Sara sózdikshi

Inemen qudyq qazǵandaı eńbeginiń arqasynda óz salasynda tóńkeris jasaǵanymen, sonyń jemisin tatpaǵanyna, elep-eskerilmegenine, ádiletsizdik keshkenine qaramastan báribir izdenisin ıtjandylyqpen jalǵastyryp, aınalasyna qýana qaraıtyn da adam bar aramyzda. Súleımen Rahymjanuly nendeı kedergige tap bolsa da, ózine deıin eshkim júıelemegen ekonomıkalyq sózdik túzý mashaqatyn jalǵastyryp, únsiz kúresedi, ıaǵnı jazady, syzady, salystyrady, túzeıdi, qalaıda sońǵy jańa nusqasyn tabady. Izdegeni sóz bolsa da, sózdiń emes, istiń adamy. Ǵylymı ataǵy, bir de bir marapaty joq, syı-sııapatqa entelemegen momyn, tap-taza qalpynda, mine, 75 jasqa jetti. Jýrnalıstıka fakýltetinde birge oqyǵan Súleımen Toqsanbaev 1969 jyly ýnıversıtetti qyzyl dıplommen bitirip, jańadan qu­rylyp jatqan «Qazaq sovet ensıklopedııasyna» ǵylymı redaktor bolyp ornalasty da, ultymyzdyń rýhanı qazynasyna qosylǵan 13 tomnyń daıyndalýyna bastan-aıaq qatysty. 1978 jyldan Partııa tarıhy ınstıtýtynyń quramyndaǵy «V.I.Lenınniń tolyq shyǵarmalar jınaǵyn qazaq tilinde shyǵarý jónindegi Bas redaksııada» keńestik kósem shyǵarmalaryn, Saıası bıýro mú­sheleriniń sóılegen sózderin aýdarýǵa belsene qatysty. Sol tusta aýdarmada aralaspaǵan salasy joq eken: medısına, bıologııa, veterınarııa, hımııa, matematıka, geografııa, qurylys, polıtehnıka, fılosofııa, tarıh, t.b. Ǵylymı ataǵy joq, par­tııa múshesi emes, sondyqtan, en­sıklopedııaǵa aty-jóni jazylmady. Asa jaýapty da azapty jumys Súleımendi tózimdilikke baýlyp, qalamaqy tóleýdiń túrli qıturqysyna kónýine týra keldi. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıingi Qazaqstan ulttyq ensıklopedııasynda ekononomıka, zań, demografııa salalaryn bir ózi júrgizip, onda 500-ge tarta maqalasy jarııalanyp, birazynda aty-jóni kórsetildi. Súleımen Rahymjanulynyń qarjy-ekonomıka salalarynyń termınderin jınap, júıeleýi, bir izge túsirýi 1990 jyly Qarjy mı­nıstrligine aýdarma bóliminiń bastyǵy bolyp kelgen kezinen bas­talyp, súıikti kásibine aınaldy. Ekonomıka salalary boıyn­sha avtor usynǵan 2 500 atalym memlekettik termınkomda bekitildi. Kúni búginge deıin jaryq kórgen sózdikteriniń sany 20-ǵa jetip, jalpy kólemi 2 200 esepti baspa tabaqtan asty. Onyń birazyn óz aqshasyna shyǵardy, qorjynda súrlenip jatqan 5-6 sózdigi taǵy bar. «Úlken ekonomıkalyq oryssha-qazaqsha sózdigi» – «Bol­shoı ekonomıcheskıı rýssko-kazahskıı slovar» Parlamentten bastap, atqarýshy bılik qury­lymdarynyń aýdarmashylaryna deıin qoldan túspeıtin sóz­dikke aınaldy. О́ıtkeni, munda ekonomıkanyń negizgi termınderi men shet sóz­derge qysqasha túsinikteme beril­gen. Sirá, sondyqtan da shyǵar, bul sózdikti QazMUÝ-diń ekonomıka fakýlteti men T.Rysqulov atyndaǵy QEÝ-diń stýdentteri men oqytýshylary oqýlyq retinde paıdalanyp keledi. «Bolshoı ekonomıcheskıı rýssko-kazahskıı slovar» (úshinshi basylym, 85 myń termındi qamtıdy, kólemi 112,2 esepti baspa tabaq) jáne «Isker adamdarǵa arnalǵan oryssha-qazaqsha tilashar» men «Bank júıesiniń qyzmetshilerine arnalǵan oryssha-qazaqsha anyq­tamalyq-tilashar» 2007 jyly Kıprdiń astanasy Nıkosııa qala­synda shyǵatyn halyqaralyq «ABBYY Lingvo h 3 elektrondy sózdikter álemine» (Qazaqstannan jalǵyz) enip, elektrondy nusqasy dúnıe júzine tarady. Atalmysh «Úlken sózdik» Máskeýdegi «Chto? Gde? Kogda?» tanymdyq baǵdarlamasynan berildi jáne Súleımen Toqsanbaıdyń eń­begi jaıynda «Aıtýǵa ońaı» baǵdarlamasynda «Aýdarma jáne termınologııa» taqyryby aıasynda telehabar kórsetildi. Ol zeınetke shyqqannan beri sózdik túzýge birjolata den qoıyp, kúnine 15-20 saǵat kompıýterdiń aldynda otyrady. Nátıjesinde, kim-kim de tańǵalarlyqtaı, eki tom­dyq ekonomıkalyq sózdik daıyn. 150 myń termındi qamtıtyn sensasııalyq kólemdegi mun­daı sózdik álemniń birde-bir elinde joq. Bul sózdigin Táýel­sizdigimizdiń 25 jyldyǵyna arnaýy da sondyqtan. Maǵıra QOJAHMETOVA, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri