Senemin, senbeımin

Osydan bir-eki jyl buryn otan­dyq telearnalardyń birinen arabtar túsirgen «Sultan Beıbarys» (2005 jyl) atty 28 bólimdi tele­hı­­kaıany kórsetti. Telehıkaıa qan­sha jerden jaqsy shyqsa da, on­daǵy bas keıipkerdi báribir Nur­mu­han Jantórınniń Sultan Beı­ba­ry­syndaı qabyldaı almadyq. Bu­dan keıin de talaı fılmder, te­­l­e­­hıkaıalar dúnıege kele jatar, bi­­raq Sultan Beıbarys degende sa­na­­­myzda aldymen mindetti túr­de Jan­­­tórın somdaǵan Beıbarys beı­ne­­s­­iniń jańǵyryp turatyny anyq. Jan­tórınniń Beıbarysy – sózsiz ak­­terdiń mańdaıyna jazylǵan shy­ǵar­mashylyq baqyt edi. Qazaq kınoekrany Sultan Beı­barystan da ózge tarıhı tulǵalar týraly biraz dúnıelerdi usyndy. Biraq olardyń barlyǵy sátti shyǵa qoımady: keıbirin qabyldadyq, keıbirine syn kózben qaradyq, al endi qaısibir dúnıelerdiń boıaýy kútkendegimizden áldeqaıda solǵyn, álsiz shyqqandyqtan bir kórýden baǵy asa almaı jatty. Osy tusta tarıhı tulǵanyń beınesin ekranǵa alyp shyǵýdyń jaýapkershiligi sonshalyqty kúrdeli ári ekiniń biriniń mań­daıyna jazyla bermeıtini belgili bo­lyp qaldy. Nelikten arab eli túsirgen Beı­ba­rys­ty tushyna qabyldaı almadyq? О́ıtkeni, onyń aldynda ózimiz qu­laı sen­gen, batyr baba beınesin jadymyz­da jańǵyrtqan Beıbarys bar bolatyn. Bizdiń senimimizdi sol Beıbarys ál­de­qashan ıelenip qoıǵan. Odan keıin­gi­lerine sene qoıý da qıyndaý edi. О́ner­diń qudireti sol ǵoı – ılaný, sendirý. Ási­rese, tarıhı tulǵanyń ekrandyq beı­­nesi degende másele osy «senemin-sen­­­beıminge» kelip tireledi. Al, ol «se­­nemin-senbeımin» eń aldymen, akter­diń túr-tulǵasymen, tulǵalyq bol­mysy­men baılanysty. Sondyqtan, ta­rıhı keıipkerlerdi somdaýda ak­ter­lerdi tańdaý, talas týdyrmastaı ta­bý – fılm nemese telehıkaıanyń sát­ti shyǵýynyń basty kepili bolary daýsyz. Fılmniń rejıssýrasy da, ssenarııi de táp-táýir bolýy múm­kin, biraq ekrandaǵy akterge tarıhı tul­ǵaǵa selkeýsiz senimińiz bolmasa, bá­ri bekershilik ekeni sońǵy jyldary tú­si­ril­­gen keıbir otandyq telehıkaıalar­dan aıqyn dáleldenip júr. Eger, akteri du­rys tańdalmasa, ol óziniń kimdi oınap (nemese somdap) júrgenin asa sezinbese, onda kórermenniń sezimin selt etkizýi, ıaǵnı qapysyz sendirýi ekitalaı. Mundaı jaǵdaı týyndap jatsa, álbette, eshqandaı grım de, mımıka da, sóz de, sheber montaj da, sátti ope­ra­torlyq jumys ta, tipti jaqsy dra­ma­týr­gııa da kómektese almaıdy. Bul árı­ne, tek akterdiń darynsyzdyǵy degen sóz emes. Kerisinshe, ol óte daryndy bo­lýy múmkin jáne basqa taqyryptar men janrlarda túsirilgen kartınalar­da minsiz óner kórsetip júrgen akter bolýy da ǵajap emes. Osy tusta ak­ter­di durys tańdaý eń aldymen, fı­lm nemese telehıkaıa avtorlarynyń jaý­apkershiligi men talapshyldyǵyna baı­lanysty deýimiz kerek. Aldymen ak­­ter somdaıtyn keıipkerine ózderi nyq senbeı túk ónbeıdi. Al eger kó­rer­menniń kóńiline senim uıalata almaı­tyn tarıhı tulǵa beınesine ózderi kóz­siz ıla­nyp jatsa, onda ol avtorlar taq­y­­ry­pty, jalpy tarıhı keıipkerdiń bol­­mysyn, tulǵalyq qasıetin asa sez­in­begen bolyp shyǵady. Sondyqtan asa jaýapkershilik pen talapshyldyq eń aldymen, ssenarıı avtory men re­jıs­serdiń ózderinen bastalýy tıis. О́kinishke qaraı, bizdiń keıbir tele­hı­kaıalarymyzdaǵy tarıhı tulǵalar kóp jaǵdaıda melodramanyń neme­se dramalyq oqıǵalardyń basty keı­ip­­kerine aınalyp kete barady. On­da­ǵy keıipkerdiń esimin qalaı dep óz­gertse de, asa eshteńe biline qoı­maı­­dy. О́ıtkeni, ol jerde tulǵanyń ómi­rin, kınonyń sıýjetin tartymdy de­taldar men ásire áserlermen árleı almaısyz. Mundaı batyl qadamdarǵa barýǵa tájirıbeli rejısserlerdiń ózi júreksinedi. Sol sebepti kóbi kór­kem týyndyny tushymdy etý áre­ket­te­rin janama personajdar arqyly jú­zege asyryp jatady. Al taza tarıhı derekke ǵana qurylǵan fılmde tul­ǵanyń syrtqy bet-pishinine qosa is-áreketinde, qımyl-qozǵalysynda dál­dik, uqsastyq bolǵanmen, biraq keıip­ker­ge tap Beıbarysqa sengendeı ılana qoımaısyz. Shynyn aıtqanda, sońǵy tórt-bes jyl bederinde ekranǵa shyqqan ta­rıhı-bıografııalyq janrdaǵy telehıkaıalardan ómirde bolǵan, halyqqa ete­ne tanys iri tulǵalardyń beınesin na­nymdy, shynaıy sheberlikpen oınaı­tyn, kóńilge sendire sińdiretin ak­terlerdiń áli de bolsa elimizde neken-saıa­q­tyǵy, tipti joqtyń qasy ekeni bilinip qaldy. Bolǵan kúnniń ózinde, mundaı asa mańyzdy taqyryptar men keı­ip­kerlerdi somdaýǵa daıyndyq pen jaýapkershiliktiń tym jetpeıtini kó­rinip júr. Asyǵystyq baıqalady. Son­dyq­tan, tarıhı tulǵa týraly ekrandyq dú­nıeni túsirý ǵashyqtar týraly melo­drama, drama nemese shytyrman oqı­ǵa­ly detektıv túsirý emes ekenin avtorlar da, ondaǵy oınaıtyn akterler de umytpasa eken degen tilek bar. Endigi jerde sannan sapaǵa kóshetin ýaqyt jetken sekildi...

Názıra RAHMANQYZY,

kınotanýshy, ónertaný kandıdaty