Biz eńsergen bes qaýip

Byltyrǵy 2016 jyl asa kúrdeli, aýyrtpalyǵy kóp, ekonomıkamyz úshin óte aýyr jyl bolǵanyn atap ótý kerek. Álemde boljamy qıyn áleýmettik, ekonomıkalyq, dinı, saıası aýmaqtyq qarsy turýlar, naryqtar jiktelýi men qarjy naryqtaryndaǵy resýrstar­dyń qoljetimsizdigi sııaqty jahan­dyq qaıshylyqtardy bastan keshir­dik. Onyń ústine kópten qordalanyp kelgen elimizdiń syrtqy ekonomıka­lyq saıasatyndaǵy ustanymy da ózi jaıly «daýys kóterip» turaq­ty­lyq­qa keri yqpalyn jasady. Bul jer­de bizdiń meńzep otyrǵanymyz eksport­qa shıkizat satýǵa úıir bolyp, ártarap­tandyrý máselesi sóz júzinde qalyp el ekonomıkasy damýynyń shıkizatqa táýeldi sıpatynyń saqtalýy edi. Chehov aıtqandaı, «Eger I aktide sahnada myltyq ilýli tursa, III aktige qaraı atylýǵa tıisti», al álem ekono­mısteriniń «shıkizat laǵneti» degen sózi taǵy bar, áıteýir, «myń asqanǵa bir tosqan» demekshi, 2016 jyldyń qań­tarynda álemdik munaı baǵasy 27 AQSh dollaryna deıin quldyrady. Ol az bolǵandaı, temir prokaty, túrli-tústi metaldar, t.b. shıkizattardyń álemdik baǵalary 30%-ǵa deıin arzandap ketti. Mundaı jaǵdaı shıkizat eksportyna arqa súıep kelgen el ekonomıkasyna qaýip-qater týdyrǵany túsinikti jaıt. Osydan kelip 2016 jyly Qazaq­stan­ǵa 5 qaterli jaǵdaıdyń bolý qaýpi týyndady. Birinshiden, bul resessııa qaýpi bola­tyn. Jaı sózben aıtqanda, ult­tyq ekonomıkanyń quldyraý qaýpi. Mysaly, 2015 jyl­dyń qorytyndysy boıynsha Reseı ekonomıkasynyń ósý kórsetkishi 3,2%-dy qurap, resessııany bastan keshirdi. Resessııanyń bir jaman jeri onyń saldary kópke deıin ekonomıkaǵa tejeýish bolyp, salaaralyq teńgerimdi buzyp, arasalmaqqa nuqsan keltiredi. Úkimet 2016 jylǵa 2,1% ekonomıkalyq ósý kórsetkishin jobalaǵan kezde syrt­qy jáne ishki faktorlardyń osyn­sha ýshyǵaryn boljaı alǵan joq edi. Sondyqtan endigi másele, eko­no­mı­kanyń quldyraýyna jol bermeý bolatyn. Qazaqstan halqynyń yj­da­ǵatty eńbegi men shydam­dy­ly­ǵynyń arqasynda 2016 jyl­dyń qorytyndysy boıynsha +1% kór­set­kishke qol jetkizilip, resessııaǵa jol berilgen joq. Bul sózsiz, úlken jetistik. Ekinshiden, ınflıasııa qaýpi edi. Inflıasııa – qymbatshylyq pen teń­geniń qunsyzdanýy halyqtyń ál-aýqatyn álsiretip, tutyný qabiletin tómendetip, áleýmettik narazylyq pen tolqýlar týdyrýy múmkin. Onyń ústine 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha jyl­dyq ınflıasııa 13,6% bolǵan edi. Álem­dik tájirıbege súıene otyryp, Prezı­dent N.Á.Nazarbaev Úkimet pen Ult­tyq bankke 2016 jylǵy ınflıasııa­ny 6-8% aralyǵynan asyrmaýdy tap­syr­ǵan bolatyn. Bul tapsyrma da negi­zinen oryndaldy deýge bolady. Jap­paı qymbatshylyqqa jol berilgen joq. Úshinshiden, Ulttyq qordaǵy rezervterdi jumsap, taýysý jáne onyń saldarynan qarjy júıesiniń buzylý qaýpi edi. Ulttyq qorymyz bolashaq urpaqtyń nesibesi jáne ekonomıkamyzdyń qıyn-qystaý kezeńdegi qaýipsizdik kepili. Endeshe, erteńin oılaǵan memleket Ulttyq qordy meılinshe qorǵap, únemdep, tek jyldyq ósiminiń ǵana belgili bir mólsherin mysqaldap jumsap, ony ústemelep ósirýge mindetti. Sonymen, 2016 jyldyń 1 jeltoqsanynda elimizdiń halyqaralyq rezervteri 90,9 mlrd AQSh dollaryn qurap, jyl basynan keıingi kezeńde bar bolǵany 0,6%-ǵa kemidi, al Ulttyq banktiń altyn-valıýta rezervi jyl basynan 7%-ǵa ósip, 29,8 mlrd AQSh dollaryna teńeldi. Tórtinshiden, jappaı jumyssyzdyq qaýpi bolatyn. Ekonomıka ǵylymynda tabıǵı jumyssyzdyq kórsetkishi eńbekke jaramdy belsendi halyqtyń 5-6% deńgeıinde bolsa, turǵyndardy tolyq eńbekpen qamtý oryn aldy dep esepteledi. Jumyssyzdar sany atalǵan kórsetkishten asqan saıyn áleýmettik turaqsyzdyq kúsheıip, Úkimettiń ornynda qalýyna qaýip tóneri sózsiz. Sondyqtan 2016 jyly «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» memlekettik baǵdarlamasynyń júzege asyrylýy jalǵastyrylyp, tek ótken jyldyń 10 aıynda 175 myń adam turaqty jumys ornyn tapty. Besinshiden, ınvestısııalyq toqy­raý qaýpi, ıaǵnı kásiporyndar­dyń negizgi kapı­talyna salynatyn qarjy­nyń azaıý qaýpi. Mundaı jaǵdaıda jańa kásiporyn ashylýy da, burynǵy kásiporyndardyń jemisti áreketi de qarjy tuzaǵyna iligip, ekonomıka uzaq merzimdi toqyraýǵa ushyraýy múmkin. Bul qaýipten de elimiz aman-esen shyǵa aldy. Sóıtip, ótken 2016 jyly Qazaqstan syrtqy qaterden arylyp qana qoıǵan joq, sonymen birge, uzaq merzimdi ósý baǵyt-baǵdaryn saqtap, «2050» Strategııasyna saı alǵa basýyn jalǵas­tyra aldy. Eski jyl eskerip, Qazaqstan jańa jahandyq álem ahýalyna tolyq beıimdelgenin jyl qorytyndysy arqyly dáleldep shyqty. Jangeldi ShYMShYQOV, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty