Álıhannyń amanaty

Búgin Aqtaý qalasyndaǵy N.Jantórın atyndaǵy oblystyq mýzykalyq drama teatrynda "Álıhannyń amanaty" pesasynyń premerasy ótedi. Qoıylymnyń rejısseri - Gúlsına Merǵalıeva. Kórnekti memleket qaıratkeri, ult-azattyq jáne Alash qozǵalysynyń jetekshisi, Alashorda úkimetiniń tóraǵasy Álıhan Bókeıhan týraly jazylǵan zertteý eńbekter barshylyq. Solardyń qatarynda arnaıy pesa jazylyp, endi, mine, teatr tórinde sahnalanǵaly otyr. Osyǵan baılanysty biz osy pesanyń avtory Nartaı Saýdanbekulymen áńgimelesken edik. – Nartaı Saýdanbekuly, byltyr elimizde ult kósemi atanǵan Álıhan Bókeıhannyń 150 jyldyǵy atalyp ótti. Bıyl Alashorda úkimetiniń qu­rylǵanyna 100 jyl tolýyna baıla­nys­ty kóptegen is-sharalar qolǵa aly­nýda. Árıne, «Álıhannyń amana­ty» pesasynyń dúnıege kelýine osy­naý dúbirli mereıtoılardyń da áse­ri tıgeni anyq. Degenmen de ómirde bol­ǵan tarıhı tulǵalar týraly jazýǵa qa­laı táýekel ettińiz? – Soltústik Qazaqstan oblystyq S.Muqanov teatrynda jumys istep júrgenimde Shoqan Ýálıhanov týraly kóp estidim. Shynyn aıtý kerek, Shoqan týraly eldiń pikiri eki túr­li. «Orystyń jansyzy» dep qara­la­ı­tyndar da bar. Tipti, Shoqan degen esiminiń ózi shoqyndy bolǵannan keı­in ózgertken degen múldem qısynǵa kel­meıtin áńgime aıtady. Qazaqtyń mań­daı­yna bitken jaryq juldyzy týraly jazylǵan S.Muqanovtyń «Aqqan jul­dyz» romanyn da oqyp shyqtym. Qysqasy Shoqandy biraz zerttedim. So­dan álgi qaralaýshylarǵa jaýap retinde alǵash ret «Shemen» degen pesa jazdym. Áriptesterim, obaly ne ke­rek, jaqsy baǵa berdi. Kóp uzamaı aq­taýlyq Gúlsına Merǵalıeva degen rejısser «Pesa jazýdaǵy tiliń jatyq eken, oqıǵalar da jaqsy órbıdi», dep qazaqtyń bes arysy týraly bir jaqsy dúnıe jazyp berýdi ótindi. Árıne, bul meni jigerlendirip, qatty qýantqanymen, tarıhı tulǵalar týraly pesa jazýdan bas tarttym. Sebebi, qazaqtyń mańdaıyna bitken bes tulǵany bir pesaǵa syıdyrý múmkin emes bolyp kórindi. Shynymdy aıtaıyn, oǵan birden táýekel de ete alma­dym. Sodan bir áriptesim Álıhan Bókeıhan týraly jaz degen oı tastap, osy tulǵanyń ómiri tý­raly zertteýdi bas­­tadym. Bul baǵytta aqylshy, ke­ńes­shi kerek bolǵandyqtan, tarıhshy Sultan-Han Aqqululymen sóılesip, ol kisi Álıhan týraly jazǵan 6 tomdyq kitabyn berdi. Sonymen, bul iske qul­shyna kiristim. Áıtse de, pesany ja­zýǵa otyrǵanda alǵashynda derek­ter­diń leginen shyǵa almaı qalǵan kez­­derim de boldy. Bókeıhan týraly jı­­naǵan aqparattarym óte kóp boldy. Ishi­nen sher­tip júrip tańdaýlysyn ǵana shy­ǵar­mama paıdalandym. – О́zińizdiń negizgi mamandyǵyńyz ak­ter eken. Árıne, sahna tórinde jú­rip, sol salanyń qyr-syryn bil­ge­nińizben, pesa, drama jazý múldem bas­qa dúnıe emes pe? – Aıtaıyn dep turǵan oıyńyzdy túsindim... Iá, men T.Júrgenov atyn­da­ǵy óner akademııasyn bitirdim. Ma­man­dyǵym – teatr jáne kıno akteri. Teatr­da 20 jyldan astam ýaqyt jumys is­tedim. Arasynda kınolarǵa da tústim. Árıne, «Shymshyq soısa da qasapshy soısyn» degen, ár salanyń qyr-syryn óz mamany ǵana jaqsy túsinip, bilse kerek. Áıtse de tarıhta akter bolyp júrip, pesa jazýmen aınalysqandar óte kóp. Áıgili Shekspırdiń ózi akter bolǵan. Molerdiń de mamandyǵy akterlyqqa jaqyn. Shekspırdiń shyǵarmalary áli kúnge sahna tórinen túspeı kele jatqanynyń bir syry sol akterlyq tájirıbesiniń moldyǵynan dep te oılaımyn. Muhtar Áýezovtiń ózi «Eńlik-Kebekti» jazyp ári sol spektaklde bir róldi oınap, kem-ketigin túzedi emes pe? Sondyqtan pesany sahnany túsinetin, biletin adam jazsa, anaǵurlym jaqsy dúnıe shyǵar edi. – Sońǵy jyldary Ámire Qashaý­baev, Mustafa Shoqaı jáne basqa da tarıhı tulǵalarymyz týraly kóp­te­gen fılmder túsirilip, dramalar ja­zylýda. Jasyratyny joq, jurt áli de bul tulǵalardyń taǵdyry týraly te­reńirek bilmeıdi... – Durys aıtasyz. Shynynda qazir Bókeıhandy kóshede ótip bara jatqan bireýden tosynnan surap qalsań, bilmeı jatsa oǵan tańǵalýdyń qajeti joq. Biletinderdiń ózi alashordashy dep aıtýy múmkin. Ári qaraı tereńirek esh­teńe deı almaıdy. Mine, osydan keıin teatr­lardyń qyzmet etý fýnksııasy óz­gerip bara jatyr dep aıtýǵa bolady. Qazir bul qasıetti shańyraq tek óner ordasy ǵana emes, bilim or­da­synyń da mindetin atqaratyn sııaq­­ty. Mysaly, Q.Qýanyshbaev teat­ry «Sáken suńqar» degen spekta­kl qoıdy. Sol qoıylymnan keıin S.Seı­fý­l­lındi endi tanyp-bilip jat­qan mek­tep oqýshylaryn kórdim. Bala­lar­­dyń «Seı­fýllın kóshesi osy kisiniń aty­na qoıylypty, ol osyndaı kúshti ki­si bolǵan eken ǵoı» dep áńgimelesip ba­­ra jat­qanyn estip, ózim de aıran-asyr boldym. Mine, jyl boıy kitap ber­megen nárseni bir jarym saǵatta teatr berdi. Osy­dan keıin tarıhı tulǵalarymyz tý­raly jazylǵan dúnıelerdiń kóbeı­ge­nine tek qýanýymyz kerek. Árıne, onyń sapasy, mazmuny, shyndyǵy, ol basqa áńgime. Eń bastysy, el osyndaı dúnıeler arqyly tanymal tulǵalar týraly tereńirek bile bastady. Táýelsizdik alǵanymyzǵa 25 jyldan assa da Álıhan týraly kórkem shyǵarmalar óte az jazylypty. Byltyr 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Ersaıyn Tóleýbaı degen rejısser Álıhan Bókeıhanǵa arnap pesa jazdy. Ony synaǵandar da kóp boldy. Tipti qatty-qatty aıtqandar da kezdesti. О́z basym bul taqyrypqa da bireý jol saldy-aý dep qýandym. Me­niń­she, pesalardyń kóp bolǵanynan utyl­maı­myz. Rejısserler solardyń jaq­sy­syn tańdap alyp, sahnaǵa shyǵarar edi. Sondyqtan da Álıhan Bókeıhan tý­raly áli de jaza túsý kerek. – «Álıhannyń amanaty» pesa­syn jazý sizge qanshalyqty qıyn­ǵa tús­­ti? Bul shyǵarmada Bókeıhannyń ómirin, kúres jolyn, el úshin si­ńir­­gen eńbegin kórsete otyryp, qan­daı oı túıdińiz? – Árıne, bir shyǵarmada Álıhannyń kelbetin, tulǵasyn tolyq ashyp tastadym dep aıta almaımyn. Qanshama jyl­dan beri osy taqyrypty tereńi­rek zert­tep júrgen myqty álı­han­taný­shy­lardyń ózi ony tolyq tany­dym dep aıta almasa kerek. Bul kórkem shyǵarma ǵoı. Sondyqtan keıde qaptaǵan derekterden boıdy alyp qashyp, qııalǵa da erik berý kerek boldy. Álıhan ómir boıy ultynyń kózi ashyq, saýatty bolýyn ańsap ótti. El men eldi tek bilim ǵana teńestiretinin túsindi. «Qazaqtyń han balasynda haqysy bar edi, sol haqysyn berýim kerek, ólgenshe halqyma qyzmet etemin» degen Álıhan shynynda uly tulǵa. Sol zamandaǵy Alash qaıratkerleriniń barlyǵy Álıhandy ult kósemi dep sanady. «Ár urpaq ózine tıesili amanatty jeter jerine deıin jetkizip ke­týi kerek. Jetkize almasaq, keler ur­­paqqa kótere almaıtyn úlken júk tas­tap ketemiz», degen Álıhan. Bul shy­ǵarmam Alash qaıratkerleriniń aman­atyn jetkizý, el úshin janyn pı­da etken osynaý tulǵalardy búgingi urpaq jaqynyraq tanı tússe, el úshin etken eńbegin, kúres jolyn bilse, qurmettese, júreginde saqtasa degen nıetpen jazyldy. – Áńgimeńizge kóp rahmet. Áńgimelesken Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan»