bar­ǵa­nym­da, jergilikti turǵyndardan: «Shevchenko qalasy­nyń tarıhı ataýy bar ma?» dep suradym. Biri bilse, biri bilmedi. Sosyn bireýi «Aqtaý ǵoı» dedi. «Qaıran Aqtaý, seniń atyń eń bolmasa shyǵarmamda aıtylsyn» dep osy dú­nıe­ni jazǵan edim. Keıin óz atyn qaı­ta­ryp alǵanda, bári óz ornyna kelgendeı. Sondaı-aq avtordyń shyǵarma at­ta­rynan belgili bolǵandaı, «Ǵasyr­lar ún­desýi», skrıpka men kúı­sandyqqa ar­nalǵan «О́rleý» pesa­lary qazaq eliniń bo­la­shaǵyna senimdilik uıa­latqandaı kó­rinisti kóz aldyńyzǵa ákeledi. Ásirese, avtor­dyń Mu­rat О́skenbaevtyń kúıi taqyrybyna jazylǵan «О́ren» shy­ǵarmasynyń premerasy bıik deń­geıde oryndalyp, kúı­diń qudi­re­tin ishekti as­paptyń múm­kindigin paı­­dalana oty­ryp, áde­mi bere alǵan. Aqyn T.Mol­da­ǵalıev­tyń sózderine jazylǵan «Sen­beısiń», «Almaty týraly gımn», halyq jaýy retinde atylyp ketken aıtysker aqyn Beısebaı Qara­taev­tyń «Qosh aman bo­lyna», «Qal­qa­man-Ma­myr» operasynan Mamyr­dyń arııasyna da óner­súıer qaýym yqy­las­pen qol soqty. Al «Toı kóbeısin» ániniń óz ta­rıhy bar kórinedi. 1993-1994 jyldary ata-baba­lardyń atyn jań­ǵyr­typ, as-toı berile bas­taǵanda bir áriptesiniń «ashtan óleıik dep jat­qanda qazaqtardyń toıy bitpedi-aý» degen sózine ashý­lanyp kele jatqanda aldynan shyqqan kórnekti aqynymyz Saǵı Jıenbaevqa: «Aǵa, qazaqtyń to­ıy bitpesin, darqan dalasynda tek qýanysh bolsyn» degen mátin jazyp berýin ótingen eken. Bul taqyryp ta aqyn kóńilinen shyqqan bolýy kerek, kóp keshikpeı sóz de daıyn bolady. Búginde qazaqstandyq kompo­zı­tor­lar­dyń eńbekterin dáripteýge bet bu­ryp, bastama kótergen ujym jetekshisi G.Myrzabekova máde­nıet pen óner de eldiń aınasy ekenin, qazir qazaq tilin úırený kerek dep jatyrmyz, me­nińshe, qazaqtyń mýzykasy da – til, soǵan mýzy­kant­tar da atsalysyp, qa­zaq óne­rin kórsetýimiz kerek deı kele: «Búgingi eki avtor da talantty kompozıtorlar. A.Toqsanbaevtyń shy­ǵar­­ma­la­rynda oınaqylyq, ázil bar, kóńildi, tipti keıbirinde djaz janrynyń ele­ment­teri baıqa­lady. Al Balnur mýzy­kasy kúr­deligimen erekshelenedi. Ol tutas bir dúnıege birneshe obrazdardy kiriktiredi, eń bastysy áýezderi ult­tyq sarynǵa jaqyn», – dedi. Konsertte halyqaralyq baı­qaý­dyń júldegerleri Bolat Jomartov, Alfııa Karımova (Reseı), Qýat Baǵysbek, Tahaýı Rahmetov, Raqym Toqsanbaev (fleı­ta) qos avtordyń shyǵar­malaryn asqan sheberlikpen oryndady. Kesh sońynda belgili kompozıtor Dúngenbaı Botbaev eki avtordyń mý­zyka toıy ótkenin, sazgerlik salada aǵa býyn bas­taǵan estafetany jal­ǵas­tyrǵan urpaqtyń baryna qýanǵanyn aıta kelip, olarǵa shyǵarmashylyq sha­byt tiledi. Keshti Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaı­ratkeri Baldyrǵan Baıqadamova júrgizip, mýzyka zertteýshi retinde ár shyǵar­manyń tarıhyna toqtala kele, óz oı-pikirin de bildirip otyr­dy. Gúlzeınep SÁDIRQYZY,  Sýretterdi túsirgen  Bersinbek SÁRSENOV.