Aýyldy qoldaýǵa ketken qarjynyń óteýi qaıda?

Naryq qatynasyna kóshkeli beri Úkimet aýyldy memlekettik qol­daý­dyń túrli jolyn qarastyrdy, áli de iz­denis ústinde. Egemendik alǵan jyl­­da­ry barlyq aýylsharýashylyq ká­sip­oryndarynyń memleket al­dyn­daǵy qaryzy keshirilip, sol kezden bas­­tap alynǵan qaryz qaı­tarymdy bo­­lýy josparlandy. Ol qaryzdar da qaıtpady, ony Parlament birneshe ret keıinge shegerdi. 95-jyldary memlekettik qarjylaı qol­daý aýdan ákimderine júkteldi. El eko­no­mıkasynyń jaǵdaıy qıyndaý kez­de bó­lingen qarjy sharýa qojalyqtary­nyń bárin qoldaýǵa jetpedi, az qarjy tamyr-tanystan, jaqyn-jýyqtardan artylmady. Muny baıqaǵan Úkimet ol qarjyny oblys ákimdigi arqyly úlestirip kórdi, ondaǵylar jer-jerdegi naqty jaǵdaıdy bile bermegendikten jáne olar da senimdilerdi óz tanystarynan izdegendikten jańaǵy qatelikter qaıtalandy. Sosyn Úkimet asa zárý zattardy: egiletin daqyl tuqymyn, ty­ńaıtqyshtar men hımıkattardy arzandatyp berýdi qolǵa aldy, satyp alý men úlestirýdiń arasyndaǵy shyǵyndy moınyna aldy. Ol da tolyq qaıtarym bermedi. Barlyq jerde sana faktory alǵa shyǵa berdi. 2006 jyly sha­rýalardyń árbir gektaryna sýbsıdııa berý zańdastyryldy. Ol da baıaǵy sosıalıstik teńgermeshiliktiń qaıtalanýy edi. Qolymdy kókiregime qoıyp aıtar bolsam, sharýalar sol qarjynyń basym bóligin jerdi saqtaýǵa, tozdyrmaýǵa, jerge ekken daqyldaryn kútip-óńdeýge jumsaǵan joq. Qarjyny jylyna bir ret emes, satylap ta berdi, ol aqsha tym az bolyp shyqty da esh­teńege jetpedi, sóıtip, aqsha alǵan sátte kúndelikti tirshilikke, toı men qu­dalyqqa jumsalyp ketip jatty. Aq­shanyń kózi joq, qansha bar bolsa, sonsha ketedi. Osy zań Májiliste tal­qy­lanǵan kezde onda zańger edim, bul sýbsıdııa maqsatty jumsalmaıdy dep qarsy bolǵan edim. Mundaǵy rettelýi qıyn bir másele – sýbsıdııa barlyq sý­bektilerge jetpeıdi. Sondyqtan ony «tańdaýlylarǵa» ǵana berýge jol ashylady. Qazir Úkimet sýbsıdııanyń tıimsiz paı­dalanylyp jatqanyn baıqap, bul tásilden bas tartyp, kim qural-ja­b­dyq alar bolsa, soǵan beriledi degen sheshim shyqty. Bul tásildiń prog­ressıvti jaǵy bar, ol – sharýalardy biri­gýge ıtermeleıdi. Sýarmaly jer­de­gi qaramaǵynda 2-3 gektar jeri bar sharýaǵa, eger basqalarmen kooperasııa jasamasa, bul qoldaý járdem bere al­maıdy. Bizde kooperasııa jolymen bir­leskender sany 1,33 paıyz ǵana. Al AQSh pen Fransııada – 100 paıyz, Ispanııada – 120 paıyz, Nıderlandyda – 140 paıyz. Aýyldy damytýǵa qatysty sóz qoz­ǵalǵanda memlekettik qoldaý sharýalarǵa naq­ty jetpeıdi degen áńgime de ras. Elde 173 myńdaı aýylsharýashylyq qu­rylymdary bar, onyń 165 myńy sharýa qojalyqtary. Úkimet nemese jergilikti bılik olardyń árbirine jeke-jeke baryp, aqsha úlestirýi múmkin emes qoı. Osylaı uıymdasýyn qalaıtyndar kóp. Sosıalızm kezindegideı bolsa deıdi. Biraq ol múmkin emes. О́ıtkeni, alǵan nesıeniń qaıtarym táýekeli degen bar, ol barlyq qojalyqtarda birdeı emes. Memleket bergen aqshanyń qaıtarymdy bolýyn qadaǵalaıdy. Ol úshin kepildik múlik talap etedi. Ony qoıyp qarjy alýǵa kóp qojalyqtardyń shamasy kelmeıdi. Sosyn ókpeleıdi. О́kpeliler, ásirese, halyq jıi ornalasqan sýarmaly óńirde kóp. Sondyqtan da úkimet organdary usaq sharýalarǵa birigýdi usynady. Ony da uıymdastyrý ońaı bolyp jatqan joq, oǵan birneshe sebep bar. Birinshiden, sharýalar jeri óte az bolsa da, ózderin menshik ıesi retinde sezinip qaldy, biriksek jerden aıyrylyp qalamyz ba dep qorqady. Ekinshiden, tabys joq dep qansha aıtsa da, jyl saıyn uqypty sharýa tabyssyz qalmaıdy, sol tabysty da ala almaı qalamyz ba dep ýaıymdaıdy. Oǵan negiz bar, astyqty óńirlerde jerlerin iri kásiporyndarǵa berip, birigip jumys júrgizip jatqan sharýalardyń ishinde ózderine tıesili dıvıdendin tolyq alyp jatqandar óte az. Úshinshiden, zańdarǵa sáıkes sharýa qojalyqtarynyń birigýi erikti túrde ǵana jasalýy tıis, birigý úshin jerdiń ıeligine, tabys bólisine qatysty naqty kepildikter beriletin jáne birlesken qurylymdardyń jumysyn retteıtin zańnamalardy jetildirý qajet. Aýyl ákimderi jaıynda erekshe toq­talǵymyz keledi. «Qazaqstan Res­pýb­lıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańy 2001 jyly 23 qańtarda qabyldandy. Bul zańnyń onda belgilengen talaptarǵa saı qoldanylýy satylap júzege asyp keledi. Qazirshe olar «memlekettik bılik kásipkerliktiń isine aralaspasyn» degen talapty óz paıdasyna túsinip, turǵyndardyń turmys-tirshiligine ja­ýap berýdiń joǵaryǵa esep berip turatyn sátterin ǵana oryndap, óz turǵyndary aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinbeı otyr...

Myrzageldi KEMEL,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory