Qasym-Jomart Toqaev bastamasymen sońǵy jyldary elde aýqymdy saıası jáne ınstıtýsıonaldyq reformalar júrgizilip jatyr. Konstıtýsııalyq ózgerister, ǵylymı kapıtaldy damytýǵa basymdyq, quqyqtyq memleket qaǵıdattaryn kúsheıtý jáne jańa saıası ınstıtýttardy qalyptastyrý – munyń bári Qazaqstannyń damý baǵytyn qaıta aıqyndaýǵa baǵyttalǵan, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Osy úderisterdiń mazmuny men yqpaly, sondaı-aq eldiń uzaq merzimdi strategııasy týraly biz Májilis depýtaty Erkin Ábilmen áńgimelestik. Sarapshynyń pikirinshe, Qazaqstan búgin tańdaǵan jol – revolıýsııalyq ózgerister emes, turaqtylyqty saqtaı otyryp júzege asyrylatyn evolıýsııalyq jańarý. Alaıda bul baǵyttyń tabysty bolýy reformalardyń tereńdigine emes, olardyń naqty iske asýyna tikeleı baılanysty.
– Kasym-Jomart Toqaev elimizdiń ǵylymı kapıtaly onyń halyqaralyq arenadaǵy bedeliniń basty ólshemine aınalatynyna senim bildirdi. Siz Memleket basshysynyń bul ustanymymen kelisesiz be? Ol qandaı negizderge súıenedi?
– Jalpy alǵanda, bul tujyrymmen kelisýge bolady, eger ǵylymı kapıtaldy tar maǵynada emes, keń aýqymda túsinsek. Iаǵnı ony tek zerthanalar sany nemese jarııalanymdar kólemi retinde emes, zertteýshi kadrlar, ýnıversıtetter sapasy, tehnologııalyq quzyretter, patenttik belsendilik, sondaı-aq bilimdi ekonomıka men basqarý júıesine engizý qabileti retinde qarastyrǵan jón. Dál osy faktorlar búginde eldiń jahandyq eńbek bólinisindegi ornyn aıqyndaıdy.
Bul ustanymnyń negizi jetkilikti túrde pragmatıkalyq. XXI ǵasyrda memlekettiń halyqaralyq bedeli tek tabıǵı resýrstarǵa, áskerı qýatqa nemese dıplomatııalyq rıtorıkaǵa ǵana táýeldi emes. Kerisinshe, jańa tehnologııalar jasaý, talanttardy tartý jáne ustap qalý, sapaly bilim berý júıesin qalyptastyrý, halyqaralyq ǵylymı jelilerge qatysý sııaqty kórsetkishter mańyzdy ról atqarady. Tek shıkizat emes, sonymen qatar bilim men tehnologııa eksporttaı alatyn memleket áldeqaıda damyǵan ári senimdi seriktes retinde qabyldanady.
Qazaqstan úshin bul másele eki turǵydan ózekti. Birinshiden, shıkizatqa negizdelgen ekonomıkalyq modeldiń múmkindikteri shekteýli. Ekinshiden, óńirlik básekelestik barǵan saıyn adamı kapıtal sapasyna baılanysty bolyp otyr. Sondyqtan ǵylymǵa basymdyq berý – tek ımıdjdik qadam emes, eldiń uzaq merzimdi turaqtylyǵynyń mańyzdy sharty. Sonymen qatar jaǵdaıdy ıdealızasııalaýǵa bolmaıdy. Ǵylymı kapıtal deklarasııalar arqyly qalyptaspaıdy. Ol úshin turaqty qarjylandyrý, myqty ýnıversıtetter, nátıjelerdi baǵalaýdyń ashyq júıesi, túsinikti akademııalyq mansap joly jáne ekonomıka tarapynan naqty suranys qajet. Áıtpese, bul tujyrym mazmun jaǵynan durys bolǵanymen, praktıkalyq turǵydan álsiz bolyp qalýy múmkin.
– Qazaqstannyń ǵylymı áleýetin qalaı baǵalaısyz? Salany damytýda memlekettik qoldaýdyń mańyzy qanshalyqty zor? Respýblıkada qazaqstandyqtardyń ǵylymı kapıtalyn damytý úshin qandaı múmkindikter jasalǵan?
– Qazaqstannyń ǵylymı áleýetin men aıtarlyqtaı, biraq tolyq iske asyrylmaǵan dep baǵalar edim. Elde jaratylystaný ǵylymdary, metallýrgııa, medısına, agrarlyq zertteýler jáne birqatar ınjenerlik baǵyttar boıynsha myqty dástúrler bar. Básekege qabiletti deńgeıde jumys isteı alatyn ýnıversıtetter men ǵylymı mektepter qalyptasqan. Alaıda másele áleýettiń joqtyǵynda emes, sol múmkindiktiń tolyqqandy ulttyq bilim jáne ınnovasııa júıesine aınalmaýynda.
Bul salada memlekettik qoldaýdyń róli óte mańyzdy. О́ıtkeni ǵylym, ásirese bastapqy kezeńderde, naryqtyq mehanızmder arqyly ózdiginen damymaıdy. Bıznes ádette nátıjesi tez qaıtarylatyn salalarǵa ınvestısııa salady, al irgeli zertteýler, kadr daıarlaý, ǵylymı ınfraqurylym men halyqaralyq yntymaqtastyq kóbine memleket qoldaýyn talap etedi.
Qazaqstanda mundaı qoldaý birneshe baǵytta júzege asyrylyp jatyr. Birinshiden, granttyq jáne baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý júıesi bar. Ekinshiden, ǵylymı nátıjelerdi kommersııalandyrýǵa qoldaý kórsetiledi. Úshinshiden, ásirese jas ǵalymdarǵa arnalǵan áleýmettik qoldaý sharalary engizilgen: turǵyn úı baǵdarlamalary, jeńildetilgen ıpoteka, granttar. Sonymen qatar, shetelde ǵylymı taǵylymdamalardan ótý múmkindigi bar, bul halyqaralyq tájirıbeni ıgerýge jol ashady. «Jas ǵalym» sııaqty baǵdarlamalar da ǵylymı jobalardy qoldaýǵa baǵyttalǵan.Buǵan qosa, «Bolashak» baǵdarlamasy men ǵylymı taǵylymdamalar qazaqstandyq zertteýshilerdiń álemdik ǵylymı ortaǵa ıntegrasııalanýyna múmkindik beredi. Bul tek jeke mamandardyń biliktiligin arttyrý ǵana emes, sonymen birge ǵylymı mádenıetti, zertteý standarttaryn jáne basqarý tájirıbesin elge ákelýge yqpal etedi. Alaıda másele tek qarjylandyrý kóleminde emes, ınstıtýttardyń sapasynda. Ǵylymdy tıimdi damytý úshin birneshe shart mańyzdy: uzaq merzimdi ári turaqty qarjylandyrý, shynaıy básekelestik, táýelsiz saraptama, bıýrokratııalyq kedergilerdiń azaıýy jáne ǵylym men óndiris arasyndaǵy baılanystyń kúsheıýi.
Sondyqtan qorytyndylaı aıtqanda, Qazaqstanda ǵylymdy qoldaýǵa baǵyttalǵan quraldar qalyptasqan jáne bul – oń úrdis. Biraq kelesi kezeńde basty nazar olardyń sanyn kóbeıtýge emes, tıimdiligin arttyrýǵa aýdarylýy tıis. Iаǵnı naqty nátıjelerge – joǵary deńgeıdegi jarııalanymdarǵa, patentterge, jańa tehnologııalarǵa, startaptarǵa jáne jas ǵalymdardy elde ustap qalýǵa basymdyq berý qajet.
– Kasym-Jomart Tokaev Konstıtýsııanyń preambýlasynda alǵash ret mádenıet, bilim, ǵylym jáne ınnovasııa qundylyqtaryna naqty baǵdar berilgenin atap ótti. Bul memlekettiń damýy úshin qanshalyqty mańyzdy?
– Bul máseleniń mańyzy eń aldymen sımvoldyq jáne strategııalyq turǵydan joǵary, tek quqyqtyq deńgeımen shektelmeıdi. Konstıtýsııa – salalyq damý jospary emes, biraq ol ulttyq basymdyqtardyń jalpy baǵytyn aıqyndaıdy. Eger negizgi zańda mádenıet, bilim, ǵylym jáne ınnovasııa sııaqty qundylyqtar naqty kórsetilse, bul memleket damýyn tek ekonomıkalyq ósim nemese tártipti saqtaý arqyly emes, adamı kapıtaldy damytý arqyly túsinetinin bildiredi.
Analıtıkalyq turǵydan bul birneshe mańyzdy áser beredi.
Birinshiden, normatıvtik áser. Bul memlekettik saıasattyń tilin ózgertedi. Buryn ǵylym qosymsha sala retinde qabyldanýy múmkin bolsa, endi ol strategııalyq baǵyttardyń birine aınalady. Iаǵnı bul salalarǵa degen kózqaras ınstıtýsıonaldyq deńgeıde ózgeredi.
Ekinshiden, saıası-basqarýshylyq áser. Eger bul baǵyttar konstıtýsııalyq deńgeıde bekitilse, olardy bıýdjettik nemese ákimshilik turǵydan ekinshi kezektegi másele retinde qarastyrý qıyndaıdy. Bul ǵylym, bilim jáne mádenıettiń resýrstar úshin básekede pozısııasyn kúsheıtedi.
Úshinshiden, qundylyqtyq áser. Qazaqstan sııaqty uzaq ýaqyt boıy shıkizattyq ekonomıkaǵa súıengen el úshin damýdyń jańa modelin – bilimge, ınnovasııaǵa jáne adamı kapıtal sapasyna negizdelgen baǵytty bekitý mańyzdy. Bul qoǵamǵa da, memlekettik apparatqa da, jastarǵa da naqty sıgnal beredi.
Sonymen birge mańyzdy bir eskertý bar. Konstıtýsııada bekitilý – ózdiginen jetkilikti shart emes. Onyń naqty máni tek keıingi praktıkalyq qadamdarǵa baılanysty bolady: bıýdjet saıasaty, ýnıversıtetterdi reformalaý, ǵylymı ınfraqurylymdy jańartý, tehnologııa transferi jáne kadr saıasaty. Eger osy baǵyttar naqty iske assa, onda mundaı konstıtýsııalyq ózgerister el damýyna shynaıy áser etedi. Al eger olar tek deklarasııa deńgeıinde qalsa, onda olardyń praktıkalyq mańyzy shekteýli bolady.
– Qazaqstannyń jańartylǵan Negizgi zańynda kórinis tapqan basty ózgeristerge qatysty pikirińiz qandaı? Siz qaı tustaryn eń mańyzdy dep sanaısyz?
– Eger saıası máni turǵysynan qarasaq, jańartylǵan 2026 jylǵy Konstıtýsııanyń negizgi ereksheligi – quqyqtyq memlekettiń qaǵıdattaryn naqtylaý jáne adam quqyqtary blogyn aıtarlyqtaı kúsheıtý.
Eń mańyzdy ózgeristerdiń biri – adam jáne azamat quqyqtaryna arnalǵan bólimniń aıqyn keńeıýi jáne naqtylanýy. Qazirgi redaksııada bul blok Konstıtýsııanyń shamamen úshten birin qamtıdy. Bul sandyq kórsetkish qana emes, sapalyq ózgeristi de bildiredi: quqyqtar deklaratıvti sıpattan góri, naqty normalar men kepildikter deńgeıinde jazyla bastady.
Analıtıkalyq turǵydan muny birneshe baǵytta túsindirýge bolady.
Birinshiden, formýlırovkalardyń naqtylanýy. Buryn jalpy sıpatta berilgen keıbir quqyqtar endi naqty quqyqtyq normalar retinde bekitildi. Bul olardy qoldaný men qorǵaýdy jeńildetedi, óıtkeni sottar men memlekettik organdar úshin túsindirý keńistigi tarylyp, quqyqtyq anyqtyq artady.
Ekinshiden, quqyqtardy qorǵaý tetikteriniń kúsheıýi. Konstıtýsııalyq Sottyń róli artty, azamattardyń oǵan júginý múmkindigi keńeıdi. Bul adam quqyqtaryn qorǵaýda qosymsha ınstıtýsıonaldyq deńgeı qalyptastyrady.
Úshinshiden, memlekettiń jaýapkershiliginiń naqtyraq bekitilýi. Eger buryn quqyqtar kóbine «memleket qamtamasyz etedi» degen jalpy formýlamen shektelse, endi olardy iske asyrýǵa qatysty naqty mindettemeler men kepildikter aıqynyraq jazylǵan.
Tórtinshiden, quqyqtyq júıeniń gýmanızasııalanýy. Konstıtýsııa deńgeıinde adam qadir-qasıeti, ádilettilik, zań aldyndaǵy teńdik sııaqty qaǵıdattarǵa erekshe mán berilgen. Bul tek deklarasııa emes, quqyq qoldaný praktıkasyna áser etýi tıis baǵdar.
Sonymen qatar, bılik tarmaqtary arasyndaǵy teńgerim máselesi de saqtalǵan: Parlamenttiń róli kúsheıtilip, ókilettikter belgili bir deńgeıde qaıta bólindi, al «kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasy ınstıtýsıonaldyq negiz retinde bekitildi.
Meniń oıymsha, dál osy – adam quqyqtaryna basymdyq berý jáne quqyqtyq normalardy naqtylaý – 2026 jylǵy Konstıtýsııanyń eń mańyzdy ereksheligi. Bul eldiń damý baǵytynyń ózgerip jatqanyn kórsetedi: basqarý tıimdiligimen qatar, quqyqtyq kepildikter men azamattyń mártebesi aldyńǵy qatarǵa shyǵa bastady. Alaıda, burynǵydaı, negizgi másele ózgeristerdiń mátininde emes, olardyń iske asýynda. Eger bul normalar naqty quqyq qorǵaý praktıkasyna aınalsa, onda Konstıtýsııa shyn máninde jumys isteıtin qujatqa aınalady. Eger joq bolsa – olardyń áseri shekteýli bolyp qalady.
– Prezıdent Kýrýltaıǵa saılaý tamyz aıynda ótetinin málimdedi. Bul jańa saıası ınstıtýt qazaqstandyqtarǵa qandaı múmkindikter ashady? Sondaı-aq, el úshin mańyzdy oqıǵalar týraly aldyn ala habarlaý qadamyn qalaı baǵalaısyz?
– Saıası mańyzdy oqıǵalardy aldyn ala jarııalaý tájirıbesine kelsek, bul –rasıonaldy ári oń qadam. Kóptegen saıası júıelerde sheshimderdiń kenet qabyldanýy ákimshilik artyqshylyq quraly retinde qoldanylyp kelgen. Al saılaý kúnin aldyn ala belgileý prosestiń boljamdylyǵyn arttyrady jáne saıası oıynshylar úshin jaǵdaıdy teńestiredi. Sonymen qatar, bul ashyqtyqtyń bir elementi retinde qarastyrylýy múmkin. Iаǵnı saıası prosesterdiń «jabyq» sıpaty birtindep azaıyp, josparlaý men daıyndyqqa kóbirek múmkindik beriledi.
Degenmen, bul faktordy asyra baǵalaýǵa bolmaıdy. Aldyn ala jarııalaý – mańyzdy qadam, biraq ol ózdiginen tolyqqandy saıası básekeni qamtamasyz etpeıdi. Naqty nátıje úshin teń úgit-nasıhat múmkindikteri, buqaralyq aqparat quraldaryna qoljetimdilik, saılaý prosesiniń ashyqtyǵy jáne oǵan degen qoǵamdyq senim de qajet.
– Memleket basshysy: «Quryltaıǵa saılaý Qazaqstannyń búkil saıası júıesin aýqymdy “qaıta qurý” úderisiniń bastaýy bolady», – dep qorytyndylady. Sońǵy jyldary Kasym-Jomart Tokaev bastamasymen júrgizilip jatqan reformalardy jalpy qalaı baǵalaısyz? Sizdiń oıyńyzsha, el qandaı baǵytty tańdady?
– Men bul reformalardy jalpy alǵanda joǵarydan júzege asyrylatyn basqarylatyn saıası jańǵyrý áreketi retinde baǵalar edim. Bul – revolıýsııalyq ózgeris te, tolyq lıberalızasııa da emes. Kerisinshe, bılik saıası turaqtylyqty saqtaı otyryp, qoǵamdaǵy suranys pen senim daǵdarysyna jaýap retinde júıeni birtindep jańartýǵa umtylyp otyr. Bul baǵyttyń kúshti jaǵy – ózgeristerdiń qajettiligin moıyndaý. Sońǵy jyldary saıası júıeni túzetýge baǵyttalǵan birqatar qadamdar jasaldy: konstıtýsııalyq reforma, saılaý erejeleriniń ózgerýi, ókildi organdardyń rólin keńeıtý, Konstıtýsııalyq baqylaýdy qaıta engizý, «Zań men Tártip» qaǵıdatyna basymdyq berý, sondaı-aq ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq jańǵyrýǵa nazar aýdarý.
Meniń oıymsha, Qazaqstan evolıýsııalyq jańarý jolyn tańdady. Iаǵnı memlekettik turaqtylyqty saqtaı otyryp, saıası júıeni kezeń-kezeńimen jańartý baǵyty. Bul –basqarýdyń tıimdiligin, quqyqtyq tártipti jáne ekonomıkalyq damýdy qatar ustaýǵa baǵyttalǵan model.
Alaıda munda negizgi synaq –reformalardyń naqty nátıjesi. Olar tek turaqtylyqty qamtamasyz etip qana qoımaı, sonymen birge qoǵamdaǵy senimdi arttyrýǵa, saıası básekeni keńeıtýge, ınstıtýttardyń sapasyn jaqsartýǵa jáne áleýmettik mobıldilikti kúsheıtýge yqpal etýi tıis. Qorytyndylaı kele, tańdalǵan baǵyt –saqtyqpen júrgiziletin, biraq qajetti ózgeristerdi qamtıtyn transformasııa. Onyń tabysty bolýy reformalardyń tereńdigi men olardyń is júzinde qalaı iske asyrylatynyna baılanysty.
– Kasym-Jomart Tokaev Konstıtýsııada kórsetilgen Zań men Tártip qaǵıdattaryn saqtaý qajettigine erekshe nazar aýdardy. Prezıdenttiń aıtýynsha, qoǵamdyq kelisim men turaqtylyqty buzýǵa, áleýmettik jáne ultaralyq alaýyzdyqty ýshyqtyrýǵabaǵyttalǵan kez kelgen áreket zań aıasynda qatań túrde toqtatylady. Osy máselege qatysty sizdiń pikirińiz qandaı?
– Bul jerde eń aldymen «Zań men Tártip» qaǵıdatyna nazar aýdarý – óz aldyna oryndy jáne negizdi ustanym. Kez kelgen memleket qoǵamda zorlyq-zombylyqqa, áleýmettik nemese ultaralyq arazdyqty qozdyrýǵa, turaqtylyqty buzýǵa baǵyttalǵan áreketterge jol bere almaıdy. Qazaqstan úshin, ásirese kópultty qoǵam jaǵdaıynda, qoǵamdyq kelisim máselesi erekshe mańyzdy.
Alaıda analıtıkalyq turǵydan munda basty másele – tepe-teńdik. «Turaqtylyq», «kelisim», «tártip» uǵymdary tym keń túsindirilse, olar tek naqty zańbuzýshylyqtardy ǵana emes, sonymen qatar zańdy syn-pikirdi, qoǵamdyq pikir almasýdy nemese beıbit kelispeýshilikti de shekteýge paıdalanylýy múmkin.
Sondyqtan durys tásil mynadaı bolýy tıis: qatań áreket etý – ıá, biraq tek naqty zań aıasynda jáne quqyqtyq rásimderdi saqtaı otyryp. Memleket rasynda da arazdyqty qozdyrý, zorlyq-zombylyqqa shaqyrý nemese turaqsyzdandyrý áreketterin toqtatýǵa mindetti. Biraq bul rette zańdy saıası pikir bildirý men azamattyq belsendilikti shektemeýi kerek. Eger osy shekara saqtalsa, «Zań men Tártip» qaǵıdaty memleket turaqtylyǵyn kúsheıtedi. Al eger bul uǵymdar shamadan tys keń qoldanylsa, onda ol qoǵam men memleket arasyndaǵy senimge keri áser etýi múmkin.