Teńdesi joq arheologııalyq-etnografııalyq, tarıhı-mádenı muralarymyzdy kózdiń aǵy men qarasyndaı qorǵaý, muqııat minsiz saqtaý, úzdiksiz tolyqtyrý, jan-jaqty bilgirlikpen naıshattaý, ıaǵnı keleshektiń rýhanı ıgiligine, kádesine jaratý – asyl paryzymyz. Statıstıkalyq málimetterge oıyssaq, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń 2015 jyldyń 30 naýryzyndaǵy №119 buıryǵymen bekitilgen respýblıkalyq mańyzy bar Tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń memlekettik tiziminde 219 aıtýly kóne arheologııalyq qalalar, erte temir, qola dáýirindegi obalar, qorymdar, kompozısııalyq qoıtastar men tas belgiler, kesene-mavzoleıler, saǵanatamdar, kúmbeztamdar, shyraqtastar, mazarlar, meshit-medreseler, eski turaqtar, kópirler, bekinis-qamaldar, qamal qaqpalary, ǵımarattar, áskerı lazaret, kazarmalar, tarıhı tulǵalar músinderi kórsetilgen. Bulardyń árqaısysy tizbek-tizbek tarıhtyń, mádenıettiń, baǵzy zamannyń tiri kýágerindeı, kórkem kýáligindeı. Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenı saıasaty tujyrymdamasynyń negizi – «Áziret Sultan», «Otyrar» tárizdi alty memlekettik tarıhı hám mádenı qoryq-mýzeılerdiń mádenı-aǵartýshylyq, ǵylymı-tanymdyq qyzmetin odan ári jetildirý kózdelip, «respýblıkalyq memlekettik kásiporyn» bolyp qaıta quryldy. О́ıtkeni, osylaı etkende qoryq-mýzeıler aqyly qyzmet kórsetý arqyly ózderiniń ınfraqurylymyn damytýǵa, materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń tolysýyna, jádigerlerdi saqtaýǵa, qorǵaýǵa, zertteýge, keńinen nasıhattaýǵa múmkindik alady. Osyndaı uıymdastyrý-quqyqtyq túriniń zańnamalyq sıpaty bar. Buǵan deıin mýzeı-qoryqtardy tamashalaý tegin bolatyn. Aqysyz qoljetimdilikten, júris-turys mádenıetiniń olpy-solpy bolǵanynan, boıkúıezdik jaılaǵandyqtan, ózine-ózi esep bermegendikten mýzeı-qoryq aýmaǵynda tazalyq pen tártip saqtamaý beleń alǵan-dy. Birinshiden, mýzeı aralaý beınebir tarıh qoınaýyna saıahat jasaý ispetti. Al kesenege kirý aqyly qyzmeti bir ǵana Qazaqstanda ǵana deýge bolmaıdy. Jahandyq deńgeı-dárejesindegi mýzeıler tájirıbesinde bar úrdis. Mysaly, óz basym Taıland astanasy Bangkok jáne Samýı aralynyń, Iordanııanyń ǵajapstany Petranyń, Túrkııanyń jer asty qalasy Kappadokııanyń mýzeı-qoryqtarynyń, Pákistannyń Taksılla men Sılsılla qalalarynyń eski oryndaryn kórgende aqysyn tólep, qyzyǵyna qanyqtym. О́zbekstannyń sáýlet eskertkishteri – Haziret Imam, Gúr-Ámir, Bıbi-Hanym, Rýhabad, Jahangır, Kúmbezdi-Seııdan kesenelerine, Haziret-Hyzra meshitine, Shahı-Zındaǵa kirý sáýlet erekshelikterine qaraı bılet quny 200 sýmnan 500-ge deıin bolsa, shet el azamattary úshin 3-7 dollar shamasynda belgilengen. Mýzeı isi, týrızm salasy boıynsha ozyq úlgi tanytyp otyrǵan Túrkııada Atatúrik jerlengen kesenege kirý baǵasy – 400 lıra, Dolmabahche hanym saraıyna – 40 lıra, Topkapy saraıyna – 15 lıra, Aııa-Sofııa mýzeıine 40 lırany quraıdy. Uly sýretker Lev Tolstoıdyń «Iаsnaıa polıana» mýzeıine kirý – 250 rýbl, orys halqynyń ulttyq panteony ispetti Petropavlovsk qorǵany mýzeıine kirý – 200 rýbl, «Rýsskıı» mýzeıine Reseı jáne Belarýs azamattary úshin – 300 rýbl, stýdentter men zeınetkerlerge – 150 rýbl, shet el azamattaryna, jas ereksheligine qaraı, eresekterge 450 rýbl, stýdentterge 200 rýbl eken. Aqyly qyzmet túrin qoldaný – zaman talaby. Dańqty mýzeı-qoryqtardy saqtaýdyń jáne damytýdyń birden-bir durys joly osy. Jáne de munda san sıpatty ushan-teńiz qısapsyz qyzmet túrleri shoǵyrlanǵan. Túrki jurttarynyń shamshyraq tulǵasy, kemeńger bilimpaz, kósem oıly aqyn atyn ıelengen Túrkistandaǵy «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıine kelýshiler sonshalyqty nópir. Munda Ámir Temir zamanynda quıylǵan, jasalǵan Taıqazan, Shyraǵdan (biri Fransııanyń Lývr mýzeıinde saqtaýly), Kesene qaqpasy... Sonymen qatar, mýzeı-qoryqtyń quramdas bólikteri Juma meshiti, Qylýet jer asty meshiti, Rábııa Sultan Begim kesenesi, Shyǵys monshasy, Túrkistannyń tórt qaqpasy, Segiz qyrly saǵana, Esim hannyń kesenesi, Áýlıe Qumshyq-ata hılveti, Shildehana jáne t.s.s. Sonymen birge, týrıster úshin kınozalda derekti fılm kórsetedi. Tizbek-tizbek jumystar, is-sharalar aqyly qyzmetti qajetsinetini sózsiz. Ol óz kezeginde tarıhı-mádenı oryndardyń servıstik qyzmet túrine de septigin tıgizedi. Endeshe, mýzeılerge baryp, tarıhı tanymymyzdy keńeıtý de ulttyq mádenıetke qosylǵan úles bolyp tabylady.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri