Sonymen qatar, energetıkalyq kompanııalardy keń aýqymdy geologııalyq barlaýmen aınalysýǵa baǵyttaý maqsatynda yntalandyrýshy qarjylyq rejimdi qamtamasyz etti. Mysaly, Kaspıı jobalary úshin salyq saıasatyndaǵy jeńildikter eksporttyq bajdardyń nólge teńestirilýi men munaı óndirisiniń alǵashqy jeti jyly úshin paıdaly qazbalardy óndirýge salynatyn salyqtyń tómendetilýin qamtydy. Nátıjesinde Reseıdiń «Gazprom», «Rosneft» sııaqty jetekshi munaı-gaz kompanııalary da Kaspıı teńiziniń resýrstary úshin jalǵasyp jatqan jarysqa qosyldy.
Alaıda, klımattyq jaǵdaılarǵa, teńiz jaǵalaýynan tysqary qondyrǵylardy salý jáne jumys istetý úshin bilikti mamandardyń, arnaıy jabdyqtardyń tapshylyǵy tárizdi máseleler kenishterdi ıgerý isinde kóptegen qıyndyq týdyrdy. Soǵan qaramastan, «Lýkoıl» Kaspıı qaırańyndaǵy kómirsýtekterdi ıgerý jobalaryn júzege asyrýda kóshbasshylyq ornyn saqtap otyr.
Kaspıı teńiziniń reseılik sektorynda júrgizilgen munaı barlaý jumystaryndaǵy alǵashqy nátıjege «Lýkoıl» kompanııasy 2000 jyly qol jetkizdi. Jańadan ashylǵan Iý.Korchagın atyndaǵy munaı kenishiniń qatary 2001 jyly Rakýshechnoe jáne 170-shi shaqyrym, 2002 jyly Hvalynskoe jáne Sarmatskoe (2012 jyly Kývykın bolyp ózgertildi), 2005 jyly V.Fılanovskıı, 2008 jyly Morskoe jáne Sentralnoe kenishterimen tolyqty. Osy kenishter men taǵy 16 perspektıvaly resýrstardyń jıyntyǵy 4,7 mlrd barrel munaıdan asady dep boljanýda.
«Lýkoıl» kompanııasy burǵylaý jáne munaı óndirisi úshin LSP-1 muzǵa tózimdi stasıonarlyq platforma, LSP-2 turǵyn úı platformasy jáne munaı óndirýdiń, saqtaý men tıeýdiń júzbeli júıesi men tankerlerdi arqandaýdyń munara júıesinen turatyn teńiz-kólik kesheninen munaı jóneltý úshin 58 shaqyrymdyq sý asty qubyryn jasap, 2009 jyly 1,4 mlrd dollarlyq Iýrıı Korchagın atyndaǵy kenish jobasyn aıaqtady. Iý.Korchagın kenishindegi barlaý jumystarynyń birinshi kezeńinde 6-12 myń tonnalyq tankerlerdi paıdalanyp, munaıdy Mahachkala portynyń qurlyqtaǵy nysandaryna jóneltý jáne «Transneft» qubyr júıesi arqyly aıdaý sheshimi qabyldandy. Astrahannan 180 shaqyrym qashyqtyqta jáne 11-13 metr tereńdikte ornalasqan Korchagın munaı kenishiniń munaı qory 120 mln barrelge teń dep baǵalanady. 2016 jyldyń jeltoqsanyndaǵy jaǵdaı boıynsha, ken ornynda 26 munaı óndirý uńǵymasynyń 23-i paıdalanýǵa berildi.
Kenishtegi alǵashqy ónerkásiptik munaı 2010 jyldyń sáýir aıynda óndirildi jáne munaı tıelgen birinshi tanker 2016 jyldyń qazan aıynda Mahachkala portyna jetti. Uzyndyǵy 5 shaqyrymnan asatyn kóldeneń uńǵymalardy burǵylaý úshin biregeı (Reseı úshin) ınjenerlik jáne tehnologııalyq sheshim iske asyrylǵannan keıin kenishte munaı óndirisi 2012 jylǵy 0,793 mln tonnadan 2013 jyly 1,372 mln tonnaǵa deıin, al 2014 jáne 2015 jyldary sáıkesinshe 1,460 mln jáne 1,662 mln tonnaǵa deıin arttyryldy. 2016 jyldyń jeltoqsan aıynyń sońynda «Lýkoıl» 2010 jyly Korchagın kenishi paıdalanýǵa berilgennen beri óndirilgen munaıdyń kólemi 7 mln tonnaǵa jetti dep habarlady. Bul kenishtegi munaı jáne gaz kondensaty óndirisiniń kólemi jylyna 2,5 mln tonna munaı, 1,2 mlrd tekshe metr gazǵa jetedi dep kútilýde.
Qazirgi ýaqytta kompanııa kenishti ıgerýdiń 2-shi kezeńin bastaý jumystarymen aınalysýda. Bul kezeń óndirilgen munaıdy jańa platformadan LSP-1-ge jóneltý, al óndirilgen gazdy LSP-1-den jańa platformaǵa tasymaldaý úshin jeti óndirý uńǵymasy men 9 shaqyrymdyq eki qubyrdan turatyn ótkizgish platformanyń qurylysyn qamtıdy. 2-shi kezeńniń jalpy quny 118 mln dollardy qurap, ótkizgish platforma 2018 jyly paıdalanýǵa beriledi dep josparlanǵan.
2016 jyly qazanda V.Fılanovskıı atyndaǵy munaı ken ornynda kommersııalyq munaı óndirisiniń iske qosylýy «Lýkoılǵa» Kaspıı munaıyn Kaspıı qubyr konsorsıýmy (KQK) arqyly tasymaldaýǵa jol ashty. Shyn máninde «Lýkoıl» V.Fılanovskıı jáne Iý.Korchagın kenishterin baılanystyratyn 40 shaqyrymdyq sý asty munaı jáne gaz qubyrymen qatar, Fılanovskıı kenishin Qalmaqııada ornalasqan qurlyqtaǵy saqtaý termınalymen baılanystyratyn 330 shaqyrymdyq sý asty qubyrlary men 350 shaqyrym qurlyqtyq qubyrlar jelisin qalyptastyrdy. Nátıjesinde, Fılanovskıı jáne Korchagın teńiz ken oryndarynan Kaspıı qubyr konsorsıýmyna munaı jetkizilimi 2016 jyly 1 qazanda bastaldy. 2017 jyly aqpandaǵy jaǵdaı boıynsha, KQK Soltústik Kaspııde óndirilgen 1 mln tonna munaıdy Qalmaqııadaǵy Komsomolsk sorǵy stansasynda qabyldady. 2017 jyly osy ken oryndarynan munaı jetkiziliminiń jalpy kólemi 5,5 mln tonnaǵa deıin ulǵaıady dep josparlanyp otyr.
Túptep kelgende, 2,37 mlrd dollarǵa baǵalanǵan V.Fılanovskıı munaı kenishi Reseıde sońǵy 20-25 jylda tabylǵan eń iri munaı keni sanalady. Onyń munaı qory 290 mln barrel shamasynda baǵalanyp otyr. Ken ornyn ıgerýdiń birinshi satysynda «Lýkoıl» ISP-1 muzǵa tózimdi stasıonarlyq platformany, LQP-1 turǵyn úı alańyn, ortalyq óńdeý platformasyn (CTP) jáne kóterýshi blokty saldy. Ken ornyn ıgerýdiń ekinshi kezeńinde ISP-2 jáne LQP-2 salynady dep josparlanýda. 2017 jyly naýryz aıynda «Lýkoıl» Fılanovskıı kenishtegi tórtinshi uńǵymany burǵylaýdy aıaqtady. Qazirgi tańda ken ornyndaǵy jalpy munaı óndirisi táýligine shamamen 9 000 tonnany quraıdy. Sondaı-aq, ótken qańtar aıyndaǵy jaǵdaı boıynsha bul kenishte alǵashqy 1 mln tonna munaı óndirildi. «Lýkoıl» munda jyl aıaǵyna deıin 4,4 mln tonna munaı óndiredi, al 2019 jylǵa qaraı onyń kólemin jylyna 6 mln tonnaǵa jetkizedi dep kútilýde.
Osy kórsetkishterdi baǵamdaı kele, Reseıdiń Soltústik Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynan tysqary kenishterdi ıgerý isinde ilgeri basyp bara jatqanyn anyq kórýge bolady. Bul rette, taǵy da sol «Lýkoıl» 2015 jyly 2016-2018 jyldarǵa arnalǵan Soltústik Kaspıı kenishteri úshin ıntegrasııalanǵan ken orny ınfraqurylymyn damytý josparyn bekitti. Bul josparǵa sáıkes, qosymsha 25 platforma, 1000 shaqyrymdyq sý asty qubyrlar jelisi jáne 550 shaqyrymnan asatyn qurlyqtaǵy qubyrlar jelisin salý josparlanyp otyr. Osy oraıda jasalǵan ınvestısııalardyń jalpy kólemi 5,5 mlrd dollardan asatyn bolady. Sonymen qatar, kompanııa 2022 jáne 2026 jyldary Kaspıı teńizinde taǵy eki munaı jáne gaz kenishi, atap aıtqanda, Rakýshechnoe jáne Sarmatskoe/Kývykın ken oryndary paıdalanýǵa beriletinin jarııalady. Kompanııanyń Soltústik Kaspıı sýlaryna arnalǵan uzaq merzimdi baǵdarlamasy aımaqta kómirsýtek óndirisi deńgeıin jylyna 20 mln tonnaǵa deıin arttyrýdy kózdeýde. Osy rette, Korchagın kenishiniń aınalasynda 1,9 mlrd barrel munaı bar ekeni boljanyp otyrǵanyn aıtý lázim. Demek, Reseı bolashaqta Soltústik Kaspııdegi munaı-gaz óndirisin eleýli dárejede arttyrýy múmkin.
Lıdııa Parhomchık,
Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti, Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri
Almaty