Qazaq qandaı halyq?

Osy suraqtyń ara-tura, ara-tura deımiz-aý, keıde, tipti, jıiletip te qoıylatyn kezderi bar. Kóbinese, oń turǵydan jaýaby da berilip jatady. Akademık Ábdýálı Qaıdar ana bir jyly dúrkiretip ketpekteı kitap shyǵaryp, naq osy suraqty kitaptyń ataýynda qoıǵan bolatyn. Iá, sonymen, shynynda da, osy qazaq qandaı halyq? Áý degennen aıtarymyz sol, qa­zaq óziniń qandaı halyq ekendigin be­ri salǵanda úsh myńjyldyq tarıhy­men dáleldep keledi, eshkimnen uıal­maı­tyn sol uly da asqaq tarıhty ózi­niń qanymen, janymen, mańdaıdan sorǵalaǵan terimen jazyp keledi. Osy tarıhqa qarasaq, zerdelep jiti úńil­sek, qazaqtyń eń áýeli rýhy kúsh­ti, er halyq, bir Táńirden basqaǵa ta­byn­ba­ǵan ór halyq ekenin kóremiz. Osy ór­shil rýhty sonaý keńestik ker zamanda da qazaqtyń talaı býyn urpaǵy ataqty Qasym aqynnyń: «Eı, tákappar dúnıe, Ma­ǵan da bir qarashy. Tanısyń ba sen meni? Men qazaqtyń balasy!» dep ke­le­tin sáýleli jyrlarynan boılaryna si­ńirip óskeni de anyq. Bodandyqty da, bopsany da, ashar­shylyqty da, azapty da, talaı taýqymet pen tozaqty da kórgen qa­zaq qalaı bol­ǵan­da da rýhyn jasyt­pady, ár synnan keıin eńsesin qaıtara tiktedi. Alash arystary oıanýǵa shaqyrǵanda, oıana bildi. Odan keıin oılandy. Erligi ká­mil qazaq óziniń sanasyn bilim nu­rymen oıatýǵa da, aqyl-parasatpen zeıin qoıyp oılanýǵa da, zamana baǵ­da­ryn ár kez salmaqtap saralaýǵa da qa­bi­letti ekendigin kórsetip otyrdy. Sóı­t­ip, tarıh tolqynynyń tóńkerilip tús­­ken bir taıtalas burmasynda er qa­zaq óziniń ejelden ańsaǵan Erkin­di­gi­ne qol jetkizdi. Máńgilik táý eter Táý­el­siz­digimen tabysty. Endeshe, «Qa­zaq qan­daı halyq?» degende biz ony eń al­dymen osy qymbattan da qymbat Táý­­el­sizdigine laıyqty halyq der edik. Bir kezderde elim bar dep aıta al­maǵan, «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jur­tym... Jaqsy menen jamandy aıyr­madyń... Birlik joq, bereke joq, shyn peıil joq» dep kúńirenip qa­myqqan Abaı hakim, danyshpan atamyz búgingi bostan, aıdyndy Qazaq elin kór­se burynǵy kúıinishtiń orny tolyp súıiner edi-aý, shirkin! Iá, búgingi qa­zaq jaqsy men jamandy aıyrǵan, ta­ǵyny jetip qaıyrǵan, bereke-bir­ligi qosh, bir-birimen tatý-tátti dos. Sond­yq­­t­an, qolǵa alǵan isi de bolmaıdy bos. Kóre almaýshynyń da qulaǵyna altyn syrǵa, qazaq osyndaı halyq. Iá, qazaq ejelden darqan, qaı­y­rym­dy, qonaqjaı halyq. Sol már­tti­­giniń ar­qasynda elimiz on san ult­tar dos­ty­ǵynyń uıyǵan ordasyna aı­nal­dy. Áleýmettik jelide ger­man­ııa­lyq bir ne­mis azamaty ja­qynda ǵa­na jú­­rek­jar­dy lebizimen qa­zaqtyń keń peı­ilin rııasyz as­qaq­tatyp pash et­k­enine súısindik. Qa­zaqty jamandaıtyn­dar áýeli ózderi qazaq­taı bolyp alsyn dep sań­qyl­da­dy-aý sabazyń. О́tken ǵasyrdyń basynda-aq Grıgorıı Potanın «Maǵan búkil qa­zaq dalasy án salyp turǵandaı bolyp kó­rinedi» dep edi. Iá, qazaq ánshi, kúıshi, aqyn halyq, ónerge jaqyn halyq. Kúni keshe Dımash balamyz Qytaıda shyrqaǵan ánimen álemdi baýrady, jan júrekterin, yqylastaryn jaýlady. Táýelsizdik talaı daryndarymyzdyń tuma bulaqtaryn ashyp jatyr. Shy­nyq­qan shymyr da qazaq ekendigin so­naý Amerıkada Qanat Islam baýyry­myz dáleldep qýantýda. Iá, boksta da básimiz joǵary. Sonyń aldynda ǵa­na Almatyda ótken Ýnıversıada, osy kúnderdegi Sapporadaǵy Azıada qazaqtyń sporttan da qarajaıaý emes­tigin tanytqan ústine tanytyp jatyr. Aqyn Qadyr Myrza Áli qazaqty shet­­eldik qonaqqa tanystyrǵan bel­gili jyrynda halqymyzdyń qan­sha­ma qabyrǵaly, kádeli qa­sıet­te­rin sa­­namalap ótedi. Iá, aı­ta ber­­sek, qa­­zaq­ta ǵıbrat kóp, ónege je­ter­lik. О́r­kenıettiń, ja­handyq jań­ǵy­rý­lar­dyń jańa bele­si­ne kóterilip te ja­tyr qazaq. Qudaı qalasa, EKSPO-ny da ótkizýge sa­qadaı saılanyp bolyp qaldyq. Qazaq qan­daı degende, hal­qymyzdyń álem jurty aldyndaǵy aby­roı-bedelin, ta­sy­ǵan mereıin ta­ra­­typ ta aıta alamyz. Osyndaı eńbekshil, oıshyl hal­qy­myz toıshyl tobyrǵa aınalmasa eken deımiz. Bir Shymkentte 1000 toı­hana bar dep mazalanady bir depýtat­y­myz. Al sondaǵy toılardyń kóbi ne­sıege alǵan qarajatqa jasalady. Osyn­daıda tym daraqylana bermeı, kór­pege qaraı kósilsek qaıtedi dep te oı­­laımyz-aý. Elbasy Ulttyq Ǵylym akade­mııa­­synyń saltanatty jınalysynda HHI ǵa­syr – ǵylym men bilimniń ǵa­syry eken­­digin qadap aıtty. Qazaq qan­daı ha­­l­yq degende endigi jerde ul­ty­myz um­tylar temirqazyq nysana da osy bol­maq. Qazaq ánshi, darqan, aqyn, óner­paz halyq qana emes, qazaq ǵa­lym ha­lyq, bilimpaz halyq, adamı kapıtaldy alǵa ozdyrǵan ınttellektýaldy ult dep maqtanatyn bolaıyq.

Qorǵanbek AMANJOL,

«Egemen Qazaqstan»