Aıaq-qoly balǵadaı, tepse temir úzetin deni saý adamnyń ózine keı jaǵdaıda eki qolǵa bir kúrek tabylmaı jatqanda, kezinde qylmys jasap, sottalyp, qaıta oralǵan adamdy qoǵam qalaı qabyldamaq? О́ıtkeni, temir tordyń arǵy jaǵyndaǵy tirshiliktiń erejesi múlde bólek ekeni belgili.
Oǵan qamalǵan jan birneshe jylda erkindiktegi turmystyń jan-jaqty ereksheligin umytyp, bir ǵana baǵyttaǵy qatań túrme kúıin úırenip jáne soǵan daǵdylanýyna týra keledi. Sondaı-aq, kóp nárseden qol úzýge, umytýǵa májbúr bolady. Jumys isteý ebin joǵaltyp, adamdarmen qarym-qatynas jasaý mádenıeti tómendeıdi. Árıne, qoǵamnan eriksiz oqshaýlandyrylǵannan keıin jaǵdaı jaqsy bolmaıtyndyǵy belgili, biraq kim bolsa da qylmys jasady ma, jazasyn tartýy tıis.
Túzeý mekemesiniń de negizgi mindeti – sottalǵannyń bostandyqqa shyqqanda qaıtadan qylmys jasamaýy úshin soǵan saı aldyn ala jumys isteý. Sonda jyl saıyn temir tordyń arǵy jaǵynan top-top bolyp shyqqan, ıaǵnı bostandyqtyń ne ekenin umytýǵa taıap qalǵan jandardy qoǵam qalaı qarsy almaq? Barar jeri qandaı bolmaq? Túrmeniń qatqyl tirshiligine eti ábden úırengen olar aldaǵy kúnderine úmitpen qaraýdy jalǵastyra ala ma?
Mine, másele máni osynda. El Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna oraı jasalǵan raqymshylyqqa baılanysty biraz sottalǵandar bostandyqqa shyǵyp jatyr. Demek, túrmeden keıin de ómir bar ekenin umytýǵa bolmaıdy. Olar úshin naǵyz ómir endi bastalady. О́ıtkeni, túzeldi dep esepteımiz. Túzelgender durys ómir súredi. Al olardyń qaıtyp qylmys jasamaýy úshin eńbekke aralasqany jón. Jumys isteýi kerek.
Ústimizdegi jyldyń qańtar aıyn qosa alǵanda, elimizde eńbekke jaramdy 18 731 sottalǵan bar eken, olardyń 17 403-i erler, 1328-i áıelder. Sol 19 myńǵa jýyq sottalǵannyń 12 655-i túzeý mekemelerinde jumysqa tartylǵan. Bas bostandyǵynan aıyrylǵandardyń kóbiniń mamandyqtary joq. Mundaı kemshiliktiń ornyn toltyrý maqsatynda túzeý mekemelerinde kásiptik bilim beretin oqý oryndarynyń sanyn arttyrý qamtamasyz etilgen. Máselen, sonyń arqasynda 2017 jyly kásipke daıyndaý ortalyqtary 54-ke jetip, 2 975 adamdy qamtypty.
Osyǵan oraı búginde eńbekke jaramdy sottalǵandardy jumysqa ornalastyrý jobasy bastalyp ketti. Máselen, 2018 jylǵa deıin sottalǵandardyń keminde 75 paıyzy jumyspen qamtylýy tıis. Munyń naqty nátıjesi de kórinip jatyr. Qazirdiń ózinde túrmedegilerdi aqyly jumysqa ornalastyrý 51-den 67 paıyzǵa ósken. Tipti, kolonııalardyń ishinde 207 kásipker óndiris oryndaryn ashypty.
Al túrmeden bosatylatyn adamdar tańdaǵan turǵylyqty jerine nemese jumys ornyna deıin tegin jol júrýmen, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynyń sheginde jol júrgende azyq-túlikpen ne aqshamen qamtamasyz etiledi. Mekemeden bosatylatyn adamnyń maýsym boıynsha qajetti kıimi, aıaqkıimi jáne olardy satyp alýǵa qarajaty bolmaǵan jaǵdaıda, ol bıýdjet qarajaty esebinen kıimmen jáne aıaqkıimmen qamtamasyz etiledi. Olardy tamaqpen, kıimmen, aıaqkıimmen qamtamasyz etýdi, sondaı-aq jol júrýine aqy tóleýdi jazany oryndaıtyn mekeme júzege asyrady. Olarǵa ońaltýǵa járdemdesetin memlekettik mekemelerdiń baılanys málimetteri, sondaı-aq turǵylyqty jeri boıynsha tirkelý, jumyspen qamtý, densaýlyq saqtaý jáne t.b. organdaryna esepke qoıý tártibi kórsetiledi.
I jáne II toptaǵy múgedekter, 63 jastan asqan erler jáne 58 jastan asqan áıelder múgedekter jáne qarttar úılerine jiberiledi. Áleýmettik kómekke muqtaj ózge de adamdar áleýmettik beıimdeý ortalyqtaryna jiberiledi. Sóıtip, jalpy ótken jyldyń kórsetkishine qarasaq, 5 230 (2015 j. – 3 292) bosap shyqqan adam jumyspen qamtylǵan eken. Jergilikti atqarýshy organdarmen birlese atqarylǵan istiń nátıjesinde, ıaǵnı túrmeden shyqqandardy jumysqa ornalastyrý arqasynda esepte turǵan adamdardyń qylmys jasaýy 30 paıyzǵa azaıypty.
Endi 2017 jyldyń 6 naýryzynan bastap bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosatylǵan azamattardy jumysqa ornalastyrý boıynsha «Qaqpa aldyndaǵy kezdesý» atty jańa áleýmettik joba bastaý aldy. Bul jobanyń da túpki maqsaty – túzeý mekemelerinen bosatylyp jatqan adamdarǵa áleýmettik kómek kórsetip, jumysqa ornalastyrý. Osylaısha túrmeden keıingi ómirge de memleket tolyq jaǵdaı jasap otyr. Tek sol múmkindikti qoldan shyǵarmaý kerek-aq...