Japon prozasynyń juldyzdary
Nasýme SosekıNasýme Sosekıdiń shyǵarmalary týraly álemdegi kez kelgen úlken qubylysty qyraǵy qadaǵalap, asa qatty mán berip, zerttep júretin orystyń bilimdi synshylary da tym kóp tilge tıek ete qoımapty. Biz osy tarapta biraz izdenip, jazýshy jaıynda jazylǵan qandaı eńbekterdiń bar ekenin zerttep kórgenimizde, japon ádebıetiniń bilgiri Borıs Grıvnınniń bir maqalasy, dálirek aıtatyn bolsaq, 1973 jyly Máskeýdiń «Kórkem ádebıet» baspasynan jaryq kórgen kitabyna jazǵan alǵysózi men Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń magıstranty Abramova Ekaterına Sergeevnanyń kandıdattyq dıssertasııasy men 2005 jyly Peterbordyń «Gıperıon» baspasynan shyqqan qalamgerdiń tańdamaly týyndylarynyń alǵysózi retinde berilgen belgili shyǵystanýshy ǵalym Nıkolaı Konradtyń maqalasynan basqa mardymdy eshteńe tappadyq.
Árıne, qazaq ádebıetinde Nasýme Sosekıdiń shyǵarmashylyǵyn taldap, ol jaıynda keleli áńgime aıtqan ǵalym nemese synshynyń joq ekeni aıtpasa da túsinikti. Jańa úlgidegi japon prozasynyń negizin qalaǵan jazýshynyń ana tilimizge tárjimalanǵan birde-bir shyǵarmasy joq. Iаǵnı, qazaq oqyrmany úshin Nasýme Sosekıdiń shyǵarmashylyq álemi áli beıtanys, qupııasy ashylmaǵan tyń taqyryp.
Elimiz táýelsizdik alyp, temir qursaýdyń zamany kelmeske ketip, mádenı shekaralar birjola joıylǵan ýaqytta jáne qazaq prozasy izdenis ıirimine túsip, jańashyldyqqa talpynyp jatqan óliara mezgilde – jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy japon ádebıetine, onyń ishinde Nasýme Sosekıdiń shyǵarmalaryna nazar aýdarýdyń mańyzy zor. О́ıtkeni, óz ádebıetiniń dál osyndaı bıik beleske kóterilgeni úshin japon halqy eń aldymen Nasýme Sosekıge qaryzdar.
Jıyrmasynshy ǵasyr basyndaǵy japon ádebıetin zerttegen ádebıetshi sol ýaqyttaǵy deklarasııalardyń kórkem shyǵarmalardaǵy kórinisin aıqyn ańǵarary anyq. Degenmen, jazýshylar jarııa etken deklarasııalardyń kóbisi olardyń shyǵarmashylyq tájirıbesimen qaıshylyqqa túsip, talantty qalamgerlerdiń týyndylarynyń arqasynda natýralıstik sheńberdi buzyp shyqqan japon ádebıeti bıik beleske kóterildi. Mysaly, Sımadzakı Tosonanyń «Buzylǵan ósıet» romanynda natýralızmniń keıbir belgileri bolǵanyna qaramastan, ony biz realıstik shyǵarmalardyń qataryna da batyl jatqyza alamyz. Dálirek aıtsaq, «Buzylǵan ósıette» Sımadzakı natýralızmdi eńserip bolyp, realızmge qaraı bet burdy. Bul joldy tańdaǵandardyń qatarynda, Sımadzakıden basqa, Taıama Kataı da boldy.
Japon prozasynda tyńnan túren salýǵa talpynǵan Taıama Kataı jazýshy syrtqy qubylysty emes, eń aldymen adamnyń ishki álemin kórsetýi tıistigin dáleldemek boldy. Alaıda, Sımadzakıge qaraǵanda Taıama natýralızmdi dáriptep qoıýmen ǵana shektelmeı, óz prınsıpterin kórkem shyǵarmalarynda kórsetýge tyrysty. Ol jazýshy ózi týraly ǵana anyq bilýi múmkin ekenine senimdi bolyp, qalamgerdiń sýretteıtin nysanasy tek ózi ǵana bolýy tıis ekenin málimdedi. Taıama shyǵarmashylyǵynyń basty janry bolǵan «О́zim týraly» hıkaıasynyń dúnıege kelýin osyndaı sebeptermen túsindirgen abzal. Degenmen, fransýzdyq eksperımentaldyq romandardyń teorııalyq negizderin qabyldaǵan japon natýralısteri kóp jaǵdaıda fransýz natýralısteriniń býrjýazııaǵa qarsy pafosyna ózgeshe reń berdi. Sondaı shyǵarmalardyń biri bolyp tabylatyn keıipker-avtordyń óz shákirtine degen mahabbaty baıandalatyn «Tósek» hıkaıasynda sol mezgildegi qoǵamdyq synnyń kóleńkesi de joq. Ádebıet synshysy Sımamýra Hogesý bul týyndynyń «tán men qannan jaratylǵan adamnyń batyl aıtylǵan ashyq shyndyǵy» bolyp qana tabylatynyn aıtty. Avtor óz týyndysynda janyn jalańashtap jiberip, býrjýazııalyq moralǵa ashyq qarsy shyqqanymen, áleýmettik qorytyndy jasaı almaı, avtordyń ıntımdik qobaljýlaryn berýmen ǵana shekteldi. Biraq, soǵan qaramastan, Taıamanyń «Tósegi» Japonııadaǵy natýralıstik ádebıettiń úlgisi sanalyp, «ózi týraly jazý» shyndyqty búge-shigesine deıin aıtqysy kelgen qalamgerdiń negizgi janry retinde nasıhattalǵanyn umytýǵa bolmaıdy. Shyndyǵynda, bul óz jolyn tapqysy kelgen jazýshylardy adasýshylyqqa uryndyrdy. Nemis aqyny Gete ádebıette bolyp turatyn mundaı jaǵdaıdy Verterdiń aýzymen tamasha jetkizgenin esińizge túsirip kórińiz. «Kez kelgen ereje tabıǵatty seziný men shyndyqty beıneleý múmkindigin óltiredi». Iаǵnı, naǵyz ádebıettiń eshqandaı erejege baǵynbaıtynyn umytpaǵan abzal. Mine, sondyqtan da japon ádebıetindegi natýralıster naǵyz shyndyqty kórsetýdiń ornyna ony besiginde tunshyqtyryp óltirdi. Nasýme ǵana bul baǵyttyń zııandylyǵyn sezip, natýralızm mektebiniń ókilderine qarsy shyǵyp, ádebıettegi realıstik joldy tańdady.
Nasýme Sosekı ádebıetke kelmegende japon prozasynyń sóz óneriniń shyńyna shyǵyp, bıik belesterdi baǵyndyra alýy múmkin bolmas edi. Japon hıkaıalaryn jańasha túrlendirgen Akýtagavanyń durys baǵytqa bet burýyna jol siltegen de, roman janrynda tolaıym tabysqa jetken Kobo Abeniń shyǵarmashylyǵyna zor yqpalyn tıgizgen de – osy Nasýme Sosekı edi.
1905 jyly Japonııadaǵy kópshilikke tanymal «Hototogısý» jýrnalynda jazýshynyń «Sizdi qurmetteıtin mysyq qyzmetshińiz» romany jaryq kórdi. Eýropalyq úlgide jazylǵan, ómirdiń shynaıy kórinisin múlde basqasha, buryn-sońdy japon ádebıetinde bolmaǵan tásilmen sýrettegen shyǵarma oqyrman nazaryn birden ózine buryp áketti. Bul naǵyz aty Kınnoske bolǵanymen, Nasýme Sosekı degen búrkenshik esimmen romanyn jarııalaǵan otyz segiz jasar jazýshynyń tyrnaqaldy týyndysy edi. О́kinishke qaraı, uly jazýshy alǵashqy romanyn jaryqqa shyǵarǵannan keıin bar-joǵy on bir jyl ǵana ómir súrdi. Biraq osy on bir jyl japon ádebıetinde Nasýme Sosekıdiń dáýiri bolyp atalady. Ár jańa romanyn týǵyzǵan saıyn jazýshynyń oqyrmandary kóbeıgen ústine kóbeıip, ataǵy burynǵydan beter dúrkireı tústi.
Nasýme Sosekıden keıin burynǵy tásilmen roman jazýdyń múmkin emestigine jurttyń kóńili senip, kózi jetti. Jazýshynyń jańalyqqa toly tvorchestvosynyń arqasynda japon ádebıeti eýropalyq úlgidegi sapalyq betburysqa baǵyt aldy. Jáne, eń bastysy, ol ulttyq topyraqtan tamyryn úzbeı, batys jáne japon ádebıeti ádemi úılesim taýyp, ol eki túrli mádenıetti bir-birimen sabaqtastyra bildi. Qalamgerdiń «Sansıro», «Qaqpalar», «Balaqaı» sııaqty romandary osy sózimizge naqty dálel bola alady.
Ol 1867 jyly Tokıoda qalalyq starshınanyń otbasynda dúnıege keldi. Kindigi kesilip, bolashaq jazýshy jaryq dúnıeniń esigin ashqanda osyǵan deıin muqtajdyq kórmeı kelgen shańyraqtyń sharýasy shatqaıaqtap, kedeıshiliktiń qamytyn kıe bastaıdy. Jáne dál osy mezgilde Meıdzı tóńkerisi de burq ete qaldy. Ákesi tóńkerispen kelgen ózgerister otbasyn tirshilik etý kózinen múlde aıyratynynan shoshyp, erteńgi kúnine úreılenip balasyn basqa bireýlerdiń qolyna tárbıeleýge beredi.
Baqytsyz balalyq shaqtyń kórinisi onyń kóńilinde máńgi saqtalyp, shyǵarmashylyǵynda da izin qaldyrdy. «Jol boıyndaǵy shóp» romanynda avtordyń sol ýaqyttaǵy ómirinen habar beretin sıýjetter kóp kezdesedi.
Eldi dúrliktirgen Meıdzı tóńkerisinen soń Japonııanyń rýhanı ómirindegi qoldan jasalǵan qursaý buzylyp, álemdik ǵylym jáne mádenıetpen tanysýǵa dańǵyl jol ashyldy. Batystyń jańashyldyǵyn boıyna sińirgen, Eýropa elderi, Amerıkanyń ádebıeti, óneri men ǵylymyna qyzyǵa qaraǵan zııaly qaýymnyń jańa býyny qalyptasty. Japon halqynyń rýhanı ómirindegi eleýli ózgerister Nasýme Sosekıdiń jazýshylyq dúnıetanymynyń qalyptasýyna óz áserin tıgizbeı qalǵan joq.
1890 jyly ol Tokıo ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetine oqýǵa tústi. Ýnıversıtet qabyrǵasynda júrgende-aq ol jaqsy oqyp, mınıstrliktiń arnaıy stıpendııasyn alyp turdy. 1900 jyly mınıstrlik zerek stýdentin esine túsirip, ony Anglııaǵa oqýǵa jiberedi. Eki jyl Anglııada bilimin jetildirgen ýaqytta ol aǵylshyn tilin jaqsy meńgerip alyp, Batys ádebıetin tereńdep oqıdy. Bir jyl boıy Shekspırdiń murasyn zertteýmen aınalysatyn ataqty ǵalym professor Kregeıgpen birge jumys isteıdi.
1903 jyly Japonııaǵa qaıtyp oralǵannan keıin ony dosent qylyp taǵaıyndap, stýdentterge ádebıet páninen dáris oqıdy. Jazýshynyń uzaq jylǵy izdenisiniń nátıjesinde «Sizdi qurmetteıtin mysyq qyzmetshińiz» romany dúnıege kelip, japon ádebıetiniń jańa baǵytyn aıqyndap berdi.
«Sizdi qurmetteıtin mysyq qyzmetshińiz» romanynyń Nasýme Sosekıdiń shyǵarmashylyǵynda ǵana emes, búkil japon ádebıetinde alatyn orny erekshe. Sebebi ol Japonııadaǵy jańashyl sıpatta jazylǵan alǵashqy satıralyq týyndylardyń biri. Sýretker óz romanynda HVIII ǵasyrdaǵy aǵylshyn ádebıetinde bolǵan, dálirek aıtsaq, jazýshy Djonatan Svıfttiń shyǵarmasyndaǵy satıralyq dástúrdi odan ári damyta tústi.
Jazýshy aǵylshyn tilinen sabaq beretin mektep muǵaliminiń úıinen turaq tapqan qańǵybas mysyqtyń kózimen tokıolyq turǵyndardyń taıazdyǵyn, kúshtiniń aldynda quldyq uratyn álsizdigi men sol zamandaǵy japondyq bıýrokratııanyń barlyq kemshiligin ájýalaıdy. Romanda shyndyqty aıtýdan qaımyqpaıtyn uly jazýshynyń azamattyq ustanymy da jaqsy kórinis tapqan.
Máselen osy, týyndydaǵy ashy sarkazmmen sıpattalǵan «otanshyldyq rýhyna» qatty elikken mysyqtyń «mysyqtardyń brıgadasyn» jınap, olardy «orys-japon» soǵysyna attandyrǵysy kelgen epızodtar eriksiz ezý tartqyzady.
Nasýmeniń bul shyǵarmasyn japon ádebıetindegi synshyl realızm baǵytynda jazylǵan eń alǵashqy roman deýge bolady. Alaıda, týyndyǵa berilgen osyndaı baǵamen japon synshylarynyń kóbisi kelispeýi de yqtımal.
Al jazýshynyń ózi bolsa, «Hıgan aıaqtalǵanǵa deıin» týyndysyna jazǵan alǵysózinde «Shynymdy aıtatyn bolsam, men natýralısterge de, sımvolısterge de jatpaımyn. Sondaı-aq, jurt sońǵy kezde sóz etip júrgen neorealısterge de qosylmaımyn» degen eken.
Amangeldi KEŃShILIKULY, ádebıettanýshyASTANA