Sońǵy aptalarda dollardyń ortasha baǵamy 460 teńgege deıin arzandady. Buǵan deıin mundaı tómen kórsetkish 2024 jylǵy maýsymda tirkelgen edi. О́z kezeginde tól valıýtamyz nyǵaıyp, ınflıasııanyń da beti qaıta bastady. Bul ózgeristerge ne áser etip otyr jáne bul úrdis qashanǵa deıin jalǵasýy múmkin? Saraptap kórdik.
Búgin elimizdiń iri qalalaryndaǵy aqsha aıyrbastaý oryndarynda 1 dollar 474 teńge shamasynda saýdalanyp jatyr. Naýryzdyń basynda dollardyń ortasha baǵamy 502,60 teńge bolǵan edi. R-Finance kompanııasynyń qarjylyq keńesshisi Arman Baıǵanovtyń aıtýynsha, AQSh valıýtasynyń myń qubylýyna saıası qaqtyǵystar basty sebep bolyp otyr.
«Ulttyq valıýtanyń nyǵaıýy Taıaý Shyǵystaǵy Iran men Izraıl arasyndaǵy qaqtyǵyspen tyǵyz baılanysty. Ormuz buǵazynyń jabylýy munaı baǵasynyń 110 dollarǵa deıin qymbattaýyna sebep boldy, al áskerı áreketter AQSh valıýtasynyń álsireýine yqpal etti. Sońǵy bir aıda dollar basqa álemdik valıýtalarǵa qaraǵanda birshama ese arzandady. Kez kelgen soǵys qaqtyǵysýshy taraptardyń valıýtalaryna teris áser etedi. Ekinshi faktor – munaı baǵasynyń ósýi jáne soǵan baılanysty ulttyq valıýtanyń nyǵaıýy. Munaı 60-70%-ǵa qymbattady, al bıýdjet kirisiniń 50%-dan astamy munaı eksportyna táýeldi. Mine, osy atalǵan faktorlar ekonomıkalyq jaǵdaıdy ózgertti», dedi Arman Baıǵanov.
Al ekonomıst Ǵalym Qusaıynov óziniń Telegram arnasynda munaı baǵasynyń teńge baǵamyna áseri óte shekteýli ekenin jazdy. Onyń oıynsha, negizgi faktor basqasha.
«Eń basty faktor – syrtqy qaryz alý. Memleket pen kvazımemlekettik sektordy qosa alǵanda, ekonomıkalyq agentter sheteldik naryqtardan kóbirek qaryz alyp jatyr. Bul qarajat elge túsken kezde teńgege aıyrbastalady, sonyń nátıjesinde ulttyq valıýta nyǵaıady», dep jazdy ol.
Taıaý Shyǵystaǵy bitim: 2 aptada ne ózgerýi múmkin?8 sáýirde Iran men AQSh eki aptalyq bitimge keldi. Kelisim kezeńinde Ormuz buǵazy arqyly keme qatynasy qaıta jandanyp, qozǵalys Iran kúshteriniń tehnıkalyq baqylaýynda bolady. Sonymen qatar Izraıl de atysty toqtatý sharttaryn saqtaýǵa mindetteme aldy. Tegeran buǵaz arqyly ótetin árbir kemeden shamamen 2 mıllıon dollar kóleminde alym alýdy kózdep otyr. Bul qarajat Omanmen bólisilip, soǵys saldarynan qıraǵan nysandardy qalpyna keltirýge baǵyttalmaq. Osylaısha, Iran bıligi Vashıngton men Tel-Avıvten tikeleı ótemaqy talap etýden bas tartýdy josparlap otyr.
Bul bitimnen keıin munaı baǵasy 110 dollardan 92-93 dollarǵa deıin tómendedi. Arman Baıǵanovtyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta munaıdyń baǵasy odan ári arzandaýy múmkin.
«Erte me, kesh pe 2 apta ishinde taraptar bitimge keledi. Sol kezde munaı baǵasy soǵysqa deıingi deńgeıge, ıaǵnı 60-70 dollar deńgeıine qaıta túsýi múmkin. Ondaı jaǵdaıda ulttyq valıýta álsireıdi. Dollar baǵamy 1 dollar úshin 500 teńgeden joǵary bolýy yqtımal. Jalpy, munaı baǵasynyń ósýi álemdik ekonomıka úshin teris faktor. Sebebi ınflıasııa aıtarlyqtaı ósedi. Mysaly, naýryz aıynda álem boıynsha azyq-túlik baǵasy 2,5%-ǵa qymbattady. Buǵan munaıdyń qymbattaýy men soǵys saldarynan logıstıkanyń qymbattaýy áser etti», dedi qarjyger.
Munaıdyń kóptegen salada, ásirese aýyl sharýashylyǵynda qoldanylatynyn eskersek, bul jaǵdaı jalpy Qazaqstan ekonomıkasy úshin de teris áser etedi. Energoresýrstar – negizgi shyǵyn túriniń biri, ol shamamen 70-80%-dy quraıdy.
Aqsha nyǵaıǵanymen, álemdik ınflıasııaǵa baılanysty ımporttyq taýarlar qymbattaýy múmkin. Biraq ekinshi jaǵynan, teńgeniń shamamen 10%-ǵa nyǵaıýy ımportty arzandatýy yqtımal, sebebi taýarlar dollarmen satyp alynady.
Bitimdi buzý AQSh úshin tıimsiz«Bitimnen keıin munaı baǵasy qaıta ósse, bul da ekonomıka úshin jaqsy nátıje bermeıdi. О́ıtkeni baǵanyń kúrt ózgerýi tıimsiz. Aldaǵy ahýal kelissózder prosesine baılanysty bolady. Eger Irannan munaı sanksııalary alynsa, onda munaı baǵasy 50 dollarǵa deıin túsýi múmkin. Bul jaǵdaıda valıýtanyń álsireý qaýpi artady. Sondyqtan jaǵdaıdy kútý kerek.
Bitim qaıta buzylýy da múmkin, biraq AQSh úshin bul tıimsiz. Eýropa, AQSh jáne Taıaý Shyǵys úshin áskerı qaqtyǵystardyń bolmaǵany tıimdi. Iran memleketi syrtqy áskerı áreketterge tótep bere aldy. Demek bul másele áskerı jolmen sheshilmeıdi. Qazir Tramp kelissóz arqyly bitimge kelip, qaqtyǵysty aıaqtaýǵa tyrysyp jatyr», dedi A. Baıǵanov.
Teńge bir aıda 3,9%-ǵa nyǵaıdyUlttyq banktiń málimetinshe, naýryzda teńge baǵamy 1 dollar úshin 478,15 teńgege deıin jetip, bir aıda 3,9%-ǵa nyǵaıdy. Qazaqstan qor bırjasyndaǵy saýda-sattyq kólemi de ósti: bir kúndik ortasha kórsetkish 335 mln dollardan 372 mln dollarǵa deıin kóterilip, jalpy aılyq aınalym 6,7 mlrd dollardy qurady.
Foto: Egemen.kz/Erlan Omar
Teńge baǵamyna qatysty boljam qandaı?Ulttyq banktiń málimetinshe, aldaǵy ýaqytta teńge baǵamynyń ózgerýine mynadaı faktorlar áser etedi:
Naryq qatysýshylarynyń boljamy; Toqsandyq salyq tólemderi; Álemdik naryqtardaǵy ahýal jáne geosaıası jaǵdaı.Ulttyq bank altyn-valıýta rezervterin saqtaýǵa múmkindik beretin ıkemdi aıyrbas baǵamy rejımin jalǵastyra beretinin jáne naryqtaǵy barlyq operasııalardyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etetinin málimdedi.